Patogeneza zespołu napięcia przedmiesiączkowego (PMS) – mechanizmy powstawania

Zespół napięcia przedmiesiączkowego stanowi złożone zaburzenie neurohormonal­ne, którego patogeneza nie została w pełni poznana¹. Mechanizmy powstawania tego schorzenia są wieloczynnikowe i obejmują skomplikowane interakcje między układem hormonalnym a ośrodkowym układem nerwowym². Chociaż dokładne przyczyny pozostają niewyjaśnione, badania naukowe wskazują na kluczową rolę wahań hormonów płciowych oraz ich wpływu na neurotransmitery mózgowe³.

Rola hormonów płciowych w patogenezie PMS

Podstawowym mechanizmem patogenetycznym zespołu napięcia przedmiesiączkowego są cykliczne zmiany stężeń estradiolu i progesteronu podczas fazy lutealnej cyklu menstruacyjnego⁴. Objawy PMS pojawiają się po owulacji i ustępują z początkiem menstruacji, co jednoznacznie wskazuje na związek z funkcjonowaniem jajników⁵. Istotne jest jednak to, że kobiety z zespołem napięcia przedmiesiączkowego nie wykazują nieprawidłowych stężeń hormonów w porównaniu z kobietami zdrowymi⁶.

Aktualnie przyjmuje się, że patogeneza PMS związana jest z nadwrażliwością na normalne wahania hormonów płciowych⁴. Kobiety predysponowane do tego zaburzenia reagują w sposób przesadny na fizjologiczne zmiany stężeń estradiolu i progesteronu, co prowadzi do wystąpienia charakterystycznych objawów⁵. Szczególnie istotna wydaje się rola progesteronu i jego metabolitów, które wpływają na funkcjonowanie neurotransmiterów w ośrodkowym układzie nerwowym³.

Wpływ na układy neurotransmiterów

Kluczowym elementem patogenezy zespołu napięcia przedmiesiączkowego jest wpływ wahań hormonalnych na funkcjonowanie neurotransmiterów w mózgu³. Najlepiej poznane są interakcje z dwoma systemami: serotoninergicznym i GABAergicznym, które odgrywają fundamentalną rolę w powstawaniu objawów PMS Zobacz więcej: Rola serotoniny i układu serotoninergicznego w patogenezie PMS.

System serotoninergiczny jest szczególnie wrażliwy na zmiany stężeń hormonów płciowych⁷. Serotonina, neurotransmiter odpowiedzialny za regulację nastroju, snu i łaknienia, wykazuje obniżone stężenia u kobiet z zespołem napięcia przedmiesiączkowego⁸. Niedobór serotoniny może przyczyniać się do wystąpienia depresji przedmiesiączkowej, zmęczenia, zachcianek żywieniowych oraz zaburzeń snu⁷.

Równie istotny jest system GABAergiczny, gdzie kluczową rolę odgrywa allopregnanolon – metabolit progesteronu³. Metabolity progesteronu wiążą się z receptorami GABA, zmieniając ich konfigurację i zmniejszając centralną inhibicję mediowaną przez GABA³. Te zmiany mogą prowadzić do wystąpienia objawów lękowych i zaburzeń nastroju charakterystycznych dla PMS Zobacz więcej: Rola układu GABAergicznego i allopregnanolonu w patogenezie PMS.

Czynniki genetyczne i predyspozycje

Badania bliźniąt wskazują na istotny udział czynników genetycznych w patogenezie zespołu napięcia przedmiesiączkowego⁹. Współczynnik zgodności u bliźniąt jednojajowych jest dwukrotnie wyższy niż u dwujajowych, co sugeruje dziedziczny komponent tego zaburzenia⁹. Szacuje się, że dziedziczność PMDD (ciężkiej postaci PMS) wynosi od 30% do 80%¹⁰.

Badania genetyczne identyfikują różne polimorfizmy, które mogą wpływać na podatność na zespół napięcia przedmiesiączkowego¹¹. Szczególną uwagę zwracają polimorfizmy związane z receptorem witaminy D (VDR Fok1), które wykazują istotne powiązanie z PMS¹¹. Obecność genotypów Ff i ff zwiększa podatność na zaburzenia przedmiesiączkowe¹¹.

Dysfunkcja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza

W patogenezie zespołu napięcia przedmiesiączkowego istotną rolę odgrywa zaburzenie funkcjonowania osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA)². Dysfunkcja tej osi prowadzi do problemów z wydzielaniem hormonów nadnerczowych i niedoborów żywieniowych². Oś HPA kontroluje reprodukcję, apetyt, poczucie dobrostanu oraz odpowiedź na stres¹².

U kobiet z zespołem napięcia przedmiesiączkowym obserwuje się zmienione stężenia kortyzolu – wyższe w fazie lutealnej i niższe w okresach stresu¹³. Te zaburzenia mogą przyczyniać się do powstawania objawów fizycznych i emocjonalnych charakterystycznych dla PMS¹⁴.

Wpływ czynników środowiskowych i stylu życia

Patogeneza zespołu napięcia przedmiesiączkowego jest również modyfikowana przez czynniki środowiskowe i styl życia¹⁵. Stres nasila aktywność układu współczulnego, co prowadzi do zwiększenia intensywności skurczów macicy i nasilenia bólu menstruacyjnego¹⁶. Otyłość może modyfikować funkcjonowanie neurotransmiterów poprzez wpływ na estradiol i progesteron¹⁵.

Niedobory niektórych składników odżywczych, szczególnie magnezu i wapnia, mogą przyczyniać się do patogenezy PMS¹⁷. Estradiol wpływa na działanie serotoniny poprzez zwiększenie jej syntezy, transportu i ekspresji receptorów¹⁵. Niższe stężenia estradiolu związane z otyłością mogą prowadzić do zaburzeń funkcjonowania serotoniny i przyczyniać się do wystąpienia PMS¹⁵.

Współczesne rozumienie patogenezy

Aktualne badania wskazują, że zespół napięcia przedmiesiączkowego jest zaburzeniem o centralnym pochodzeniu, gdzie kluczową rolę odgrywa zwiększona wrażliwość neuroendokrynna na cykliczne wahania estradiolu i progesteronu¹⁸. Zmieniona wrażliwość mózgu na allopregnanolon – metabolit progesteronu produkowany po owulacji – wraz z zaburzeniami układów opioidowego i serotoninergicznego może tłumaczyć występowanie objawów emocjonalnych i behawioralnych¹⁹.

Przewlekły stan zapalny może stanowić ogniwo łączące objawy obwodowe z centralnymi, zintegrowanymi odpowiedziami na czynniki stresogenne, z istotną modulacją przez hormony płciowe²⁰. Neuroinflammacja wyrażana przez układ GABAergiczny jest obecnie badana jako potencjalny czynnik etiologiczny PMS¹⁸.