Patogeneza zapalenia zatok – mechanizm rozwoju schorzenia

Zapalenie zatok to złożony proces patologiczny, który rozwija się w wyniku współdziałania trzech głównych czynników: blokady ujść zatokowych, dysfunkcji rzęsek nabłonkowych oraz zmian jakości i ilości śluzu¹. Zrozumienie mechanizmów patogenetycznych jest kluczowe dla właściwego leczenia i zapobiegania powikłaniom tego powszechnego schorzenia.

Prawidłowa fizjologia zatok przynosowych

Zatoki przynosowe pełnią ważną funkcję filtracyjną, usuwając z powietrza zanieczyszczenia, mikroorganizmy, kurz i inne antygeny². Zatoki szczękowe, czołowe i przednie sitowe odprowadzają swoją zawartość do środkowego przewodu nosowego przez małe kanały zwane ujściami, tworząc obszar zwany zespołem ujściowo-przewodowym². Tylne zatoki sitowe i klinowe odprowadzają się do górnego przewodu nosowego.

Błona śluzowa wyścielająca zatoki składa się z nabłonka walcowatego wielorzędowego z rzęskami, które w skoordynowany sposób transportują śluz i przefiltrowane cząsteczki do nosogardła i gardła, gdzie są połykane²³. Prawidłowy śluz składa się z dwóch warstw: rzęskowej płynnej fazy o niskiej lepkości oraz żelowej fazy o większej lepkości⁴.

Mechanizmy rozwoju zapalenia zatok

Zapalenie zatok występuje wtedy, gdy zatoki i przewody nosowe nie mogą skutecznie usunąć antygenów, co prowadzi do stanu zapalnego². Patogeneza tego procesu obejmuje kilka kluczowych etapów, które często zachodzą jednocześnie i wzajemnie się wzmacniają.

Blokada ujść zatokowych

Najczęstszą przyczyną tymczasowej blokady ujść zatokowych jest miejscowy obrzęk spowodowany infekcjami górnych dróg oddechowych lub alergią nosową²⁵. Obrzęk błony śluzowej może być również wywołany przez drażniące substancje, takie jak dym tytoniowy, zanieczyszczenie powietrza czy substancje chemiczne⁶. Blokada może mieć również podłoże anatomiczne, w tym skrzywienie przegrody nosowej, polipy nosowe lub guzy².

W przypadku infekcji górnych dróg oddechowych, obrzękła błona śluzowa nosa blokuje ujścia zatok, a tlen zawarty w zatokach zostaje wchłonięty do naczyń krwionośnych błony śluzowej⁷. Powstaje względne ciśnienie ujemne w zatokach, które jest bolesne i określane jako „zatoki próżniowe”⁷ Zobacz więcej: Mechanizm blokady ujść zatokowych i jej konsekwencje.

Dysfunkcja aparatu rzęskowego

Infekcje wirusowe i bakteryjne znacząco upośledzają system transportu śluzowego⁸. Częstotliwość uderzeń rzęsek, która w warunkach prawidłowych wynosi 700 na minutę, spada poniżej 300 na minutę podczas infekcji⁸. Dodatkowo, stan zapalny powoduje, że 30% komórek nabłonka walcowatego z rzęskami ulega przemianom metaplastycznym w komórki kubkowe wydzielające śluz⁸.

W przypadku przewlekłego zapalenia zatok dochodzi do zaburzeń w rozdzieleniu warstw śluzu, co może upośledać ruch rzęsek poprzez zakłócenie zwykle niskolepkiego środowiska⁴. Niektóre schorzenia genetyczne, takie jak zespół Kartagenera, powodują pierwotną dysfunkcję rzęsek².

Zmiany jakości i ilości wydzielin

W stanie zapalnym dochodzi do znacznych zmian w składzie i właściwościach śluzu. Zwiększa się lepkość wydzielin, co utrudnia ich odpływ przez ujścia zatokowe¹. Schorzenia takie jak mukowiscydoza powodują nadmierne zagęszczenie wydzielin zatokowych². Zmieniony śluz zawiera więcej komórek zapalnych i bakterii, co zmienia jego konsystencję z wodnistej na gęstą oraz kolor z przezroczystego na żółty lub zielony⁹.

Rozwój infekcji i stan zapalny

Gdy ujścia zatokowe pozostają zablokowane, dochodzi do gromadzenia się wydzielin, co stwarza bogate podłoże dla wzrostu różnych patogenów¹⁰. Zastój wydzielin, obniżone pH i zmniejszone napięcie tlenu w zatokach tworzą doskonałe warunki hodowlane dla bakterii⁸¹¹.

Bakterie mogą przedostawać się do zwykle sterylnych zatok przynosowych i tam się namnażać². Kolejny mechanizm zakłada, że ponieważ zatoki są ciągłe z jamą nosową, bakterie skolonizowane w nosogardlu mogą zanieczyszczać sterylne zatoki¹ Zobacz więcej: Rozwój infekcji bakteryjnej i grzybiczej w zatokach.

Zmiany histopatologiczne

Ostre zapalenie zatok powoduje obrzęk błony śluzowej, naciek granulocytów i limfocytów, przemiany skórne nabłonka oraz proliferację fibroblastów, co zakłóca prawidłowy proces oczyszczania zatok¹²¹³. W przewlekłym zapaleniu zatok dochodzi do trwałych zmian strukturalnych, w tym hiperplazji błony śluzowej, ciągłego napływu nacieku zapalnego oraz potencjalnego rozwoju polipów nosowych¹⁴.

Czynniki predysponujące

Rozwój zapalenia zatok może być ułatwiony przez różne czynniki predysponujące. Alergie sezonowe i astma mogą powodować zwiększoną produkcję śluzu, zwiększając ryzyko zapalenia zatok¹⁵. Zmiany strukturalne wewnątrz nosa, takie jak polipy nosowe czy skrzywienie przegrody, mogą umożliwiać gromadzenie się śluzu w zatokach¹⁵.

Palenie tytoniu oraz narażenie na dym z drugiej ręki może drażnić przewody nosowe i zatoki¹⁵. Niektóre choroby autoimmunologiczne oraz leczenie osłabiające układ odpornościowy mogą czynić pacjentów bardziej skłonnymi do infekcji zatokowych¹⁵.

Znaczenie kliniczne patogenezy

Zrozumienie mechanizmów patogenetycznych zapalenia zatok ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniego leczenia. Wiedza o roli blokady drenażu, dysfunkcji rzęsek i zmian śluzu pozwala na ukierunkowane terapie mające na celu przywrócenie prawidłowej fizjologii zatok. Większość przypadków ostrego zapalenia zatok ma podłoże wirusowe i ustępuje samoistnie, natomiast przewlekłe zapalenie zatok wymaga kompleksowego podejścia terapeutycznego uwzględniającego wieloczynnikową naturę tego schorzenia.