Leczenie wstrząsu anafilaktycznego – co robić w sytuacji zagrażającej życiu

Wstrząs anafilaktyczny stanowi zagrażającą życiu sytuację medyczną, która wymaga natychmiastowego i zdecydowanego działania¹². Jedynym skutecznym leczeniem pierwszego wyboru jest niezwłoczne podanie adrenaliny (epinefryny), która może uratować życie pacjenta poprzez odwrócenie objawów tej ciężkiej reakcji alergicznej³⁴.

Natychmiastowe postępowanie ratunkowe

W momencie wystąpienia objawów anafilaksji pierwszym i najważniejszym krokiem jest niezwłoczne podanie adrenaliny domięśniowo⁵⁶. Adrenalina działa wielokierunkowo – zwiększa opór naczyń obwodowych, wywiera działanie inotropowe i chronotropowe na serce, prowadząc do wzrostu ciśnienia krwi, jednocześnie zmniejszając obrzęk błony śluzowej dróg oddechowych i wywołując rozszerzenie oskrzeli⁴⁶.

Prawidłowa dawka adrenaliny wynosi 0,01 mg/kg masy ciała (maksymalnie 0,5 mg u dorosłych i 0,3 mg u dzieci) podawanej domięśniowo w zewnętrzno-boczną część uda²⁷. Działanie adrenaliny rozpoczyna się zwykle po 3-5 minutach od podania, a droga domięśniowa zapewnia szybsze i bardziej niezawodne wchłanianie niż podskórna⁸. W przypadku braku poprawy lub pogorszenia stanu pacjenta, kolejną dawkę można powtórzyć co 5-15 minut⁹.

Po podaniu adrenaliny konieczne jest natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego i transport do najbliższego szpitala¹¹⁰. Nawet jeśli objawy ustąpią po wstrzyknięciu autostrzykawki, pacjent musi zostać przewieziony do placówki medycznej ze względu na ryzyko wystąpienia reakcji dwufazowej (biphasic anaphylaxis), która może pojawić się bez dodatkowej ekspozycji na alergen¹¹¹².

Pozycjonowanie pacjenta i podstawowe czynności ratunkowe

Prawidłowe ułożenie pacjenta odgrywa kluczową rolę w leczeniu anafilaksji. Chorego należy ułożyć płasko na plecach z uniesionymi nogami, co pomaga przywrócić prawidłowy przepływ krwi¹³¹⁴. Kategorycznie zabrania się pozwalania pacjentowi na chodzenie lub stanie, ponieważ nagła zmiana pozycji może doprowadzić do zgonu w ciągu sekund¹⁵. Jeśli pacjent jest nieprzytomny lub wymiotuje, należy go ułożyć w pozycji bocznej bezpiecznej, a w przypadku ciężarnych kobiet – na lewym boku¹³.

W przypadku trudności z oddychaniem można pozwolić pacjentowi na siedzenie z wyprostowanymi nogami, ale nadal nie wolno mu pozwolić na stanie czy chodzenie¹³. Jeśli pacjent przestanie oddychać lub zatrzyma się jego serce, należy natychmiast rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO)³¹⁶.

Leczenie szpitalne i wspomagające

W warunkach szpitalnych leczenie anafilaksji obejmuje szereg działań wspomagających oprócz podstawowego podania adrenaliny¹⁷. Pacjent otrzymuje tlen o wysokim przepływie, monitorowanie czynności serca oraz dostęp dożylny z podawaniem płynów izotononicznych¹⁴¹⁷. W przypadkach ciężkich może być konieczne zabezpieczenie dróg oddechowych poprzez intubację lub, w skrajnych przypadkach, wykonanie tracheotomii¹⁸.

Standardowe leczenie wspomagające obejmuje antyhistaminiki blokujące receptory H1 (jak difenhydramina w dawce 25-50 mg dożylnie lub domięśniowo) oraz kortykosteroidy⁸¹⁹. Antyhistaminiki działają znacznie wolniej niż adrenalina i mają minimalny wpływ na ciśnienie krwi, dlatego nie mogą być stosowane samodzielnie²⁰. Kortykosteroidy podaje się w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia reakcji dwufazowej, chociaż ich skuteczność w tej roli nie jest w pełni udowodniona¹⁹²¹.

W przypadkach oporu na leczenie standardowe może być konieczne włączenie leków rozszerzających oskrzela (jak albuterol) przy utrzymującym się skurczu oskrzeli³²². Pacjenci z hipotensją oporną na adrenalinę i płynoterapię mogą wymagać podania leków naczynioaktywnych, takich jak dopamina²².

Obserwacja i monitorowanie

Po skutecznym leczeniu początkowym wszyscy pacjenci z anafilaksją wymagają obserwacji w warunkach szpitalnych²³. Standardowy czas obserwacji wynosi 2-12 godzin, ale może być przedłużony do 24 godzin w przypadkach ciężkich lub gdy pacjent wymagał więcej niż jednej dawki adrenaliny¹⁴²³. Około 5% pacjentów doświadcza reakcji dwufazowej, w której objawy ustępują, a następnie nawracają bez ponownej ekspozycji na alergen¹¹.

Szczególnie długą obserwację zaleca się pacjentom z ciężką anafilaksją, tym którzy nie odpowiedzieli szybko na domięśniowe podanie adrenaliny, wymagali więcej niż jednej dawki lub otrzymali adrenalinę z opóźnieniem przekraczającym 60 minut²⁴. Dzieci z anafilaksją powinny być obserwowane przez co najmniej 4 godziny w placówce z możliwością leczenia pogorszenia stanu¹⁵.

Długoterminowe zarządzanie i prewencja

Po przebytej anafilaksji każdy pacjent powinien zostać skierowany do specjalisty alergologa w celu szczegółowej diagnostyki i ustalenia przyczyny reakcji¹²²⁵. Wszyscy pacjenci z przebytą anafilaksją powinni otrzymać receptę na autostrzykawkę z adrenaliną i zostać przeszkoleni w jej użyciu Zobacz więcej: Autostrzykawka z adrenaliną - jak używać i kiedy podawać w anafilaksji. Zaleca się noszenie dwóch autostrzykawek, ponieważ może być konieczne podanie drugiej dawki²⁶²⁷.

Pacjenci powinni otrzymać szczegółowy, zindywidualizowany plan postępowania w przypadku anafilaksji, który określa role i obowiązki oraz protokoły postępowania awaryjnego²⁸. Ważne jest także noszenie bransoletki lub identyfikatora medycznego z informacją o alergii²⁵²⁹.

W niektórych przypadkach, szczególnie przy alergii na jady owadów, może być rozważona immunoterapia alergenowa (odczulanie), która wykazuje 90-98% skuteczności w zapobieganiu przyszłym reakcjom anafilaktycznym po ukąszeniach owadów Zobacz więcej: Immunoterapia i długoterminowa prewencja anafilaksji - odczulanie i unikanie alergenów³⁰. Kluczowym elementem długoterminowego zarządzania jest unikanie znanego alergenu oraz edukacja pacjenta i jego rodziny w zakresie rozpoznawania wczesnych objawów i właściwego postępowania ratunkowego.