Przyczyny udaru mózgu – co powoduje udar?

Udar mózgu jest poważnym stanem medycznym, który powstaje w wyniku przerwania dopływu krwi do określonej części mózgu¹. Gdy komórki mózgowe zostają pozbawione tlenu i składników odżywczych, zaczynają obumierać w ciągu kilku minut, co prowadzi do trwałych uszkodzeń neurologicznych¹. Zrozumienie mechanizmów powstawania udaru jest kluczowe dla jego skutecznej prewencji i leczenia.

Podstawowe typy udarów i ich mechanizmy

Istnieją dwa główne typy udarów, różniące się mechanizmem powstawania. Udar niedokrwienny, stanowiący około 87% wszystkich przypadków, występuje gdy przepływ krwi do mózgu zostaje zablokowany przez zakrzep lub zwężenie naczynia krwionośnego²³. Drugi typ to udar krwotoczny, który powstaje w wyniku pęknięcia lub rozszczelnenia naczynia krwionośnego w mózgu, powodując krwawienie do tkanki mózgowej¹.

Udar niedokrwienny może być spowodowany różnymi mechanizmami. Najczęściej dochodzi do niego w wyniku zakrzepu (tromboza), który powstaje bezpośrednio w naczyniu mózgowym, lub zatorowości, gdy materiał zatorowy przemieszcza się z innego miejsca w organizmie do naczyń mózgowych². Główną przyczyną udarów niedokrwiennych jest miażdżyca tętnic, proces polegający na gromadzeniu się złogów tłuszczowych w ścianach naczyń².

Mechanizmy powstawania udaru niedokrwiennego

Udar niedokrwienny może powstać na kilka sposobów Zobacz więcej: Mechanizmy powstawania udaru niedokrwiennego. Najczęstszym mechanizmem jest zakrzepica in situ, która rozwija się na podłożu uszkodzonych przez miażdżycę naczyń⁴. Zwężenie tętnic może powodować turbulentny przepływ krwi, co sprzyja tworzeniu się zakrzepów, które następnie mogą zablokować naczynie lub przemieścić się do mniejszych naczyń mózgowych⁴.

Drugi ważny mechanizm to zatorowość pochodzenia sercowego, która może odpowiadać za nawet 20% ostrych udarów⁵. Zatory mogą pochodzić z serca, pozaczaszkowych tętnic, łuku aorty, a rzadziej z krążenia prawostronnego przez przetrwały otwór owalny⁵. Szczególnie istotnym czynnikiem ryzyka jest migotanie przedsionków, które zaburza prawidłowe wypompowywanie krwi z komór serca i sprzyja tworzeniu się zakrzepów⁶.

Udary lakunarne stanowią 13-20% wszystkich udarów niedokrwiennych i wynikają z niedrożności małych naczyń przeszywających, głównie gałęzi tętnic środkowych mózgu⁵. Większość udarów lakurarnych jest związana z nadciśnieniem tętniczym, które uszkadza małe naczynia mózgowe⁵.

Przyczyny udaru krwotocznego

Udar krwotoczny powstaje w wyniku pęknięcia naczynia krwionośnego w mózgu lub wokół niego Zobacz więcej: Przyczyny udaru krwotocznego - mechanizmy krwawienia. Najważniejszą przyczyną tego typu udaru jest niekontrolowane nadciśnienie tętnicze, które osłabia ścianki naczyń i czyni je bardziej podatnymi na pęknięcie⁷. Wysokie ciśnienie krwi wywiera presję na wewnętrzne ścianki tętnic, zwiększając ryzyko ich rozerwania, szczególnie gdy są osłabione przez tętniaki lub malformacje naczyniowe⁷.

Istnieją dwa główne typy udaru krwotocznego. Krwawienie śródmózgowe występuje bezpośrednio w tkance mózgowej, podczas gdy krwawienie podpajęczynówkowe dotyczy przestrzeni między mózgiem a błoną go otaczającą⁷. Inne przyczyny udaru krwotocznego obejmują przedawkowanie leków przeciwkrzepliwych, urazy głowy, tętniaki mózgowe oraz amyloidową angiopatię mózgową, która prowadzi do osłabienia ścianek naczyń⁸.

Główne czynniki ryzyka udaru

Czynniki ryzyka udaru można podzielić na modyfikowalne i niemodyfikowalne. Do najważniejszych modyfikowalnych czynników należą nadciśnienie tętnicze, które jest główną przyczyną udarów, cukrzyca, choroby serca, wysokie stężenie cholesterolu i palenie tytoniu⁹¹⁰. Nadciśnienie tętnicze może zwiększyć ryzyko udaru 4-6 razy, jeśli nie jest właściwie kontrolowane¹¹.

Choroby serca, szczególnie migotanie przedsionków, wady zastawkowe, niewydolność serca i strukturalne anomalie umożliwiające przeciek prawo-lewy, znacząco zwiększają ryzyko udaru⁹. Cukrzyca jest niezależnym czynnikiem ryzyka, który może zwiększać prawdopodobieństwo udaru 2-4 razy poprzez uszkadzanie naczyń krwionośnych¹¹.

Do niemodyfikowalnych czynników ryzyka należą wiek, płeć, rasa i predyspozycje genetyczne⁹. Ryzyko udaru podwaja się z każdą dekadą życia po 55. roku¹². Kobiety mają więcej udarów niż mężczyźni, a udar zabija więcej kobiet¹². Osoby pochodzenia afroamerykańskiego mają znacznie wyższe ryzyko zgonu z powodu udaru niż osoby rasy białej¹².

Przejściowy atak niedokrwienny (TIA)

Przejściowy atak niedokrwienny, znany również jako „mini-udar”, jest spowodowany tymczasowym zmniejszeniem dopływu krwi do części mózgu¹³. Chociaż objawy TIA ustępują samoczynnie i nie powodują trwałych uszkodzeń, stanowi on poważny sygnał ostrzegawczy przed pełnoobjawowym udarem¹³.

Mechanizm powstawania TIA jest podobny do udaru niedokrwiennego – najczęściej wynika z nagromadzenia złogów cholesterolowych w tętnicach, co prowadzi do miażdżycy¹⁴. Blaszki miażdżycowe mogą zmniejszać przepływ krwi przez tętnicę lub prowadzić do rozwoju zakrzepu¹⁴. TIA może być również spowodowany zakrzepem krwi, który przemieszcza się z innej części ciała, na przykład z serca¹⁴.

Rzadkie przyczyny udaru

Poza typowymi przyczynami, istnieje szereg rzadkich schorzeń, które mogą prowadzić do udaru. Do zaburzeń naczyniowych należą choroba moyamoya, w której tętnice szyjne stopniowo się zwężają, oraz naczyniaki jamisty¹⁵. Zespół odwracalnego zwężenia naczyń mózgowych to kolejna rzadka przyczyna udaru¹⁶.

Zakażenia mogą również zwiększać ryzyko udaru poprzez stymulację stanu zapalnego¹⁷. W przypadku zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie naczyń i skurcz naczyń są częstymi mechanizmami prowadzącymi do udaru¹⁷. Udary komplikują 15-25% przypadków bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych¹⁸.

U około 30% pacjentów przyczyna udaru pozostaje nieustalona mimo intensywnych badań¹⁹. Po wykluczeniu typowych przyczyn, należy rozważyć rzadkie schorzenia dziedziczne i niedziedziczy, które często pozostają nierozpoznane¹⁹. Identyfikacja tych przyczyn jest istotna dla uniknięcia niepotrzebnych i kosztownych badań diagnostycznych oraz ustalenia odpowiednich działań terapeutycznych¹⁹.

Znaczenie identyfikacji przyczyn udaru

Poznanie dokładnej przyczyny udaru ma kluczowe znaczenie dla wyboru optymalnej strategii leczenia i prewencji wtórnej. Różne mechanizmy powstawania udaru wymagają różnych podejść terapeutycznych – na przykład udary pochodzenia sercowego wymagają intensywnego leczenia przeciwkrzepliwego, podczas gdy udary krwotoczne mogą wymagać interwencji chirurgicznej²⁰.

Identyfikacja czynników ryzyka u każdego pacjenta może ujawnić wskazówki dotyczące przyczyny udaru i najbardziej odpowiedniego planu leczenia oraz prewencji wtórnej²¹. Dzięki temu możliwe jest wdrożenie celowanych działań prewencyjnych, które mogą znacząco zmniejszyć ryzyko kolejnego udaru.