Epidemiologia raka odbytu

Rak odbytu stanowi stosunkowo rzadki nowotwór, który jednak zyskuje na znaczeniu ze względu na rosnącą częstość występowania na całym świecie¹. Mimo że stanowi jedynie około 2% wszystkich nowotworów przewodu pokarmowego i mniej niż 7% nowotworów odbytnicy i odbytu, jego epidemiologia wykazuje niepokojące trendy wzrostowe¹.

Częstość występowania na świecie

Globalne dane epidemiologiczne wskazują, że rak odbytu pozostaje rzadkim schorzeniem w populacji ogólnej. W Stanach Zjednoczonych częstość występowania wzrosła znacząco z 1,2 przypadków na 100 000 osób w 1992 roku do 1,9 przypadków na 100 000 osób według najnowszych danych z 2024 roku¹. Szacuje się, że w 2025 roku zostanie zdiagnozowanych około 10 930 nowych przypadków raka odbytu w Stanach Zjednoczonych, a około 2 030 osób umrze z powodu tej choroby².

Rak odbytu stanowi około 0,5% wszystkich nowych przypadków raka w Stanach Zjednoczonych². Częstość zachorowań wynosi 2,0 przypadków na 100 000 mężczyzn i kobiet rocznie, natomiast śmiertelność kształtuje się na poziomie 0,4 przypadków na 100 000 osób rocznie². W ciągu życia ryzyko zachorowania na raka odbytu wynosi około 1 na 500 osób³.

Różnice geograficzne i etniczne

Częstość występowania raka odbytu wykazuje znaczne różnice geograficzne. W Wielkiej Brytanii diagnozuje się około 1 600 nowych przypadków rocznie, co przekłada się na ponad 4 przypadki dziennie⁴. W Kanadzie w 2019 roku zdiagnozowano 675 przypadków raka odbytu, z czego 475 dotyczyło kobiet, a 200 mężczyzn⁵.

W Australii rak odbytu dotyka około 513 osób rocznie, powodując śmierć 134 Australijczyków każdego roku⁶. Częstość występowania w Europie waha się od 0,7 do 1,7 przypadków na 100 000 osób rocznie⁷. Najwyższe wskaźniki zachorowań w latach 2008-2012 odnotowano w Niemczech (1,65 na 100 000 mężczyzn i 2,16 na 100 000 kobiet)⁸.

Rak odbytu wykazuje również różnice etniczne w częstości występowania. Jest bardziej powszechny wśród białych kobiet i czarnoskórych mężczyzn³. W Stanach Zjednoczonych biali pacjenci doświadczyli wzrostu zachorowań o 2,2% w badanym okresie, podczas gdy czarnoskórzy pacjenci odnotowali wzrost o 1,8%⁹.

Trendy czasowe i prognozy

Jednym z najbardziej niepokojących aspektów epidemiologii raka odbytu jest systematyczny wzrost zachorowań obserwowany w ostatnich dekadach. Od wczesnych lat 90. XX wieku częstość występowania raka odbytu wzrosła o ponad trzy czwarte (77%) w Wielkiej Brytanii⁴. Wzrost był znacznie większy u kobiet (118%) niż u mężczyzn (29%)¹⁰.

W Stanach Zjednoczonych między okresami 1994-2000 a 1973-1979 częstość występowania raka odbytu niemal podwoiła się, osiągając 2,04 przypadków na 100 000 mężczyzn i 2,06 przypadków na 100 000 kobiet⁷. Analiza danych z lat 2013-2022 wykazała, że wskaźniki zachorowań rosną średnio o 2,2% rocznie, podczas gdy wskaźniki śmiertelności wzrastają o 4,1% rocznie².

Prognozy na przyszłość są niepokojące. Przewiduje się, że częstość występowania raka odbytu wzrośnie o 14% w Wielkiej Brytanii między okresami 2023-2025 a 2038-2040, podczas gdy śmiertelność może wzrosnąć o 45% w tym samym czasie⁴. Szczególnie niepokojący jest wzrost zachorowań wśród starszych kobiet białej i latynoskiej populacji Zobacz więcej: Epidemiologia raka odbytu u starszych kobiet.

Grupy wysokiego ryzyka

Chociaż rak odbytu jest rzadki w populacji ogólnej, niektóre grupy charakteryzują się znacznie podwyższonym ryzykiem zachorowania. Szczególnie wysokie wskaźniki obserwuje się u osób zakażonych HIV, gdzie częstość występowania jest 30 razy wyższa niż w populacji ogólnej¹¹. U mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami (MSM) zakażonych HIV częstość może osiągać nawet 107,5 przypadków na 100 000 osobolat¹².

W populacji ogólnej częstość występowania wynosi 1,5 przypadków na 100 000 mężczyzn i 1,9 przypadków na 100 000 kobiet. Jednak u osób HIV-pozytywnych wskaźniki wzrastają do 46-131 przypadków na 100 000 mężczyzn i 30 przypadków na 100 000 kobiet¹³. Mężczyźni uprawiający seks z mężczyznami mają 20 razy większe ryzyko zachorowania na raka odbytu niż mężczyźni heteroseksualni¹¹.

Inne grupy wysokiego ryzyka obejmują osoby po przeszczepach narządów, u których ryzyko wzrasta wraz z wiekiem i czasem od przeszczepu. Wskaźniki zachorowań wzrastają od 0,0-3,1 przypadków na 100 000 osobolat u osób poniżej 30 lat do 13,4-25,9 przypadków na 100 000 osobolat u osób powyżej 60 lat¹⁴. Szczególnie wysokie ryzyko charakteryzuje osoby z zaburzeniami autoimmunologicznymi, gdzie częstość może osiągać 10 przypadków na 100 000 osobolat u pacjentów z toczeniem rumieniowatym układowym¹⁵.

Czynniki wpływające na epidemiologię

Rosnąca częstość występowania raka odbytu jest ściśle związana z rozpowszechnieniem zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV). Około 80-90% przypadków raka płaskonabłonkowego odbytu jest związanych z zakażeniem wysokoonkogennymi typami HPV¹⁶. HPV-16 można wykryć w około 90% przypadków HPV-pozytywnych nowotworów odbytu¹⁶.

Szczegółowe informacje na temat epidemiologii w różnych grupach wiekowych i płciowych oraz analiza trendów demograficznych zostały omówione w osobnych sekcjach Zobacz więcej: Trendy demograficzne i płciowe w epidemiologii raka odbytu. Rosnące trendy zachorowań, szczególnie wśród osób starszych, podkreślają znaczenie wczesnego wykrywania i działań prewencyjnych w populacjach wysokiego ryzyka.

Znaczenie dla zdrowia publicznego

Mimo że rak odbytu pozostaje rzadkim nowotworem, rosnące trendy zachorowań i śmiertelności stanowią wyzwanie dla systemów opieki zdrowotnej. Szacuje się, że 91% przypadków raka odbytu w Wielkiej Brytanii można zapobiec, a 91% jest spowodowanych zakażeniami⁴. Te dane podkreślają ogromny potencjał działań prewencyjnych, szczególnie szczepień przeciwko HPV i programów badań przesiewowych w grupach wysokiego ryzyka.

Brak jednolitych wytycznych dotyczących badań przesiewowych raka odbytu, nawet w grupach wysokiego ryzyka, stanowi poważne wyzwanie dla skutecznej prewencji¹⁷. Rozwój programów badań przesiewowych i zwiększenie dostępności szczepień przeciwko HPV są kluczowe dla kontrolowania rosnącej częstości tego nowotworu w przyszłości.