Przyczyny raka dna jamy ustnej – czynniki ryzyka i mechanizmy rozwoju

Rak dna jamy ustnej powstaje w wyniku złożonych procesów molekularnych, w których zdrowe komórki nabłonka pod językiem ulegają nowotworowej transformacji. Choć dokładne mechanizmy inicjujące tę przemianę nie są w pełni poznane, współczesna wiedza medyczna pozwala zidentyfikować główne czynniki odpowiedzialne za rozwój tej choroby¹.

Molekularne podstawy rozwoju nowotworu

Podstawą rozwoju raka dna jamy ustnej są mutacje w materiale genetycznym komórek płaskonabłonkowych. DNA komórki zawiera instrukcje kontrolujące wszystkie procesy życiowe, w tym tempo wzrostu, podziału i śmierci komórki. W zdrowych komórkach DNA reguluje te procesy w sposób uporządkowany, zapewniając równowagę między powstawaniem nowych komórek a usuwaniem starych¹².

Kiedy dochodzi do uszkodzenia DNA w komórkach dna jamy ustnej, zmienione instrukcje genetyczne prowadzą do niekontrolowanego wzrostu i podziału komórek. Nowotworowe komórki tracą zdolność do programowanej śmierci i zaczynają się namnażać w tempie znacznie przekraczającym fizjologiczne normy. W rezultacie powstaje nadmiar komórek, które mogą tworzyć guz zdolny do inwazji i niszczenia zdrowych tkanek³⁴.

Tytoń jako główny czynnik kancerogenny

Używanie tytoniu w jakiejkolwiek formie stanowi najważniejszy pojedynczy czynnik ryzyka rozwoju raka dna jamy ustnej. Dotyczy to zarówno palenia papierosów, cygar, fajek, jak i stosowania tytoniu bezdymnego w postaci tabaki żującej czy zażywanej⁵⁶. Ryzyko rozwoju nowotworu u osób palących jest trzykrotnie wyższe niż u niepalących, a u intensywnych palaczy może wzrosnąć nawet 20-krotnie⁶⁷.

Tytoń zawiera liczne substancje kancerogenne, w tym wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, nitrozaminy specyficzne dla tytoniu oraz związki takie jak benzopiren. Szczególnie niebezpieczne są nitrozaminy NNK i NNN, które w badaniach na zwierzętach wywoływały nowotwory jamy ustnej, płuc, przełyku i trzustki⁸. Te substancje chemiczne bezpośrednio uszkadzają DNA komórek nabłonka jamy ustnej, inicjując proces nowotworowej transformacji⁹.

Istotne znaczenie ma także sposób i intensywność narażenia na tytoń. Ryzyko jest bezpośrednio proporcjonalne do liczby paczkolat (liczba paczek papierosów wypalanych dziennie pomnożona przez liczbę lat palenia), a także częstotliwości używania tytoniu bezdymnego. Nawet po zaprzestaniu palenia ryzyko rozwoju raka dna jamy ustnej pozostaje podwyższone przez wiele lat, choć stopniowo maleje¹⁰.

Rola alkoholu w kancerogenezie

Nadużywanie alkoholu stanowi drugi najważniejszy czynnik ryzyka rozwoju raka dna jamy ustnej. Chociaż etanol sam w sobie nie jest bezpośrednio kancerogenną substancją, znacząco zwiększa przepuszczalność nabłonka jamy ustnej, czyniąc go bardziej podatnym na działanie innych substancji nowotworotwórczych⁵. Ryzyko rozwoju nowotworu wzrasta pięciokrotnie u osób nadużywających alkoholu w porównaniu z abstynentami¹¹.

Szczególnie niebezpieczne jest regularne spożywanie dużych ilości alkoholu wysokoprocentowego. Ryzyko dramatycznie wzrasta, gdy dzienne spożycie przekracza 177 ml (6 uncji) destylowanego alkoholu, 148 ml (5 uncji) wina lub 1065 ml (36 uncji) piwa¹². Alkohol może także wchodzić w interakcje z aktywnymi metalami obecnymi w ślinie oraz wolnymi rodnikami z dymu tytoniowego, powodując utratę antyoksydacyjnych właściwości śliny i przekształcenie jej w środowisko sprzyjające procesom nowotworowym⁶.

Synergistyczne działanie tytoniu i alkoholu

Najbardziej dramatyczny wzrost ryzyka rozwoju raka dna jamy ustnej obserwuje się u osób łączących palenie tytoniu z nadużywaniem alkoholu. Kombinacja tych dwóch czynników działa synergistycznie, zwiększając ryzyko rozwoju nowotworu o 100% u kobiet i 38-krotnie u mężczyzn¹². Niektóre źródła podają, że osoby używające jednocześnie tytoniu i alkoholu mają nawet 50-krotnie wyższe ryzyko rozwoju raka jamy ustnej niż osoby niepalące i niepiące⁶.

Mechanizm tego synergistycznego działania polega na wzajemnym wzmacnianiu kancerogennych efektów obu substancji. Alkohol zwiększa penetrację chemicznych substancji uszkadzających DNA z tytoniu przez nabłonek jamy ustnej, podczas gdy składniki dymu tytoniowego nasilają uszkadzające działanie alkoholu na komórki¹³. To wyjaśnia, dlaczego nawet umiarkowane spożywanie alkoholu w połączeniu z paleniem tytoniu może znacząco zwiększyć ryzyko rozwoju nowotworu.

Zakażenia wirusowe jako czynnik etiologiczny

Zakażenie ludzkim wirusem brodawczaka (HPV), szczególnie typem 16, odgrywa coraz ważniejszą rolę w etiologii nowotworów jamy ustnej. Chociaż związek HPV z rakiem dna jamy ustnej nie jest tak silny jak w przypadku nowotworów gardła środkowego, zakażenie tym wirusem zwiększa ryzyko rozwoju płaskonabłonkowego raka jamy ustnej czterokrotnie⁵¹⁴.

HPV przenosi się głównie drogą kontaktów seksualnych, w tym seksem oralnym. U większości osób zakażenie przebiega bezobjawowo i ustępuje samoistnie, jednak u niektórych może prowadzić do zmian w komórkach nabłonka, które ostatecznie przekształcają się w nowotwór¹⁵¹⁶. Wirus produkuje białka, które zakłócają działanie genów kontrolujących wzrost i podział komórek, co może prowadzić do niekontrolowanego namnażania się komórek nowotworowych Zobacz więcej: HPV i zakażenia wirusowe w etiologii raka dna jamy ustnej.

Czynniki immunologiczne i genetyczne

Osłabienie układu odpornościowego znacząco zwiększa ryzyko rozwoju raka dna jamy ustnej. Dotyczy to zarówno wrodzonych niedoborów odporności, jak i stanów nabytych, takich jak zakażenie HIV, stosowanie leków immunosupresyjnych po przeszczepieniu narządów czy chemioterapia¹⁴¹⁵. Osoby po przeszczepieniu komórek macierzystych szpiku kostnego mają 4-7 razy wyższe ryzyko rozwoju raka jamy ustnej niż populacja ogólna⁵.

Predyspozycje genetyczne także odgrywają istotną rolę w etiologii raka dna jamy ustnej. Osoby z rodzinną historią nowotworów głowy i szyi mają podwyższone ryzyko rozwoju tej choroby¹⁷. Szczególnie narażone są osoby z rzadkimi zespołami genetycznymi, takimi jak niedokrwistość Fanconiego, wrodzona dyskeratoza czy kserodermia pigmentowa, które znacząco zwiększają ryzyko rozwoju nowotworów jamy ustnej już w młodym wieku¹⁸¹⁹.

Dodatkowe czynniki ryzyka

Przewlekłe drażnienie mechaniczne nabłonka dna jamy ustnej może przyczyniać się do rozwoju nowotworu, szczególnie w obecności innych czynników ryzyka. Dotyczy to ostrych krawędzi zębów, źle dopasowanych protez dentystycznych czy przewlekłych owrzodzeń²⁰²¹. Także zła higiena jamy ustnej i choroby przyzębia mogą zwiększać ryzyko rozwoju nowotworu²².

Narażenie zawodowe na określone substancje chemiczne, w tym azbest, kwas siarkowy czy formaldehyd, może zwiększać ryzyko rozwoju raka jamy ustnej²³. Nadmierne narażenie na promieniowanie ultrafioletowe, choć głównie dotyczy nowotworów warg, może także odgrywać rolę w etiologii raka dna jamy ustnej u osób intensywnie narażonych na słońce²¹.

Czynniki żywieniowe również mają znaczenie w etiologii raka dna jamy ustnej. Dieta uboga w świeże owoce i warzywa, a bogata w przetworzone mięso i produkty konserwowane, może zwiększać ryzyko rozwoju nowotworu Zobacz więcej: Czynniki żywieniowe i środowiskowe w etiologii raka dna jamy ustnej. Z drugiej strony, dieta bogata w antyoksydanty, witaminy A i C oraz kwas foliowy może mieć działanie ochronne²⁴.