Wczesne objawy psychozy – jak rozpoznać pierwsze sygnały ostrzegawcze

Wczesne objawy psychozy, zwane również objawami prodromalnymi, to subtelne zmiany w zachowaniu, myśleniu i emocjach, które mogą poprzedzać wystąpienie pełnoobjawowej psychozy nawet o miesiące lub lata¹². Rozpoznanie tych wczesnych sygnałów ostrzegawczych ma kluczowe znaczenie dla wczesnej interwencji i poprawy długoterminowych wyników leczenia¹.

Objawy prodromalne są często bardzo subtelne i mogą być mylone ze zwykłymi problemami okresu dojrzewania lub stresu życiowego³⁴. Jednak dla doświadczonych klinicystów i uważnych członków rodziny te zmiany mogą być pierwszymi sygnałami ostrzegawczymi rozwijającej się psychozy⁵.

Zmiany w funkcjonowaniu społecznym

Jednym z najwcześniejszych i najczęstszych objawów prodromalnych jest stopniowe wycofywanie się z kontaktów społecznych⁴⁶. Osoby rozwijające psychozę często zaczynają spędzać więcej czasu w samotności, unikają spotkań z przyjaciółmi i rodziną oraz rezygnują z wcześniej lubianych aktywności społecznych⁷.

Wycofanie społeczne może objawiać się jako zmniejszona chęć do wychodzenia z domu, unikanie rozmów telefonicznych, rezygnacja z udziału w imprezach czy spotkaniach towarzyskich⁸. Często towarzyszy temu utrata zainteresowania hobby i aktywnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność⁹.

Problemy poznawcze i koncentracji

Wczesne objawy psychozy często obejmują problemy z myśleniem, koncentracją i pamięcią⁶⁹. Osoby mogą zauważać, że mają trudności z skupieniem się na zadaniach, które wcześniej wykonywały bez problemu, czy z zapamiętywaniem nowych informacji⁸.

Te problemy poznawcze mogą objawiać się jako trudności w nauce, pogorszenie wyników w szkole lub problemy z wykonywaniem obowiązków zawodowych⁷¹⁰. Studenci mogą zauważać, że nie mogą się skoncentrować na wykładach, mają problemy z czytaniem ze zrozumieniem lub z organizacją swojej pracy⁹.

Zaburzenia myślenia mogą również objawiać się jako uczucie, że myśli są „mętne” lub „niewyraźne”, trudności z podejmowaniem decyzji czy poczucie, że umysł „nie pracuje tak jak powinien”¹¹. Niektórzy opisują to jako uczucie, że ich umysł „płata im figle” lub że świat wydaje się coraz bardziej „nieostry”¹¹.

Zmiany emocjonalne i nastroju

Wczesne objawy psychozy często obejmują nietypowe zmiany nastroju i emocji⁹¹⁰. Mogą to być nagłe wahania nastroju, zwiększona drażliwość, niepokój lub uczucie przygnębienia bez wyraźnej przyczyny⁸¹².

Osoby mogą doświadczać intensywnych, nieproporcjonalnych reakcji emocjonalnych na codzienne sytuacje⁷. Mogą też występować okresy emocjonalnej „płaskości”, gdy osoba wydaje się obojętna na wydarzenia, które wcześniej by ją poruszyły⁸.

Charakterystyczne może być również pojawienie się lęków i obaw, które wcześniej nie występowały⁸. Osoby mogą wyrażać niepokój związany z sytuacjami, które wcześniej nie stanowiły dla nich problemu, lub rozwijać nowe fobie i lęki¹⁰.

Podejrzliwość i paranoja

Jednym z charakterystycznych wczesnych objawów jest narastająca podejrzliwość wobec innych ludzi⁶⁹. Osoby mogą zacząć interpretować neutralne zachowania innych jako wrogie lub skierowane przeciwko nim⁸.

Ta podejrzliwość może objawiać się jako przekonanie, że ludzie o nich rozmawiają, że są obserwowani lub że ktoś chce im zaszkodzić¹⁰¹³. Na początku te myśli mogą być jeszcze dość łagodne i niepewne, ale z czasem mogą się nasilać i stawać się bardziej utrwalone¹.

Zaburzenia snu i rytmu dobowego

Problemy ze snem są bardzo częstymi wczesnymi objawami psychozy⁶⁸. Mogą obejmować trudności z zasypianiem, częste budzenie się w nocy, wczesne budzenie się rano lub odwrotnie – potrzebę znacznie większej ilości snu⁹.

Zaburzenia rytmu dobowego mogą objawiać się jako bycie aktywnym w nocy i śpiącym w dzień, co często prowadzi do dalszych problemów z funkcjonowaniem społecznym i zawodowym⁸. Niektóre osoby mogą potrzebować znacznie mniej snu niż zwykle, czując się wypoczęte po tylko kilku godzinach⁹.

Pogorszenie higieny i samopieki

Stopniowe zaniedbywanie higieny osobistej i samopieki to kolejny ważny wczesny objaw⁶⁷. Osoby mogą zacząć rzadziej się myć, nie dbać o wygląd, nosić nieodpowiednią lub brudną odzież⁸¹⁰.

To zaniedbanie może być szczególnie uderzające u osób, które wcześniej bardzo dbały o swój wygląd². Może również obejmować zaniedbywanie obowiązków domowych, nieregularne odżywianie się czy brak dbałości o środowisko życia.

Nietypowe myśli i przekonania

W fazie prodromalnej mogą pojawiać się nietypowe myśli, idee lub przekonania, które jeszcze nie są pełnymi urojeniami, ale odbiegają od normalnego myślenia⁶⁷. Mogą to być myśli o posiadaniu szczególnych zdolności, misji do wykonania czy niezwykłym znaczeniu codziennych wydarzeń⁸.

Osoby mogą również zacząć interpretować przypadkowe wydarzenia jako mające dla nich szczególne znaczenie¹⁴. Na przykład mogą wierzyć, że piosenki w radiu są specjalnie dla nich puszczane lub że programy telewizyjne zawierają ukryte wiadomości¹⁴.

Zmiany w mowie i komunikacji

Wczesne zmiany w sposobie mówienia mogą obejmować mówienie rzeczy, które wydają się nieco nielogiczne lub trudne do zrozumienia⁴⁸. Osoba może mieć trudności z wyrażaniem swoich myśli w sposób zrozumiały dla innych⁶.

Mogą występować problemy z płynnością mowy, przeskakiwanie między tematami lub używanie słów w nietypowy sposób². Te zmiany są zazwyczaj subtelne na początku, ale mogą stopniowo się nasilać.

Znaczenie obserwacji rodziny

Rodzina i bliscy często jako pierwsi zauważają te subtelne zmiany¹⁵¹⁶. Ponieważ objawy prodromalne mogą być bardzo subtelne i rozwijać się stopniowo, osoby je doświadczające mogą nie zdawać sobie sprawy z zachodzących zmian².

Kluczowe jest, aby rodzina poważnie traktowała te zmiany, szczególnie gdy występują one razem i utrzymują się przez dłuższy czas⁴. Wczesna konsultacja ze specjalistą może pomóc w ocenie ryzyka i ewentualnym wdrożeniu wczesnej interwencji¹.

Kiedy szukać pomocy

Nie wszystkie osoby doświadczające objawów prodromalnych rozwiną pełną psychozę¹⁷¹⁸. Jednak gdy objawy są intensywne, utrzymują się przez dłuższy czas lub znacząco wpływają na funkcjonowanie, wskazana jest konsultacja z psychiatrą lub psychologiem klinicznym¹⁰.

Szczególnie ważne jest szukanie pomocy, gdy zmiany są bardzo wyraziste, gdy osoba wyraża myśli o możliwości krzywdzenia siebie lub innych, lub gdy funkcjonowanie w szkole, pracy czy relacjach społecznych znacząco się pogarsza⁵¹⁰.