Diagnostyka prolaktynomu – badania i rozpoznanie guza prolaktynowego

Diagnostyka prolaktynomu, znanego także jako guz prolaktynowy, stanowi proces wieloetapowy, który wymaga precyzyjnej oceny klinicznej i laboratoryjnej. Rozpoznanie tego łagodnego nowotworu przysadki mózgowej opiera się głównie na dwóch filarach diagnostycznych: oznaczeniu stężenia prolaktyny w surowicy krwi oraz obrazowaniu przysadki mózgowej¹².

Badania laboratoryjne w diagnostyce prolaktynomu

Podstawowym testem diagnostycznym jest oznaczenie poziomu prolaktyny we krwi, które można wykonać z pojedynczej próbki surowicy³⁴. Prawidłowy poziom prolaktyny w większości laboratoriów wynosi poniżej 25 ng/ml u kobiet i poniżej 20 ng/ml u mężczyzn⁴. Istotne jest, aby próbkę pobierano bez nadmiernego stresu związanego z nakłuciem żyły, gdyż może to wpłynąć na wynik badania⁴.

Interpretacja wyników wymaga uwzględnienia korelacji między wielkością guza a stężeniem prolaktyny. Poziom prolaktyny powyżej 150-200 ng/ml niemal zawsze wskazuje na obecność prolaktynomu⁵⁶. Wartości powyżej 200 ng/ml praktycznie gwarantują rozpoznanie prolaktynomu⁷⁸, podczas gdy stężenia przekraczające 500 ng/ml zwykle wskazują na makroprolaktynoma⁹.

W przypadku umiarkowanie podwyższonych wartości prolaktyny (poniżej pięciokrotności górnej granicy normy) zaleca się powtórzenie badania¹⁰. Dynamiczne testy hormonalne, takie jak test z TRH czy L-DOPA, nie mają przewagi nad oznaczeniem podstawowego poziomu prolaktyny i nie są rutynowo zalecane⁴.

Diagnostyka obrazowa przysadki mózgowej

Po potwierdzeniu hiperprolaktynemii kluczowym etapem diagnostycznym jest wykonanie obrazowania przysadki mózgowej. Preferowaną metodą jest rezonans magnetyczny (MRI) z kontrastem gadolinowym¹¹¹². MRI umożliwia precyzyjną wizualizację przysadki i pozwala na określenie wielkości, lokalizacji oraz charakteru zmiany¹.

Tomografia komputerowa (CT) z kontrastem może być alternatywą w przypadkach, gdy MRI jest przeciwwskazane, na przykład u pacjentów z rozrusznikiem serca lub innymi implantami metalowymi¹¹¹. Należy jednak pamiętać, że MRI charakteryzuje się wyższą czułością w wykrywaniu mikrogruczolaków przysadki¹³.

Istotna jest korelacja między wielkością guza a poziomem prolaktyny. Brak tej korelacji powinien skłaniać do rozważenia innych przyczyn hiperprolaktynemii lub obecności innych typów guzów przysadki¹⁰. Szczegółowe badania obrazowe pozwalają na klasyfikację prolaktynomów na mikrogruczolaków (średnica mniejsza niż 1 cm) i makrogruczolaków (średnica równa lub większa niż 1 cm)¹⁴.

Dodatkowe badania uzupełniające

Kompleksowa diagnostyka prolaktynomu wymaga oceny funkcji pozostałych osi hormonalnych przysadki. U pacjentów z makroprolaktynomami często występują niedobory innych hormonów przysadkowych, w tym hormonu wzrostu (GH), hormonu tyreotropowego (TSH) oraz hormonu adrenokortykotropowego (ACTH)¹⁰¹⁵.

Rutynowo wykonuje się oznaczenie TSH w celu wykluczenia niedoczynności tarczycy, która może być przyczyną wtórnej hiperprolaktynemii²¹¹. U mężczyzn z objawami hipogonadyzmu wskazane jest oznaczenie poziomu testosteronu lub biodostępnego testosteronu¹¹.

Specjalistyczne badania okulistyczne

W przypadku dużych guzów przysadki, szczególnie makroprolaktynomów, które mogą uciskać na skrzyżowanie nerwów wzrokowych, konieczne jest wykonanie specjalistycznych badań okulistycznych²⁷. Badanie pól widzenia przez okulistę pozwala na ocenę ewentualnych ubytków wzroku spowodowanych efektem masy guza Zobacz więcej: Badania okulistyczne w diagnostyce prolaktynomu - ocena pól widzenia.

Formalne badanie pól widzenia metodą perimetrii wykonuje się u wszystkich pacjentów z guzami w bliskim sąsiedztwie skrzyżowania wzrokowego⁷. Badania te są szczególnie istotne przed rozpoczęciem leczenia oraz w trakcie monitorowania efektów terapii.

Diagnostyka różnicowa i wykluczanie innych przyczyn

Proces diagnostyczny prolaktynomu wymaga starannego wykluczenia innych przyczyn hiperprolaktynemii Zobacz więcej: Diagnostyka różnicowa prolaktynomu - wykluczanie innych przyczyn. Szczegółowy wywiad lekarski powinien obejmować informacje o przyjmowanych lekach, gdyż wiele preparatów może powodować wzrost poziomu prolaktyny¹²¹⁶.

Należy pamiętać, że nie każda hiperprolaktynemia jest spowodowana prolaktynomem. Inne guzy przysadki nieuczulające prolaktyny mogą powodować wzrost jej poziomu poprzez ucisk na szypułę przysadki i zaburzenie dopaminergicznej kontroli wydzielania prolaktyny¹⁷.

Rola zespołu specjalistycznego

Diagnostyka prolaktynomu wymaga współpracy zespołu specjalistów. Pacjenci często wymagają konsultacji endokrynologicznej w celu dalszej diagnostyki i planowania leczenia¹⁸¹⁹. W niektórych przypadkach może być wskazana konsultacja neurochirurgiczna, szczególnie przy rozważaniu leczenia operacyjnego⁷.

Wczesne i precyzyjne rozpoznanie prolaktynomu ma kluczowe znaczenie dla powodzenia leczenia. Większość prolaktynomów bardzo dobrze odpowiada na leczenie farmakologiczne agonistami dopaminy, co podkreśla wagę właściwej diagnostyki²²⁰.