Niealergiczny nieżyt nosa – przyczyny i mechanizmy powstawania

Niealergiczny nieżyt nosa, znany również jako katar, stanowi złożone schorzenie, którego dokładne przyczyny pozostają w dużej mierze niepoznane. Pomimo braku jednoznacznej etiologii, naukowcy i lekarze zidentyfikowali podstawowy mechanizm odpowiedzialny za rozwój objawów oraz liczne czynniki wyzwalające¹².

Kluczowym mechanizmem leżącym u podstaw niealergicznego nieżytu nosa jest rozszerzanie się naczyń krwionośnych w obrębie błony śluzowej nosa. Gdy te naczynia ulegają dylatacji, wypełniają się krwią i płynem, powodując obrzęk tkanki wyściełającej wnętrze nosa¹³. Ten proces prowadzi do charakterystycznych objawów schorzenia, takich jak zatkacie nosa, wyciek z nosa czy kichanie.

Zaburzenia nerwowe jako podstawa patogenezy

Współczesne badania wskazują, że niealergiczny nieżyt nosa wiąże się z dysregulacją układu nerwowego kontrolującego błonę śluzową nosa. Schorzenie charakteryzuje się zaburzeniem równowagi pomiędzy układem współczulnym, przywspółczulnym oraz nerwami czuciowymi unerwiajaącymi błonę śluzową nosa⁴. Ta nierównowaga między mediatorami prowadzi do zwiększonej przepuszczalności naczyń oraz wzmożonego wydzielania śluzu przez podśluzówkowe gruczoły nosowe.

Wydzielanie śluzu kontrolowane jest głównie przez układ przywspółczulny, podczas gdy układ współczulny reguluje napięcie naczyniowe. Acetylocholina stanowi podstawowy neuroprzekaźnik przywspółczulny regulujący wydzielanie śluzu i wyciek z nosa⁴. Neuropeptydy czuciowe oraz włókna typu C nerwu trójdzielnego przyczyniają się do degranulacji komórek tucznych, a także do odruchów swędzenia i kichania.

Główne kategorie czynników etiologicznych

Eksperci wyróżniają kilka głównych kategorii czynników mogących wywołać niealergiczny nieżyt nosa. Najczęstszą przyczyną są infekcje wirusowe, takie jak przeziębienie czy grypa, które atakują błonę śluzową nosa i gardła⁵⁶. Te zakażenia mogą prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego, który utrzymuje się długo po ustąpieniu pierwotnej infekcji.

Drażniące substancje w środowisku stanowią kolejną istotną grupę czynników wyzwalających. Należą do nich dym tytoniowy, spaliny samochodowe, smog, silne zapachy perfum, środki chemiczne, w tym te narażające pracowników w miejscu pracy¹⁷. Te substancje fizycznie drażnią błonę śluzową nosa, powodując obrzęk i nadmierne wydzielanie śluzu.

Wpływ czynników środowiskowych i pogodowych

Zmiany warunków atmosferycznych odgrywają znaczącą rolę w etiologii niealergicznego nieżytu nosa. Wahania temperatury lub wilgotności mogą wyzwalać obrzęk błony śluzowej nosa, prowadząc do wodnistego wycieku lub zatkania¹⁶. Szczególnie narażone są osoby przebywające w środowiskach o niskiej wilgotności powietrza lub nagłych zmianach barometrycznych.

Powietrze o niskiej wilgotności oraz zanieczyszczenia atmosferyczne mogą prowadzić do przewlekłego nieżytu nosa⁸. Choć dokładna etiologia pozostaje niepewna, infekcje bakteryjne często odgrywają rolę w rozwoju schorzenia, szczególnie w przypadkach przewlekłych.

Czynniki pokarmowe i behawioralne

Niealergiczny nieżyt nosa może być wywoływany przez spożycie określonych pokarmów i napojów. Ostre lub gorące potrawy stanowią główne czynniki wyzwalające tego typu reakcji⁵⁶. Spożycie alkoholu również może powodować obrzęk tkanki wyściełającej wnętrze nosa, prowadząc do zatkania. Ten typ reakcji określany jest jako nieżyt gustatoryjny i charakteryzuje się nagłym początkiem wodnistego wycieku z nosa podczas jedzenia.

Leki jako przyczyna nieżytu nosa

Wiele leków może wywoływać objawy niealergicznego nieżytu nosa. Do tej grupy należą powszechnie stosowane leki przeciwbólowe, takie jak kwas acetylosalicylowy i ibuprofen⁵⁶. Leki przeciwnadciśnieniowe, szczególnie beta-blokery, również mogą wywoływać objawy nieżytu. Inne medykamenty, które mogą przyczyniać się do rozwoju schorzenia, to leki uspokajające, antydepresanty, doustne środki antykoncepcyjne oraz preparaty stosowane w leczeniu zaburzeń erekcji.

Szczególną kategorię stanowi nieżyt nosa wywołany nadużywaniem donosowych środków obkurczających naczynia. Ten typ schorzenia, zwany rhinitis medicamentosa, rozwija się po dłuższym niż 3-5 dni stosowaniu dostępnych bez recepty aerozoli odkaźających nos⁹. Pacjenci z tym problemem wymagają zaprzestania stosowania sprayu, co może być trudne ze względu na efekt odbicia.

Zaburzenia hormonalne i nieżyt nosa

Zmiany hormonalne stanowią istotną przyczynę niealergicznego nieżytu nosa. Mogą one być związane z ciążą, miesiączką, stosowaniem doustnych środków antykoncepcyjnych lub innych preparatów hormonalnych⁵⁶. Problemy hormonalne, które mogą wyzwalać nieżyt niealergiczny, obejmują niedoczynność tarczycy – stan, w którym gruczoł tarczowy nie produkuje wystarczającej ilości hormonów tarczycy.

Nieżyt hormonalny najczęściej występuje w stanach wysokiego stężenia estrogenów i może się rozwijać podczas pierwszego trymestru ciąży, zwykle ustępując po porodzie¹⁰. Ten typ nieżytu charakteryzuje się zatkaniem nosa i wydzieliną, które mogą znacząco wpływać na jakość życia pacjentek.

Specyficzne podtypy niealergicznego nieżytu nosa

Na podstawie klasyfikacji z 2008 roku wyróżnia się osiem głównych podtypów przewlekłego niealergicznego nieżytu nosa¹¹. Nieżyt niealergiczny z zespołem eozynofilii nosa to zapalny typ nieżytu z zwiększoną liczbą eozynofili w wydzielinie i w biopsji nosa, ze zwiększoną liczbą komórek tucznych i oznakami ich degranulacji, ale bez pozytywnych wyników testów alergicznych Zobacz więcej: Nieżyt niealergiczny z zespołem eozynofilii nosa - przyczyny i mechanizmy.

Nieżyt atroficzny obejmuje zanik błony śluzowej nosa, który może prowadzić do powstawania strupów i wysychania nosa. Nieżyt starcze wyróżnia się późnym początkiem, występując głównie u starszych pacjentów. Nieżyt gustatoryjny reprezentuje reakcję nosową na spożywanie określonych pokarmów lub płynów¹¹.

Czynniki ryzyka i predyspozycje

Niealergiczny nieżyt nosa częściej dotyka kobiet niż mężczyzn, co sugeruje rolę czynników hormonalnych w jego rozwoju¹². Wiek odgrywa również istotną rolę – w przeciwieństwie do nieżytu alergicznego, który może rozwijać się w każdym wieku, nieżyt niealergiczny zwykle pojawia się po 20. roku życia¹³.

Niektóre schorzenia współistniejące zwiększają ryzyko rozwoju niealergicznego nieżytu nosa. Należą do nich toczeń rumieniowaty, mukowiscydoza, niektóre zaburzenia hormonalne oraz astma¹⁴. Pacjenci z tymi chorobami wymagają szczególnej uwagi w kontekście objawów nosowych.

Znaczenie czynników zawodowych

Nieżyt zawodowy stanowi rezultat narażenia na drażniące substancje w środowisku pracy. Może być wywołany przez kontakt z lateksem, mąką, substancjami chemicznymi czy różnego rodzaju pyłami¹⁵ Zobacz więcej: Nieżyt zawodowy - przyczyny i czynniki środowiskowe w miejscu pracy. Diagnozowanie tego typu nieżytu może być trudne, ponieważ mechanizm działania nie zawsze jest jasny, jednak liczne badania potwierdzają, że narażenie na czynniki zawodowe może wywoływać objawy nosowe w sposób inny niż mechanizm alergiczny.

Rozpoznanie nieżytu niealergicznego może być wyzwaniem diagnostycznym, ponieważ zatkanie nosa i wyciek mogą również występować w nieżycie alergicznym oraz przewlekłym nieżycie zatok¹⁵. Obecnie uznaje się, że pacjenci doświadczający charakterystycznych objawów nosowych w odpowiedzi na określone czynniki wyzwalające mają składnik niealergiczny – jako jedyne rozpoznanie lub jako część mieszanego nieżytu.