Przyczyny niedokrwistości – co powoduje anemię?

Niedokrwistość (anemia) to stan, w którym organizm nie ma wystarczającej liczby prawidłowo funkcjonujących czerwonych krwinek lub odpowiedniego poziomu hemoglobiny potrzebnej do przenoszenia tlenu. Zrozumienie przyczyn niedokrwistości jest fundamentalne dla skutecznego leczenia tego powszechnego schorzenia¹.

Podstawowe mechanizmy powstawania niedokrwistości

Niedokrwistość może powstać na skutek trzech głównych mechanizmów patofizjologicznych. Po pierwsze, może dojść do utraty czerwonych krwinek w wyniku krwawienia – zarówno ostrego, jak i przewlekłego². Po drugie, problemy mogą wynikać z niewystarczającej lub wadliwej produkcji erytrocytów w szpiku kostnym. Po trzecie, niedokrwistość może być konsekwencją nadmiernego niszczenia czerwonych krwinek, znanego jako hemoliza³.

Najczęstsze przyczyny niedokrwistości

Niedobór żelaza stanowi najczęstszą przyczynę niedokrwistości na całym świecie. Może on wynikać z niewystarczającej podaży żelaza w diecie, problemów z wchłanianiem tego pierwiastka, zwiększonych potrzeb organizmu (np. podczas ciąży) lub utraty żelaza w wyniku krwawień¹. Szczególnie narażone na niedokrwistość z niedoboru żelaza są kobiety w wieku rozrodczym ze względu na miesiączkowanie oraz kobiety w ciąży⁵.

Niedobory witaminowe również odgrywają istotną rolę w etiologii niedokrwistości. Niedobór witaminy B12 oraz kwasu foliowego może prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej, charakteryzującej się obecnością powiększonych, nieprawidłowo funkcjonujących czerwonych krwinek¹. Te niedobory mogą wynikać z nieodpowiedniej diety, problemów z wchłanianiem lub zwiększonych potrzeb organizmu Zobacz więcej: Niedobory żywieniowe jako przyczyna niedokrwistości.

Choroby przewlekłe jako przyczyna niedokrwistości

Niedokrwistość towarzysząca chorobom przewlekłym stanowi drugą najczęstszą postać anemii. Schorzenia powodujące przewlekły stan zapalny, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, choroba Crohna, nowotwory czy przewlekłe infekcje, mogą zaburzać produkcję czerwonych krwinek⁶. W tych przypadkach organizm często ma trudności z wykorzystaniem dostępnego żelaza, pomimo jego prawidłowego poziomu w organizmie⁷.

Przewlekła choroba nerek również często prowadzi do niedokrwistości. Nerki produkują erytropoetynę – hormon stymulujący wytwarzanie czerwonych krwinek w szpiku kostnym. Gdy funkcja nerek ulega pogorszeniu, produkcja tego hormonu maleje, co skutkuje zmniejszoną produkcją erytrocytów⁸ Zobacz więcej: Choroby przewlekłe jako przyczyna niedokrwistości.

Zaburzenia genetyczne i niedokrwistość hemolityczna

Niektóre postacie niedokrwistości mają podłoże genetyczne i są dziedziczone. Do najważniejszych należy niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, w której nieprawidłowa budowa hemoglobiny powoduje deformację czerwonych krwinek, które przyjmują charakterystyczny kształt sierpa. Te zniekształcone komórki mają skróconą żywotność i są przedwcześnie niszczone⁹.

Talasemia to kolejne genetyczne zaburzenie wpływające na syntezę hemoglobiny. Prowadzi ono do produkcji nieprawidłowych lub niewystarczających ilości łańcuchów globinowych, co rezultuje niedokrwistością³. Niedokrwistość hemolityczna może być również nabyta i wynikać z działania przeciwciał skierowanych przeciwko własnym czerwonym krwinkom organizmu¹⁰.

Utrata krwi jako przyczyna niedokrwistości

Krwawienia stanowią znaczącą przyczynę niedokrwistości, szczególnie gdy są przewlekłe i utajone. U mężczyzn oraz kobiet po menopauzie najczęstszą przyczyną są krwawienia z przewodu pokarmowego, które mogą wynikać z choroby wrzodowej, polipów jelitowych, nowotworów lub używania niesteroidowych leków przeciwzapalnych¹¹.

U kobiet w wieku rozrodczym główną przyczyną utraty żelaza i rozwoju niedokrwistości są obfite miesiączki. Podczas ciąży zwiększone zapotrzebowanie na żelazo, związane z rozszerzeniem objętości krwi matki oraz potrzebami rozwijającego się płodu, może prowadzić do niedokrwistości z niedoboru żelaza¹².

Zaburzenia szpiku kostnego

Niedokrwistość aplastyczna to rzadkie, ale poważne schorzenie, w którym szpik kostny nie produkuje wystarczającej liczby nowych komórek krwi. Może być ona spowodowana czynnikami autoimmunologicznymi, ekspozycją na toksyny, niektóre leki, promieniowanie lub infekcje wirusowe¹³. W większości przypadków przyczyna pozostaje nieznana.

Nowotwory krwi, takie jak białaczka czy chłoniaki, mogą bezpośrednio wpływać na produkcję czerwonych krwinek przez zajęcie szpiku kostnego. Chemioterapia i radioterapia stosowane w leczeniu nowotworów również mogą uszkadzać szpik kostny i prowadzić do niedokrwistości¹⁴ Zobacz więcej: Zaburzenia szpiku kostnego i niedokrwistość genetyczna.

Czynniki ryzyka i grupy szczególnie narażone

Niektóre grupy ludzi są szczególnie narażone na rozwój niedokrwistości. Kobiety w wieku rozrodczym mają zwiększone ryzyko ze względu na miesiączkowanie i ciąże. Dzieci w okresie intensywnego wzrostu, osoby starsze, wegetarianie oraz ludzie z przewlekłymi chorobami stanowią inne grupy ryzyka¹⁵.

Czynniki socjoekonomiczne również odgrywają rolę – niedożywienie, ubóstwo oraz ograniczony dostęp do zróżnicowanej diety mogą prowadzić do niedoborów składników odżywczych niezbędnych do produkcji czerwonych krwinek¹⁶. Infekcje pasożytnicze, szczególnie malaria, pozostają istotną przyczyną niedokrwistości w krajach rozwijających się.

Znaczenie kompleksowej diagnostyki etiologicznej

Identyfikacja przyczyny niedokrwistości wymaga systematycznego podejścia diagnostycznego. Często u starszych pacjentów występuje kilka czynników jednocześnie, co utrudnia ustalenie głównej przyczyny¹⁷. Dokładny wywiad, badanie fizykalne oraz odpowiednie badania laboratoryjne są niezbędne do ustalenia właściwej diagnozy i wdrożenia skutecznego leczenia.

Zrozumienie różnorodnych przyczyn niedokrwistości jest fundamentem skutecznej terapii. Podczas gdy niedobór żelaza pozostaje najczęstszą przyczyną, ważne jest pamiętanie o innych możliwościach etiologicznych, szczególnie w przypadkach opornych na standardowe leczenie lub w obecności dodatkowych objawów klinicznych.