Przyczyny delirium – Główne czynniki wywołujące majaczenie

Delirium, znane również jako majaczenie, to złożony zespół objawów, który nie ma jednej konkretnej przyczyny¹. Zaburzenie to powstaje w wyniku zakłócenia delikatnej równowagi między możliwościami funkcjonalnymi organizmu a czynnikami stresowymi, które przekraczają jego zdolności adaptacyjne¹.

Mechanizm powstawania delirium

Delirium rozwija się w wyniku stresu działającego na funkcje ośrodkowego układu nerwowego u osób podatnych na to zaburzenie². Patofizjologia tego stanu nie jest w pełni poznana, ale prawdopodobnie nie istnieje jedna przyczyna – większość przypadków delirium wynika z kombinacji różnych teorii patofizjologicznych działających w skomplikowany i wzajemnie powiązany sposób².

Główne kategorie przyczyn delirium

Czynniki farmakologiczne

Leki stanowią najczęstszą odwracalną przyczynę delirium, odpowiadając za nawet 39% wszystkich przypadków⁴⁵. Szczególnie niebezpieczne są leki o działaniu antycholinergicznym i opioidowe⁶. Do leków zwiększających ryzyko delirium należą:

• Benzodiazepiny i inne leki uspokajające⁷
• Analgetyki, szczególnie morfina⁷
• Leki antycholinergiczne⁷
• Leki przeciwdrgawkowe⁷
• Sterydy⁷
• Leki przeciw chorobie Parkinsona⁷

Infekcje i stany zapalne

Infekcje są jedną z najczęstszych przyczyn delirium, szczególnie u osób starszych⁸. Najczęściej delirium wywołują:

• Zakażenia układu moczowego⁷
• Zapalenie płuc⁷
• Sepsa⁹
• Infekcje wirusowe, w tym COVID-19⁹
• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych⁷

Sepsa, będąca zagrażającym życiu stanem spowodowanym odpowiedzią organizmu na ciężką infekcję, często wiąże się ze zmianami funkcji mózgu nawet u młodych, wcześniej zdrowych osób⁹.

Zaburzenia metaboliczne i elektrolitowe

Różnorodne zaburzenia metaboliczne mogą prowadzić do rozwoju delirium Zobacz więcej: Zaburzenia metaboliczne jako przyczyna delirium. Obejmują one:

• Zaburzenia poziomu elektrolitów (niski poziom sodu, wapnia lub magnezu)³
• Hipoglikemia lub hiperglikemia¹⁰
• Hipoksja¹¹
• Niewydolność wątroby lub nerek¹²
• Zaburzenia czynności tarczycy¹¹

Czynniki ryzyka i podatność na delirium

Istnieją dwa główne typy czynników ryzyka związanych z delirium: predysponujące i wyzwalające⁴. Najczęstsze czynniki predysponujące to wiek powyżej 70 lat, demencja, niepełnosprawność funkcjonalna, płeć męska, pogorszenie wzroku i słuchu oraz łagodne zaburzenia poznawcze⁴.

Chirurgia i anestezja

Okres pooperacyjny to częsty czas wystąpienia delirium, szczególnie u osób starszych⁹. Czynniki operacyjne zwiększające ryzyko obejmują Zobacz więcej: Delirium pooperacyjne - przyczyny i czynniki ryzyka:

• Typ operacji – naprawy złamań szyjki kości udowej są częściej związane z delirium¹³
• Operacje w trybie nagłym¹³
• Długotrwała ekspozycja na środki znieczulające¹⁴
• Stosowanie leków antycholinergicznych podczas operacji¹⁴

Specyficzne przyczyny u różnych grup wiekowych

Osoby starsze

U osób starszych delirium może być wywołane przez mniej poważne stany, które u młodszych osób nie wpływają na funkcje poznawcze¹⁵. Do takich czynników należą:

• Zaparcia⁴
• Zatrzymanie moczu⁴
• Deprywacja snu⁴
• Drobne procedury medyczne⁴

Dzieci i młode osoby

U młodszych osób delirium jest zwykle spowodowane używaniem narkotyków lub zagrażającymi życiu chorobami systemowymi¹⁴. U dzieci częstymi przyczynami są:

• Gorączka i nowe infekcje³
• Poważne oparzenia lub urazy¹⁶
• Zaburzenia elektrolitowe¹⁶
• Problemy z tarczycą lub nadnerczami¹⁶

Zespół odstawienia i intoksykacja

Nagłe odstawienie regularnie przyjmowanych leków lub zaprzestanie spożywania alkoholu może wywołać delirium¹⁷. Szczególnie niebezpieczny jest zespół odstawienia alkoholu, który może prowadzić do delirium tremens – poważnej formy delirium występującej u osób z zaburzeniami używania alkoholu¹².

Czynniki środowiskowe i psychosocjalne

Stres psychospołeczny i deprywacja senu ułatwiają wystąpienie delirium¹⁸. Do czynników środowiskowych należą:

• Hospitalizacja, szczególnie na oddziale intensywnej terapii¹²
• Nieznane otoczenie¹⁹
• Ograniczenie mobilności⁶
• Izolacja społeczna²⁰
• Stres emocjonalny¹⁴

Znaczenie wczesnego rozpoznania przyczyn

Delirium ma charakter przejściowy, ale może utrzymywać się u pacjentów z czynnikami predysponującymi. Systematyczny przegląd wykazał, że delirium szpitalne utrzymywało się do wypisania w 45% przypadków i miesiąc później w 33% przypadków⁴. Właściwe rozpoznanie i leczenie podstawowych przyczyn jest kluczowe dla powrotu do zdrowia, ponieważ w około 30-40% przypadków delirium można zapobiec²¹.