Leki bez recepty (OTC)
Leki na receptę (RX)
Suplementy diety
Wyroby medyczne
Środki spożywcze
Poradniki
Schorzenia
Substancje czynne
Interakcje
Porady
Kalkulatory
Badania kliniczneEndometrioza, charakteryzująca się obecnością tkanki podobnej do błony śluzowej macicy poza jej jamą, stanowi jedno z najbardziej enigmatycznych schorzeń ginekologicznych. Pomimo że została po raz pierwszy opisana ponad 300 lat temu, mechanizmy jej powstawania wciąż pozostają przedmiotem intensywnych badań naukowych1. To przewlekłe, zapalne schorzenie zależne od estrogenów dotyka 5-10% kobiet w wieku rozrodczym i wiąże się z bólem miednicy oraz niepłodnością2.
Złożoność patogenezy endometriozy wynika z faktu, że żadna z proponowanych teorii nie jest w stanie w pełni wyjaśnić wszystkich obserwowanych form tego schorzenia3. Współczesne podejście do zrozumienia mechanizmów rozwoju endometriozy zakłada, że jest to proces wieloczynnikowy, w którym różne mechanizmy mogą współdziałać jednocześnie, prowadząc do różnorodnych manifestacji klinicznych4.
Teoria wstecznej menstruacji
Teoria wstecznej menstruacji, znana również jako teoria Sampsona, została po raz pierwszy zaproponowana w latach 20. XX wieku i do dziś pozostaje jedną z najszerzej akceptowanych hipotez wyjaśniających patogenezę endometriozy5. Zgodnie z tą teorią, podczas menstruacji część krwi menstruacyjnej zawierającej żywotne komórki endometrium przepływa wstecznie przez jajowody do jamy otrzewnej, zamiast wydostać się na zewnątrz przez pochwę6.
Fragmenty endometrium transportowane w ten sposób mają zdolność do przylegania do otrzewnej, proliferacji i różnicowania się, ostatecznie inwadując do tkanek leżących poniżej6. Teoria ta znajduje poparcie w obserwacjach dotyczących anatomicznego rozmieszczenia ognisk endometriozy, które najczęściej lokalizują się w miejscach, gdzie wstecznie przepływająca krew menstruacyjna może się gromadzić5.
Dodatkowym argumentem przemawiającym za tą teorią są obserwacje dotyczące wyższej częstości występowania endometriozy u dziewcząt z wadami rozwojowymi układu rozrodczego, które mogą prowadzić do utrudnienia odpływu krwi menstruacyjnej7. Jednakże teoria wstecznej menstruacji może wyjaśnić głównie powstawanie endometriozy jajnikowej i powierzchownej otrzewnowej, ale nie infiltrującej endometriozy głębokiej ani ognisk zlokalizowanych poza jamą otrzewnową3.
Teoria przerzutów łagodnych
Teoria przerzutów łagodnych, zwana również teorią metastatyczną, została zaproponowana przez Sampsona w 1927 roku jako uzupełnienie teorii wstecznej menstruacji8. Zgodnie z tą hipotezą, komórki endometrium mogą rozprzestrzeniać się do odległych miejsc organizmu poprzez układ limfatyczny lub krążenie krwi9.
Najsilniejszym dowodem potwierdzającym tę teorię są przypadki histologicznie potwierdzonej endometriozy w miejscach odległych od macicy, takich jak kości, płuca czy mózg5. Współczesne badania potwierdzają obecność endometriozy w węzłach chłonnych, co dodatkowo wspiera hipotezę o rozprzestrzenianiu się komórek endometrium drogą limfatyczną8 Zobacz więcej: Teoria przerzutów łagodnych w endometriozie - mechanizmy rozprzestrzeniania.
Teoria metaplazji celomowej i pozostałości embrionalnych
Teoria metaplazji celomowej zakłada, że endometrioza może powstać w wyniku transformacji normalnej tkanki otrzewnowej w tkankę podobną do endometrium10. Proces ten może zachodzić pod wpływem czynników hormonalnych lub immunologicznych, które promują różnicowanie się komórek wyściółki otrzewnowej w kierunku komórek endometrialnych10.
Blisko związana z nią teoria indukcji sugeruje, że endogenny czynnik indukcyjny, taki jak hormon lub mediator immunologiczny, może promować różnicowanie się komórek w wyściółce otrzewnowej w komórki endometrialne10. Z kolei teoria pozostałości embrionalnych Müllera zakłada, że komórki pozostałe z migracji przewodów Müllera podczas rozwoju embrionalnego zachowują zdolność do rozwoju w ogniska endometriozy pod wpływem estrogenów10.
Poparcie dla teorii nieobjętościowego pochodzenia endometriozy znajdujemy w klinicznych obserwacjach histologicznie potwierdzonej tkanki endometriotycznej u pacjentek bez menstruującego endometrium, takich jak osoby z zespołem Rokitansky-Kuster-Hauser czy mężczyźni z rakiem prostaty leczeni wysokimi dawkami estrogenów10.
Rola komórek macierzystych
Współczesne badania zwracają coraz większą uwagę na rolę komórek macierzystych w patogenezie endometriozy4. Endometrium składa się z wewnętrznej warstwy podstawnej zawierającej zrębik, leukocyty i unaczynienie oraz zewnętrznej warstwy funkcjonalnej składającej się z gęstej tkanki gruczołowej i luźnego zrębu łącznego11.
Te niezróżnicowane komórki mogą rozprzestrzeniać się poza endometrium poprzez wsteczną menstruację lub rozprzestrzenianie krwiopochodne lub limfatyczne, inicjując formowanie ognisk11. Dodatkowo dowody sugerują, że komórki macierzyste pochodzące ze szpiku kostnego mogą również przyczyniać się do patogenezy endometriozy11 Zobacz więcej: Rola komórek macierzystych w patogenezie endometriozy.
Czynniki hormonalne i molekularne
Badania nad patofizjologią endometriozy ujawniły kilka dobrze udokumentowanych molekularnych cech charakterystycznych tego schorzenia, w tym predyspozycję genetyczną, zależność od estrogenów, oporność na progesteron oraz stan zapalny5. Endometrioza jest klasyfikowana jako schorzenie zależne od estrogenów, ale współczesne badania sugerują, że definicja ta powinna być rozszerzona na „zależne od steroidów”, aby uwzględnić znaczenie innych steroidów i ich receptorów12.
Dysregulacja tych dwóch hormonów – oporność na progesteron i dominacja estrogenów – prowadzi do rozwoju endometriozy13. W endometriozie badania wykazują wyższe poziomy estradiolu w krwi menstruacyjnej oraz nieprawidłową ekspresję enzymów zaangażowanych w metabolizm estrogenów, co może prowadzić do zwiększonego stężenia estrogenów i stłumionej inaktywacji syntezy estrogenów13.
Zaburzenia immunologiczne
Endometrioza jest coraz częściej konceptualizowana jako przewlekły stan zapalny miednicy14. Środowisko otrzewnowe w przypadku endometriozy jest szczególnie bogate w prostaglandyny, a te mediatory prawdopodobnie odgrywają centralną rolę w patofizjologii schorzenia oraz klinicznych następstwach w postaci bólu i niepłodności14.
Pacjentki z endometriozą wykazują dysfunkcyjne odpowiedzi immunologiczne, w tym upośledzoną aktywację makrofagów i sygnalizację, co może promować przeżycie ektopowych komórek endometrialnych15. Kobiety z endometriozą mogą również wykazywać zmniejszoną cytotoksyczność wobec komórek endometrialnych z powodu defektywnej aktywności komórek NK15.
Nowoczesne spojrzenie na patogenezę
Współczesne badania wykorzystujące technologie sekwencjonowania następnej generacji oraz metody jednokomórkowe, wraz z technikami takimi jak śledzenie linii komórkowych, mikroskopia klarująca tkanki i rekonstrukcja trójwymiarowa, zwiększyły nasze zrozumienie architektonicznej złożoności i wzajemnych połączeń struktur gruczołowych endometrium16.
Odkrycie mutacji genów kierunkowych nowotworów w ogniskach endometriotycznych wskazuje, że endometrioza może dzielić szlaki molekularne z nowotworami2. Pomimo że jest uważana za schorzenie łagodne, endometrioza wykazuje uderzające podobieństwa z nowotworami, a ektopowy nabłonek i zrębik podobny do endometrium wykazują cechy neoplastyczne, w tym oporność na apoptozę, stymulację angiogenezy, inwazję, stan zapalny i rozprzestrzenianie się17.
Perspektywy przyszłości
Patogeneza endometriozy pozostaje aktywnym obszarem badań, a postępy w zrozumieniu mechanizmów molekularnych otwierają nowe możliwości diagnostyczne i terapeutyczne. Coraz większe znaczenie przypisuje się czynnikom epigenetycznym, mikrobiomowi jelitowemu oraz neuroimmunologicznym mechanizmom bólu w rozwoju i progresji schorzenia4.
Przyszłe badania koncentrują się na opracowaniu klasyfikacji molekularnej opartej na mechanizmach biologicznych, która mogłaby poprawić diagnostykę, ocenę ryzyka i leczenie endometriozy16. Zrozumienie złożonych interakcji między różnymi mechanizmami patogenetycznymi jest kluczowe dla rozwoju nowych, skutecznych strategii terapeutycznych dla tego wyniszczającego schorzenia.
