Dur plamisty – przyczyny powstania i czynniki sprawcze choroby

Dur plamisty, określany również jako tyfus plamisty lub dur wysypkowy, stanowi grupę chorób zakaźnych o podobnych objawach klinicznych, ale różnych czynnikach etiologicznych¹. Wszystkie formy tej choroby są wywoływane przez bakterie należące do dwóch głównych rodzajów: Rickettsia oraz Orientia, które są obligatoryjnymi pasożytami wewnątrzkomórkowymi²³.

Główne czynniki etiologiczne

Etiologia duru plamistego obejmuje trzy główne grupy bakteryjne, z których każda odpowiada za odrębny typ choroby. Rickettsia prowazekii jest czynnikiem sprawczym duru plamistego epidemicznego, znanego również jako dur wszowy¹⁴. Ta bakteria charakteryzuje się unikalną cechą wśród wszystkich riketsji – zabija swojego wektora, czyli wszę ludzką, podczas procesu rozmnażania⁵.

Rickettsia typhi stanowi etiologię duru plamistego endemicznego, określanego także jako dur mysi¹⁶. Bakteria ta charakteryzuje się łagodniejszym przebiegiem choroby w porównaniu z formą epidemiczną⁷. Trzecim głównym czynnikiem etiologicznym jest Orientia tsutsugamushi, odpowiedzialna za wywołanie duru krzaczastego¹⁸.

Charakterystyka bakterii wywołujących dur plamisty

Bakterie odpowiedzialne za dur plamisty należą do grupy drobnoustrojów Gram-ujemnych o kształcie pałeczkowatym lub kokopałeczkowatym⁵⁹. Są to obligatoryjne pasożyty wewnątrzkomórowe, co oznacza, że do przeżycia i rozmnażania wymagają komórek gospodarza⁵¹⁰. Wykorzystują składniki komórkowe gospodarza do własnego metabolizmu i reprodukcji⁹.

Rickettsia prowazekii wykazuje szczególne właściwości biologiczne, będąc jedyną bakterią z rodzaju Rickettsia zdolną do wywoływania zakażenia latentnego⁵. Może pozostawać w organizmie przez lata lub dekady, aby następnie reaktywować się, powodując chorobę Brill-Zinsser⁵⁶. Bakteria ta została sklasyfikowana jako potencjalny czynnik bioterroryzmu ze względu na małe rozmiary, niską dawkę zakaźną oraz wysoką chorobowość i śmiertelność⁵.

Wektory przenoszące dur plamisty

Każdy typ duru plamistego przenoszony jest przez specyficznego wektora ze świata stawonogów³. Dur epidemiczny rozprzestrzenia się głównie przez wszy ludzkie (Pediculus humanus humanus), które stanowią jedyny wektor w tej grupie, dla którego człowiek jest naturalnym gospodarzem¹¹¹². Bakterie Rickettsia prowazekii żyją w przewodzie pokarmowym wszy i są wydalane wraz z kałem podczas żerowania¹¹.

Dur endemiczny przenoszony jest przez pchły, głównie pchłę szczurzą (Xenopsylla cheopis), ale również przez pchły kotów i myszy³¹³. Głównymi rezerwuarami bakterii są szczury norweskie, czasami również myszy domowe i inne drobne gryzonie¹²¹⁴. Dur krzaczasty rozprzestrzenia się przez roztocze z rodziny Trombiculidae w stadium larwalnym, zwane chiggerami³¹⁵.

Mechanizm zakażenia i transmisji

Proces zakażenia durem plamistym następuje na różne sposoby, w zależności od typu wektora². W przypadku duru epidemicznego i endemicznego, głównym mechanizmem transmisji jest kontaminacja skóry kałem zarażonych stawonogów²¹⁶. Gdy osoba drapie swędzące miejsce ukąszenia, bakterie z kału przedostają się przez uszkodzoną skórę do krwiobiegu¹⁷¹⁸.

Dur krzaczasty ma nieco odmienny mechanizm transmisji – bakterie Orientia tsutsugamushi mogą być przenoszone bezpośrednio przez ukąszenie roztocza, nawet bez drapania miejsca ukąszenia²¹⁹. Roztocze utrzymują zakażenie poprzez transmisję transowarialną, przekazując bakterie swojemu potomstwu²⁰²¹. Tylko larwy roztoczy są zdolne do przenoszenia choroby na ludzi i inne kręgowce²¹.

Wektory nabywają bakterie podczas żerowania na krwi zarażonych gospodarzy – w przypadku duru epidemicznego są to zakażeni ludzie, natomiast przy pozostałych typach głównie gryzonie³¹⁶. Szczury mogą stać się riketsjemiczne po kontakcie z zarażoną pchłą, co prowadzi do amplifikacji infekcji i szybkiego rozprzestrzeniania się wśród populacji gryzoni¹³.

Czynniki środowiskowe i epidemiologiczne

Etiologia duru plamistego jest ściśle powiązana z czynnikami środowiskowymi i społecznymi, które wpływają na występowanie i rozprzestrzenianie się choroby¹²²³. Warunki wojenne, klęski żywiołowe i skrajne ubóstwo sprzyjają wybuchom epidemicznym tej choroby²³²⁴.

Współcześnie dur plamisty coraz częściej wykrywany jest wśród populacji bezdomnych w krajach rozwiniętych²⁵. Rozprzestrzenianie się choroby w tych grupach związane jest z migracją między stanami i krajami, co zwiększa ryzyko zakażenia wraz z przemieszczaniem się²⁵. Obecność bakterii w kale wszy może utrzymywać się przez tygodnie, a aerozole powstające z wysuszonego kału mogą stanowić źródło zakażenia drogą wziewną²⁶.

Znaczenie historyczne i współczesne wyzwania

Dur plamisty odegrał znaczącą rolę w historii ludzkości, powodując więcej zgonów niż wszystkie wojny w dziejach²⁷. W okresie od 1917 do 1925 roku w Rosji odnotowano ponad 25 milionów przypadków duru epidemicznego, które spowodowały około 3 miliony zgonów²⁷. Przełomem w zrozumieniu etiologii choroby były badania francuskiego lekarza Charlesa-Julesa-Henri Nicolle z 1909 roku, który wykazał rolę wszy w przenoszeniu duru plamistego¹²²⁸.

Współcześnie dur plamisty pozostaje endemiczny w określonych regionach świata, w tym w Afryce Wschodniej oraz niektórych obszarach Ameryki Południowej i Środkowej²⁸²⁹. Pomimo postępów w higienie, skutecznych insektycydach i antybiotykoterapii, choroba nadal stanowi zagrożenie w regionach o niskich standardach sanitarnych²⁸. Obecnie nie są dostępne szczepionki przeciwko żadnej z form duru plamistego, co czyni profilaktykę opartą na kontroli wektorów kluczową strategią zapobiegawczą³⁰.