Prewencja zaburzeń depresyjnych – skuteczne strategie zapobiegania

Zaburzenia depresyjne, znane również jako depresja lub depresja jednobiegunowa, stanowią jedno z najczęstszych problemów zdrowia psychicznego na świecie¹. Przez długie lata panowało przekonanie, że depresji nie można zapobiegać, jednak współczesne badania naukowe dowodzą inaczej. Analiza przeprowadzona przez Instytut Medycyny w 2009 roku wykazała, że główne epizody depresyjne można skutecznie zapobiegać².

Możliwości zapobiegania depresji

Metaanalizy badań klinicznych wskazują, że 22% do 38% epizodów depresji może zostać zapobieżonych przy użyciu obecnie dostępnych metod². Oznacza to, że wdrożenie rutynowych programów prewencyjnych w systemie opieki zdrowotnej mogłoby zapobiec 2 przypadkom depresji na każde 9 nowych zachorowań rocznie³. Zapobieganie nawet jednej czwartej do jednej trzeciej przypadków depresji miałoby znaczący wpływ na dobrobyt jednostek i społeczeństwa⁴.

Rodzaje prewencji depresji

Prewencja zaburzeń depresyjnych dzieli się na trzy główne kategorie⁵. Prewencja uniwersalna skierowana jest do ogółu społeczeństwa lub całych grup populacyjnych. Prewencja selektywna koncentruje się na osobach lub podgrupach populacji, których ryzyko rozwoju zaburzeń depresyjnych jest znacznie wyższe niż w pozostałej części społeczeństwa. Prewencja wskazana obejmuje osoby z wysokim ryzykiem zaburzeń psychicznych, szczególnie te z objawami podprogowymi, które nie spełniają jeszcze kryteriów formalnej diagnozy⁵.

Interwencje prewencyjne w zakresie zdrowia psychicznego są szczególnie ważne dla osób wykazujących objawy depresyjne poniżej progu diagnostycznego lub dla osób z wysokim ryzykiem rozwoju depresji, na przykład po narażeniu na okresy przejściowe lub stresujące wydarzenia życiowe⁵. Obecność objawów podprogowych wiąże się z 25% wszystkich przypadków epizodów depresji występujących w późniejszym życiu, podczas gdy selektywne czynniki ryzyka są związane z 50% przypadków⁶.

Programy prewencyjne w środowisku szkolnym

Programy szkolne mające na celu wzmocnienie pozytywnych wzorców radzenia sobie u dzieci i młodzieży wykazały skuteczność w redukcji depresji⁷. Program Penn Resilience Program (PRP) był szeroko stosowany w różnych środowiskach i wykazał pozytywne efekty⁴. Wczesne rozpoznanie uczniów zagrożonych lub już cierpiących na zaburzenie depresyjne pozwala na skierowanie do specjalistycznego personelu i natychmiastową interwencję⁸.

Środowisko szkolne odgrywa bardzo ważną rolę w tworzeniu i utrzymaniu psychofizycznego dobrostanu ucznia, wpływając na różne aspekty życia dziecka i nastolatka poprzez zapewnienie narzędzi do kształcenia i uczenia się, gwarantowanie przestrzeni dla rozwoju dobrych relacji społecznych oraz uczenie radzenia sobie z codziennymi problemami⁹. Rozpoznanie objawów w szkole jest szczególnie istotne, ponieważ wczesna interwencja może zapobiec możliwej chroniczności lub rozwojowi zaburzenia depresyjnego z wieloma epizodami w wieku dorosłym Zobacz więcej: Programy szkolne w prewencji depresji u dzieci i młodzieży.

Interwencje behawioralne i psychologiczne

Interwencje behawioralne, takie jak terapia interpersonalna i terapia poznawczo-behawioralna, są skuteczne w zapobieganiu nowemu wystąpieniu depresji¹⁰. System opieki zdrowia psychicznego w Holandii zapewnia interwencje prewencyjne, takie jak kurs „Radzenie sobie z depresją” (CWD) dla osób z depresją podprogową. Kurs ten uważany jest za najskuteczniejszą interwencję psychoedukacyjną w leczeniu i prewencji depresji, z redukcją ryzyka o 38% w przypadku depresji większej¹⁰.

Terapia poznawczo-behawioralna skierowana na częściową remisję może być skuteczna w obniżeniu nasilenia objawów depresyjnych, a pacjenci mogą potencjalnie osiągnąć pełną remisję dwukrotnie częściej¹¹. Psychoterapia dla pacjentów z częściową remisją wiąże się z lepszymi efektami w zakresie krótkoterminowego nasilenia objawów depresyjnych i wskaźników remisji w porównaniu z warunkami kontrolnymi¹¹.

Modyfikacje stylu życia w prewencji depresji

Coraz więcej badań pokazuje, że wystąpienie i nawrót depresji można zapobiegać za pomocą medycyny stylu życia¹². Poprawa snu stanowi ważną strategię zapobiegania występowaniu depresji. Leczenie bezsenności może zapobiegać pogorszeniu objawów depresyjnych, a terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I) jest zalecaną interwencją¹².

Regularna aktywność fizyczna wykazuje ochronny wpływ na występowanie depresji u dorosłych, zmniejszając szanse o 17 do 21%¹³. Programy ćwiczeń dla osób starszych również mogą być skuteczne w zapobieganiu depresji⁷. Ćwiczenia aerobowe o niskiej intensywności, wykonywane przez 30-35 minut dziennie i 3-5 razy w tygodniu, stanowią wiarygodną aktywność regulującą nastrój¹⁴ Zobacz więcej: Aktywność fizyczna i zdrowy styl życia w prewencji depresji.

Znaczenie diety i wsparcia społecznego

Regulacja dietetyczna jest skuteczną, bezpieczną i szeroko stosowalną metodą zapobiegania depresji, szczególnie poprzez hamowanie stanów zapalnych związanych z depresją¹². Spożywanie diety śródziemnomorskiej składającej się z pełnoziarnistych produktów, oliwy z oliwek, owoców, warzyw, ryb, niskotłuszczowych produktów mlecznych i antyoksydantów wielokrotnie wykazywało 32% redukcję ryzyka rozwoju depresji¹⁴.

Wsparcie społeczne może wpływać na depresję poprzez szlaki neuroendokrynne, poprawiając psychiczne samopoczucie osoby i czyniąc ją bardziej odporną na stres¹⁵. Budowanie silnych relacji z innymi stanowi jedną z technik, które mogą pomóc zapobiegać depresji¹⁶.

Prewencja nawrotów depresji

Dla osób, które już doświadczyły epizodu depresyjnego, szczególnie ważna jest prewencja wtórna mająca na celu zapobieganie nawrotom. Wytyczne oparte na dowodach zalecają, aby pacjenci, którzy doświadczyli pierwszego lub nawracającego epizodu depresji większej, otrzymywali ciągłe dawki terapeutyczne leków przez co najmniej 4-6 miesięcy po ustąpieniu objawów, aby zmniejszyć ryzyko nawrotu¹⁷.

Profilaktyka antydepresantami jest korzystna u każdego pacjenta z historią trzech lub więcej epizodów depresji większej, lub dwóch lub więcej epizodów w ciągu ostatnich 5 lat¹⁷. Terapie oparte na uważności mogą mieć niższe ryzyko nawrotu depresji po 60 tygodniach niż osoby, które ich nie miały lub miały inne terapie¹⁸.

Wyzwania i perspektywy

Pomimo udowodnionej skuteczności interwencji prewencyjnych, ich wpływ jest ograniczony z powodu niskiego poziomu uczestnictwa¹⁹. Skuteczne interwencje o dużym wpływie powinny rozpoczynać się wcześnie w życiu i koncentrować się na dzieciach i rodzicach. Potrzebujemy strukturalnej długoterminowej prewencji oferowanej przez całe życie¹⁹.

Badania powinny oceniać społecznościową pośrednią prewencję depresji, która koncentruje się na mniej stygmatyzujących problemach, takich jak sen czy stres²⁰. Prewencja nowych zaburzeń depresyjnych jest bardzo potrzebna, ponieważ obecne leczenie może jedynie w ograniczonym stopniu zmniejszyć ciężar choroby depresji²⁰.