Przyczyny cukrzycy typu 2 – co prowadzi do rozwoju choroby

Cukrzyca typu 2 stanowi około 90% wszystkich przypadków cukrzycy i jest wynikiem złożonego oddziaływania wielu czynników¹². Choroba rozwija się głównie w wyniku dwóch podstawowych zaburzeń: insulinooporności oraz niedoboru wydzielania insuliny przez trzustkę³⁴.

Insulinooporność jako główna przyczyna

Główną przyczyną cukrzycy typu 2 jest insulinooporność, która powstaje gdy komórki w mięśniach, wątrobie i tkance tłuszczowej nie reagują prawidłowo na insulinę⁴⁵. W normalnych warunkach insulina działa jak klucz, który pozwala glukowie wejść do komórek i zostać wykorzystaną jako źródło energii. Gdy rozwija się insulinooporność, komórki stają się mniej wrażliwe na działanie insuliny, co prowadzi do gromadzenia się glukozy we krwi².

W miarę postępu insulinooporności trzustka musi produkować coraz większe ilości insuliny, aby utrzymać prawidłowy poziom glukozy we krwi. Ostatecznie komórki beta trzustki, odpowiedzialne za wytwarzanie insuliny, ulegają wyczerpaniu i nie są w stanie produkować wystarczających ilości hormonu¹². Ten podwójny mechanizm – insulinooporność połączona z niedoborem insuliny – prowadzi do rozwoju pełnoobjawowej cukrzycy typu 2.

Nadwaga i otyłość

Nadwaga i otyłość stanowią najsilniejszy czynnik ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2⁶⁷. Około 90% osób z cukrzycą typu 2 ma nadwagę lub otyłość⁷. Szczególnie niebezpieczne jest gromadzenie tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha (otyłość brzuszna), która sprzyja rozwojowi insulinooporności⁴⁸.

Nadmiar tkanki tłuszczowej, zwłaszcza w jamie brzusznej, prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu, który jest główną przyczyną insulinooporności⁹. Tkanka tłuszczowa w otyłości wytwarza substancje prozapalne, które zakłócają prawidłowe działanie insuliny. Dodatkowo, nadmierne spożycie kalorii prowadzi do zjawiska zwanego lipotoksycznością, gdy zwiększone stężenie kwasów tłuszczowych we krwi i gromadzenie lipidów w komórkach mięśni i wątroby dodatkowo pogarsza insulinowrażliwość⁹.

Predyspozycje genetyczne

Czynniki genetyczne odgrywają istotną rolę w rozwoju cukrzycy typu 2. Ryzyko zachorowania jest 5-10 razy wyższe u osób, których krewni pierwszego stopnia (rodzice, rodzeństwo) chorowali na cukrzycę¹⁰. Badania bliźniąt wskazują, że jeśli jedno z bliźniąt ma cukrzycę typu 2, drugie ma 3-4 razy większe ryzyko zachorowania¹¹.

Genetyka cukrzycy typu 2 jest złożona i nie do końca poznana. Badacze zidentyfikowali ponad 150 wariantów DNA związanych z ryzykiem rozwoju choroby – niektóre zwiększają ryzyko, inne je zmniejszają⁴. Geny wpływają zarówno na funkcję komórek beta trzustki, jak i na rozwój insulinooporności¹². Szacuje się, że dziedziczność cukrzycy typu 2 wynosi od 30% do 70%, w zależności od wieku wystąpienia choroby¹³.

Wiek i inne czynniki demograficzne

Wiek jest istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2. Choroba najczęściej występuje u osób powyżej 45. roku życia, chociaż w ostatnich latach obserwuje się wzrost zachorowań wśród młodszych osób, w tym dzieci i młodzieży¹¹⁴. Zwiększone ryzyko wraz z wiekiem wynika z tendencji do przybrania na wadze, zmniejszenia aktywności fizycznej oraz naturalnego procesu starzenia się komórek beta trzustki.

Różnice etniczne w występowaniu cukrzycy typu 2 są znaczące. Osoby pochodzenia afrykańskiego, latynoskiego, azjatyckiego oraz rdzenni Amerykanie mają wyższe ryzyko zachorowania w porównaniu z populacją kaukaską⁷¹⁵. Przyczyny tych różnic nie są w pełni wyjaśnione, ale prawdopodobnie wynikają z interakcji między predyspozycjami genetycznymi a czynnikami środowiskowymi i społeczno-ekonomicznymi.

Styl życia i czynniki środowiskowe

Siedzący tryb życia i brak regularnej aktywności fizycznej znacząco zwiększają ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2⁴¹⁶. Regularna aktywność fizyczna pomaga utrzymać prawidłową insulinowrażliwość i wspomaga wykorzystanie glukozy przez komórki mięśniowe. Brak ruchu prowadzi nie tylko do przyrostu masy ciała, ale również bezpośrednio pogarsza metabolizm glukozy¹⁷.

Dieta bogata w wysoko przetworzone węglowodany, tłuszcze nasycone i napoje słodzone zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2¹⁶¹⁸. Dieta zachodnia, charakteryzująca się wysoką zawartością kalorii, tłuszczów i węglowodanów, prowadzi do wzrostu poziomu glukozy we krwi oraz lipidów, co sprzyja rozwojowi insulinooporności. Dodatkowo, przewlekły stres i niedobór snu również mogą przyczyniać się do rozwoju choroby poprzez wpływ na metabolizm glukozy i wydzielanie hormonów stresowych⁴.

Niektóre badania sugerują również rolę zanieczyszczeń środowiskowych w rozwoju cukrzycy typu 2⁷. Ekspozycja na pewne substancje chemiczne może wpływać na funkcjonowanie komórek beta trzustki oraz insulinowrażliwość tkanek, chociaż mechanizmy te wymagają dalszych badań Zobacz więcej: Czynniki środowiskowe w rozwoju cukrzycy typu 2.

Choroby współistniejące i leki

Pewne choroby i stany chorobowe zwiększają ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Do najważniejszych należą nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe (niski poziom cholesterolu HDL, wysokie triglicerydy), zespół policystycznych jajników (PCOS) oraz cukrzyca ciążowa w wywiadzie⁷¹⁴. Kobiety, które miały cukrzycę ciążową lub urodziły dziecko o masie urodzeniowej powyżej 4 kg, mają znacząco podwyższone ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w późniejszym życiu.

Niektóre leki mogą również zwiększać ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Należą do nich długotrwale stosowane kortykosteroidy, diuretyki tiazydowe, beta-blokery oraz niektóre leki przeciwpsychotyczne⁵¹⁹. Mechanizm działania tych leków polega na pogorszeniu insulinowrażliwości lub bezpośrednim wpływie na funkcję komórek beta trzustki Zobacz więcej: Leki i choroby zwiększające ryzyko cukrzycy typu 2.

Możliwości zapobiegania

Pomimo złożonej etiologii, cukrzyca typu 2 jest w znacznym stopniu chorobą, której można zapobiegać²¹⁷. Badania wykazują, że osoby z nadwagą, które schudną nawet 5-7% masy ciała i zwiększą aktywność fizyczną do co najmniej 150 minut tygodniowo, mogą zmniejszyć ryzyko zachorowania o ponad 50%¹⁴²⁰.

Kluczowe strategie zapobiegania obejmują utrzymanie prawidłowej masy ciała, regularne ćwiczenia fizyczne, zdrową dietę bogatą w błonnik i uboższą w przetworzone produkty oraz unikanie palenia tytoniu¹⁷. Niestety, u niektórych osób predyspozycje genetyczne są tak silne, że nawet zmiany stylu życia nie są wystarczające do całkowitego zapobieżenia rozwojowi choroby¹⁴. W takich przypadkach wczesne wykrycie i odpowiednie leczenie mogą znacząco spowolnić progresję choroby i zapobiec powikłaniom.