Leki bez recepty (OTC)
Leki na receptę (RX)
Suplementy diety
Wyroby medyczne
Środki spożywcze
Poradniki
Schorzenia
Substancje czynne
Interakcje
Porady
Kalkulatory
Badania kliniczneChoroba Addisona, znana również jako pierwotna niewydolność nadnerczy, rozwija się w wyniku uszkodzenia zewnętrznej warstwy nadnerczy – kory nadnercza. To właśnie w tej części gruczołów wytwarzane są kluczowe hormony steroidowe: kortyzol i aldosteron. Aby zrozumieć mechanizmy prowadzące do tej rzadkiej choroby, należy przyjrzeć się różnorodnym przyczynom, które mogą doprowadzić do niewydolności nadnerczy12.
Kluczowym aspektem w rozwoju choroby Addisona jest fakt, że objawy kliniczne pojawiają się dopiero wtedy, gdy zniszczeniu ulegnie co najmniej 90% kory nadnerczy. Ten proces może trwać miesiące lub nawet lata, co tłumaczy, dlaczego choroba często jest diagnozowana dopiero w zaawansowanym stadium13.
Autoimmunologiczne przyczyny choroby Addisona
Autoimmunizacja stanowi najczęstszą przyczynę choroby Addisona w krajach rozwiniętych, odpowiadając za 70-90% wszystkich przypadków. W tym procesie system immunologiczny organizmu błędnie identyfikuje komórki kory nadnerczy jako obce i rozpoczyna ich systematyczne niszczenie134.
Autoimmunologiczne niszczenie nadnerczy może występować jako izolowana choroba lub jako część szerszych zespołów autoimmunologicznych. Około 40% przypadków stanowi izolowaną autoimmunizację nadnerczy, podczas gdy pozostałe 60% wchodzi w skład zespołów wielogruczołowej autoimmunizacji56. Szczegółowe informacje o powiązaniach z innymi chorobami autoimmunologicznymi znajdują się Zobacz więcej: Autoimmunologiczne podstawy choroby Addisona i zespoły wielogruczołowe.
Badania genetyczne wskazują, że pewne osoby mają większą predyspozycję do rozwoju chorób autoimmunologicznych, w tym choroby Addisona. Związane jest to z obecnością określonych genów, szczególnie z kompleksem HLA (ludzkie antygeny leukocytów), które wpływają na funkcjonowanie systemu immunologicznego78.
Infekcyjne przyczyny niewydolności nadnerczy
Choć autoimmunizacja dominuje w krajach rozwiniętych, infekcje pozostają znaczącą przyczyną choroby Addisona na całym świecie. Gruźlica, która była główną przyczyną choroby w przeszłości, nadal stanowi istotny czynnik etiologiczny, szczególnie w krajach rozwijających się910.
Współczesne infekcje prowadzące do choroby Addisona obejmują szeroki spektrum patogenów. Zakażenie HIV stało się jedną z najważniejszych przyczyn niewydolności nadnerczy związanej z martwicą nadnerczy. Inne znaczące infekcje to cytomegalowirus (CMV), zakażenia grzybicze oraz sepsa1112. Mechanizmy infekcyjnego uszkodzenia nadnerczy są szczegółowo omówione Zobacz więcej: Infekcyjne przyczyny choroby Addisona - od gruźlicy po współczesne patogeny.
Nowotworowe i naciekowe przyczyny
Nowotwory mogą prowadzić do choroby Addisona poprzez bezpośrednie zajęcie nadnerczy przez komórki nowotworowe lub poprzez naciekanie przerzutów z innych narządów. Najczęściej przerzuty do nadnerczy pochodzą z nowotworów płuc, piersi, jelita grubego oraz nerki1314.
Choroby naciekowe, takie jak amyloidoza i hemochromatoza, mogą również uszkadzać nadnercza poprzez odkładanie się nieprawidłowych białek lub nadmiaru żelaza w tkance gruczołów. Te procesy prowadzą do stopniowego niszczenia funkcjonalnej tkanki nadnerczy1315.
Krwawienia i urazy nadnerczy
Obustronne krwawienia do nadnerczy mogą wystąpić w różnych sytuacjach klinicznych i prowadzić do ostrej niewydolności nadnerczy. Zespół Waterhouse-Friderichsena, charakteryzujący się masywnym krwawieniem do nadnerczy w przebiegu ciężkiej sepsy meningokokowej lub zakażeń Pseudomonas, stanowi klasyczny przykład tej przyczyny16.
Inne przyczyny krwawień obejmują rozsiane krzepnięcie wewnątrznaczyniowe (DIC), urazy oraz powikłania stosowania leków przeciwkrzepliwych. W przeciwieństwie do procesów autoimmunologicznych, krwawienia mogą prowadzić do ostrego rozwoju objawów niewydolności nadnerczy1517.
Przyczyny jatrogenne i polekowe
Niektóre leki mogą prowadzić do niewydolności nadnerczy poprzez blokowanie syntezy kortyzolu lub poprzez uszkodzenie tkanki nadnerczy. Ketokonazol, lek przeciwgrzybiczy, bezpośrednio hamuje enzymy nadnercza odpowiedzialne za syntezę kortyzolu. Etomidat, środek anestetyczny, może w sposób zależny od dawki hamować 11-hydroksylazę, zmniejszając przekształcanie deoksykortyzolu w kortyzol417.
Chirurgiczne usunięcie obu nadnerczy (adrenalektomia obustronna) z powodu nowotworów lub innych schorzeń prowadzi do całkowitej niewydolności nadnerczy wymagającej dożywotnej terapii zastępczej. Radioterapia obszaru nadnerczy może również uszkodzić te gruczoły1018.
Genetyczne podstawy choroby
Rzadkie zaburzenia genetyczne mogą prowadzić do niewydolności nadnerczy poprzez różne mechanizmy. Wrodzona hiperplazja nadnerczy (CAH) spowodowana mutacjami w genie CYP21A2 kodującym 21-hydroksylazę stanowi najczęstszą genetyczną przyczynę niewydolności nadnerczy u dzieci19.
Adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X (X-ALD) to rzadka choroba dziedziczna, która może powodować zarówno niewydolność nadnerczy, jak i objawy neurologiczne. Ta choroba najczęściej dotyka młodych chłopców i mężczyzn1020.
Wtórna niewydolność nadnerczy
Wtórna niewydolność nadnerczy występuje, gdy problem leży w przysadce mózgowej, która nie produkuje wystarczającej ilości hormonu ACTH (adrenokortykotropowego). Najczęstszą przyczyną wtórnej niewydolności jest nagłe przerwanie długotrwałego stosowania kortykosteroidów, co prowadzi do zahamowania osi podwzgórze-przysadka-nadnercza1517.
Inne przyczyny wtórnej niewydolności obejmują guzy przysadki, urazy głowy, zakażenia wpływające na przysadkę oraz niektóre leki. W tym przypadku produkcja aldosteronu zazwyczaj pozostaje zachowana, ponieważ jest regulowana głównie przez układ renina-angiotensyna-aldosteron2122.
Czynniki środowiskowe i stres
Chociaż stres sam w sobie nie powoduje choroby Addisona, może przyspieszać ujawnienie się objawów u osób z już uszkodzonymi nadnerczami. Ostry kryzys nadnerczowy może być pierwszą manifestacją choroby u nawet 25% pacjentów, często wyzwalany przez infekcje, urazy, zabiegi chirurgiczne lub inne sytuacje stresowe16.
Niektóre badania sugerują również rolę czynników środowiskowych, takich jak narażenie na określone bakterie lub wirusy, w wyzwalaniu procesów autoimmunologicznych u genetycznie predysponowanych osób. Poprzednie zakażenia mogą stymulować system immunologiczny do atakowania tkanek nadnerczy poprzez mechanizm molekularnej mimikry23.
Współczesne trendy etiologiczne
W ostatnich dekadach obserwuje się zmiany w strukturze przyczyn choroby Addisona. Podczas gdy gruźlica była dominującą przyczyną w pierwszej połowie XX wieku, obecnie w krajach rozwiniętych autoimmunizacja stanowi zdecydowaną większość przypadków. Jednocześnie pojawiają się nowe przyczyny, takie jak inhibitory punktów kontrolnych immunologicznych stosowane w leczeniu nowotworów, które mogą wywoływać autoimmunologiczne zapalenie nadnerczy2425.
Zrozumienie różnorodnych przyczyn choroby Addisona jest kluczowe dla odpowiedniej diagnostyki i leczenia. Każda z tych przyczyn może wymagać nieco innego podejścia terapeutycznego, choć podstawowe leczenie zastępcze hormonami pozostaje fundamentem terapii we wszystkich przypadkach.
