Przyczyny bólu ucha – dlaczego powstaje ból w uchu

Ból ucha stanowi jedną z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarza, szczególnie w przypadku dzieci¹. Dolegliwości te mogą mieć różnorodne źródła i mechanizmy powstawania, które można podzielić na dwie główne kategorie: przyczyny pierwotne, związane bezpośrednio z problemami w obrębie ucha, oraz przyczyny wtórne, wynikające ze schorzeń innych struktur anatomicznych¹.

Podział przyczyn bólu ucha

Specjaliści wyróżniają dwie podstawowe kategorie przyczyn bólu ucha. Ból pierwotny ma swoje źródło w strukturach ucha – może dotyczyć ucha zewnętrznego, środkowego lub wewnętrznego². Ból wtórny (zwany również bólem odruchu) powstaje w wyniku problemów w innych częściach ciała, które są unerwione przez te same nerwy co ucho². Zjawisko to jest możliwe ze względu na skomplikowane połączenia nerwowe między uchem a innymi strukturami głowy, szyi, klatki piersiowej, a nawet jamy brzusznej².

Infekcje jako główne przyczyny bólu ucha

Infekcje stanowią najczęstszą przyczynę bólu ucha, szczególnie u dzieci⁴. Mogą one dotyczyć różnych części ucha i mieć różnorodne źródła. Infekcje ucha środkowego (zapalenie ucha środkowego) powstają najczęściej w wyniku rozprzestrzenienia się bakterii lub wirusów z górnych dróg oddechowych⁵. Proces ten często rozpoczyna się od przeziębienia, grypy lub alergii, które powodują obrzęk i zatkanie struktur nosa, gardła i uszu⁵.

Bakterie takie jak Streptococcus pneumoniae i Haemophilus influenzae są najczęstszymi sprawcami infekcji bakteryjnych ucha środkowego⁶. Wirusy, w tym te wywołujące przeziębienia, również mogą być przyczyną infekcji ucha środkowego⁶. Infekcje zewnętrzne ucha, znane również jako „ucho pływaka”, są zazwyczaj spowodowane przez bakterie, ale mogą również wynikać z infekcji grzybiczych, wirusowych lub reakcji alergicznych⁷. Zobacz więcej: Infekcje jako przyczyna bólu ucha - bakterie, wirusy, grzyby

Dysfunkcja trąbki Eustachiusza

Trąbka Eustachiusza pełni kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu ucha środkowego, odpowiadając za wyrównywanie ciśnienia i odprowadzanie płynów⁸. Gdy trąbka zostaje zablokowana, płyn może gromadzić się w uchu środkowym, co prowadzi do powstania ciśnienia za błoną bębenkową i rozwoju infekcji⁸. Obrzęk trąbek Eustachiusza może być spowodowany przez różne czynniki, w tym infekcje górnych dróg oddechowych, alergie, przeziębienia czy powiększone migdałki gardłowe⁵.

Migdałki gardłowe, znajdujące się w pobliżu ujścia trąbek Eustachiusza, mogą w przypadku obrzęku blokować te przewody, prowadząc do infekcji ucha środkowego, szczególnie u dzieci⁵. Problem ten jest częstszy u najmłodszych pacjentów ze względu na specyficzną budowę anatomiczną ich układu słuchowego⁹.

Czynniki mechaniczne i urazowe

Różnorodne czynniki mechaniczne mogą być źródłem bólu ucha. Nagromadzenie woskowiny usznej stanowi częsty problem, który może prowadzić nie tylko do zaburzeń słuchu, ale również do bólu i dyskomfortu¹. Woskowina pełni naturalną funkcję ochronną, ale jej nadmierne nagromadzenie lub nieumiejętne usuwanie może spowodować zatkanie przewodu słuchowego zewnętrznego¹⁰.

Urazy mechaniczne ucha, w tym uszkodzenia spowodowane używaniem patyczków kosmetycznych lub innych ostrych przedmiotów, mogą prowadzić do uszkodzenia przewodu słuchowego i rozwoju infekcji¹⁰. Przedmioty obce w uchu, szczególnie u dzieci, również stanowią częstą przyczynę bólu i podrażnienia¹⁰. Zobacz więcej: Czynniki mechaniczne i urazowe w bólu ucha - woskowina, urazy

Zmiany ciśnienia i barotrauma

Nagłe zmiany ciśnienia atmosferycznego mogą być źródłem znacznego dyskomfortu i bólu usznego. Zjawisko to, nazywane barotramą, często występuje podczas lotów samolotem, nurkowania lub jazdy w góry¹¹. Ból powstaje, gdy trąbka Eustachiusza nie może prawidłowo wyrównać ciśnienia między uchem środkowym a środowiskiem zewnętrznym¹¹. Problem ten może być szczególnie nasilony u osób z przeziębieniem lub alergią, które powodują obrzęk i zatkanie trąbek Eustachiusza¹⁰.

Przyczyny pozauszne bólu ucha

Znaczna część przypadków bólu ucha u dorosłych ma swoje źródło poza strukturami ucha². Najczęstszymi przyczynami wtórnymi są zespół stawu skroniowo-żuchwowego (TMJ) oraz infekcje stomatologiczne². Ból może być również odczuwany w uchu w przypadku problemów z gardłem, zapalenia zatok, bólów zębów czy problemów z kręgosłupem szyjnym².

Skomplikowany rozwój embriologiczny ucha prowadzi do powstania połączeń nerwowych z kilkoma nerwami czaszkowymi i szyjnymi, co sprawia, że podrażnienie dowolnej części tych nerwów może skutkować odczuwaniem bólu w uchu². Zobacz więcej: Przyczyny pozauszne bólu ucha - TMJ, problemy stomatologiczne

Czynniki ryzyka i predyspozycje

Niektóre osoby są bardziej narażone na występowanie bólu ucha ze względu na różnorodne czynniki ryzyka. Wiek ma istotne znaczenie – dzieci są szczególnie podatne na infekcje ucha ze względu na niedojrzały układ immunologiczny i specyficzną budowę anatomiczną trąbek Eustachiusza¹². Dodatkowo, migdałki gardłowe, będące częścią układu immunologicznego, mogą u dzieci reagować na bakterie przechodząc przez nos i usta, czasami powodując przewlekłe infekcje, które następnie rozprzestrzeniają się na trąbki Eustachiusza i ucho środkowe¹².

Osoby z osłabionym układem immunologicznym, cukrzycą lub przewlekłymi chorobami skóry, takimi jak egzema czy łuszczyca, mogą być bardziej narażone na infekcje ucha¹¹¹³. Palenie tytoniu, zarówno czynne jak i bierne, również zwiększa ryzyko problemów z uszami¹⁴.

Znaczenie wczesnego rozpoznania przyczyn

Prawidłowe rozpoznanie przyczyny bólu ucha ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia. Choć większość przypadków nie stanowi zagrożenia dla życia, nieleczone infekcje mogą prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zapalenie wyrostka sutkowatego czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych¹. Dlatego też ból ucha utrzymujący się dłużej niż trzy dni wymaga konsultacji medycznej w celu ustalenia właściwej diagnozy i wdrożenia odpowiedniego leczenia¹.