Czynniki wywołujące blok serca i mechanizmy jego powstania

Blok serca to zaburzenie przewodzenia impulsów elektrycznych między komorami serca, które może mieć różnorodne przyczyny1. Zrozumienie etiologii tego schorzenia jest kluczowe dla właściwego leczenia i rokowania. Przyczyny bloku serca można podzielić na kilka głównych kategorii, przy czym niektóre z nich są odwracalne, a inne wymagają stałego nadzoru medycznego.

Główne kategorie przyczyn bloku serca

Blok serca może być wrodzony lub nabyty2. Większość przypadków to bloki nabyte, które rozwijają się w ciągu życia pod wpływem różnych czynników. Wrodzone bloki serca są rzadsze i zazwyczaj związane z chorobami autoimmunologicznymi matki lub wadami wrodzonymi serca3.

Ważne: Około połowy przypadków nabytego bloku serca wynika z idiopatycznego zwłóknienia i stwardnienia układu przewodzącego, co jest naturalnym procesem starzenia się serca. Pozostałe przypadki mają konkretne przyczyny, które często można zidentyfikować i leczyć.

Przyczyny związane z procesami degeneracyjnymi

Najczęstszą przyczyną nabytego bloku serca są zmiany degeneracyjne w układzie przewodzącym4. Idiopatyczne zwłóknienie i stwardnienie układu przewodzącego odpowiada za około 40% wszystkich przypadków bloku serca. Ten proces jest związany z naturalnym starzeniem się organizmu i dotyczy szczególnie osób starszych.

Do specyficznych chorób degeneracyjnych należą choroba Lenegre’a i choroba Leva5. Choroba Lenegre’a charakteryzuje się powolnym bliznowaceniem układu przewodzącego serca u osób poniżej 60. roku życia i może mieć podłoże genetyczne. Choroba Leva dotyczy natomiast osób powyżej 70 lat i polega na pogrubieniu lub zwapnieniu tkanek mięśnia sercowego, które ostatecznie obejmuje układ przewodzący.

Choroby serca jako przyczyna bloku

Choroba niedokrwienna serca stanowi drugą najczęstszą przyczynę bloku serca, odpowiadając za około 20% przypadków4. Zawał mięśnia sercowego może powodować zarówno przejściowy, jak i trwały blok serca, w zależności od lokalizacji i rozległości uszkodzenia1.

Inne choroby serca mogące prowadzić do bloku to:

  • Kardiomiopatie – choroby mięśnia sercowego osłabiające jego funkcję6
  • Choroby zastawek serca – mogą uszkadzać pobliski układ przewodzący7
  • Niewydolność serca – może prowadzić do zaburzeń przewodzenia6
  • Wrodzone wady serca – mogą współistnieć z zaburzeniami przewodzenia8
Uwaga: Blok serca po zawale przedniej ściany mięśnia sercowego jest szczególnie niebezpieczny i wymaga natychmiastowego założenia rozrusznika serca. Natomiast blok po zawale dolnej ściany często ustępuje samoistnie w ciągu 2-48 godzin.

Leki jako przyczyna bloku serca

Wiele leków może wywoływać blok serca poprzez wpływ na przewodzenie impulsów elektrycznych przez węzeł przedsionkowo-komorowy9. Do najważniejszych grup leków należą:

  • Beta-blokery – stosowane w leczeniu nadciśnienia, dusznicy bolesnej i zaburzeń rytmu9
  • Antagoniści wapnia – używane w terapii nadciśnienia i zaburzeń rytmu9
  • Digoksyna – lek stosowany w niewydolności serca i migotaniu przedsionków9
  • Leki przeciwarytmiczne – mogą paradoksalnie wywoływać zaburzenia przewodzenia4

Blok serca wywołany lekami często jest odwracalny po zmniejszeniu dawki lub odstawieniu preparatu10. Dlatego zawsze należy rozważyć możliwość iatrogiennej (wywołanej leczeniem) przyczyny bloku serca Zobacz więcej: Leki wywołujące blok serca - przyczyny iatrogenne.

Infekcje i choroby zapalne

Różne infekcje mogą prowadzić do rozwoju bloku serca poprzez bezpośrednie uszkodzenie układu przewodzącego lub wywołanie procesu zapalnego11. Borelioza (choroba z Lyme) jest szczególnie istotna w krajach endemicznych i może powodować zapalenie mięśnia sercowego z towarzyszącym blokiem serca12.

Inne infekcje mogące wywoływać blok serca to:

  • Zapalenie wsierdzia z tworzeniem ropni5
  • Wirusowe zapalenie mięśnia sercowego13
  • Gorączka reumatyczna14
  • Choroba Chagasa14

Zaburzenia metaboliczne i elektrolitowe

Zaburzenia równowagi elektrolitowej mogą prowadzić do przejściowego bloku serca6. Szczególnie istotna jest hiperkalemia (podwyższone stężenie potasu we krwi), która może powodować zaburzenia przewodzenia10. Również niedobory magnezu i potasu mogą wpływać na funkcjonowanie układu przewodzącego serca15.

Choroby tarczycy, zarówno niedoczynność, jak i nadczynność, mogą również prowadzić do rozwoju bloku serca5. Te przyczyny są często odwracalne po normalizacji stanu metabolicznego organizmu Zobacz więcej: Choroby ogólnoustrojowe wywołujące blok serca.

Znaczenie rozpoznania przyczyny

Identyfikacja konkretnej przyczyny bloku serca ma fundamentalne znaczenie dla wyboru optymalnej strategii leczenia16. Przyczyny odwracalne, takie jak działanie leków, zaburzenia elektrolitowe czy niektóre infekcje, mogą zostać wyleczone bez konieczności założenia stałego rozrusznika serca. Z kolei przyczyny nieodwracalne, jak zaawansowane zmiany degeneracyjne, wymagają zazwyczaj stałej stymulacji serca.

Współczesna diagnostyka pozwala na coraz precyzyjniejsze określenie etiologii bloku serca, co przekłada się na lepsze wyniki leczenia i rokowanie dla pacjentów. Szczególnie ważne jest wczesne rozpoznanie przyczyn odwracalnych, które daje największe szanse na całkowite wyleczenie tego poważnego zaburzenia rytmu serca.

Pytania i odpowiedzi

Czy blok serca jest zawsze spowodowany chorobą serca?

Nie, blok serca może mieć różne przyczyny. Około 40% przypadków wynika z naturalnych procesów starzenia się układu przewodzącego, a inne przyczyny to leki, infekcje, zaburzenia elektrolitowe czy czynniki wrodzone.

Które leki najczęściej powodują blok serca?

Najczęściej blok serca wywołują beta-blokery, antagoniści wapnia, digoksyna i niektóre leki przeciwarytmiczne. Blok wywołany lekami jest często odwracalny po zmniejszeniu dawki lub odstawieniu preparatu.

Czy blok serca może być wrodzony?

Tak, ale wrodzone bloki serca są rzadkie i dotyczą około 1 na 15000-22000 żywych urodzeń. Często są związane z chorobami autoimmunologicznymi matki, takimi jak toczeń rumieniowaty układowy.

Czy borelioza może powodować blok serca?

Tak, borelioza (choroba z Lyme) może prowadzić do zapalenia mięśnia sercowego i rozwoju bloku serca. Jest to szczególnie istotne w krajach endemicznych, gdzie borelioza występuje często.

Czy wszystkie przyczyny bloku serca są nieodwracalne?

Nie, wiele przyczyn bloku serca jest odwracalnych. Do odwracalnych przyczyn należą działanie leków, zaburzenia elektrolitowe, niektóre infekcje czy zaburzenia hormonalne. Po wyleczeniu podstawowej przyczyny blok może całkowicie ustąpić.

REKLAMA