Przyczyny autoimmunologicznej padaczki – mechanizmy powstawania

Autoimmunologiczna padaczka to stosunkowo nowo rozpoznana grupa schorzeń, w której napady padaczkowe powstają w wyniku nieprawidłowej reakcji układu immunologicznego¹. W tej chorobie układ odpornościowy, który normalnie chroni organizm przed wirusami i infekcjami, błędnie identyfikuje zdrowe komórki mózgowe jako obce i rozpoczyna ich atak². Badania prowadzone w ostatnich dekadach znacznie pogłębiły zrozumienie tego, jak autoimmunizacja może w rzadkich przypadkach powodować zapalenie mózgu, które z kolei prowadzi do napadów padaczkowych³.

Międzynarodowa Liga Przeciwpadaczkowa (ILAE) oficjalnie uznała w 2017 roku autoimmunizację jako jedną z możliwych przyczyn napadów padaczkowych u niektórych pacjentów⁴. Szacuje się, że wśród przypadków padaczki o nieznanej etiologii, przyczyna autoimmunologiczna może być odpowiedzialna za co najmniej 20% przypadków⁵⁶. Ta stosunkowo nowa kategoria padaczki charakteryzuje się obecnością przeciwciał skierowanych przeciwko specyficznym białkom neuronalnym i może być związana z procesami nowotworowymi⁷.

Główne przyczyny autoimmunologicznej padaczki

Autoimmunologiczne zapalenie mózgu stanowi najczęstszą przyczynę autoimmunologicznej padaczki¹⁸. Jest to grupa schorzeń powodujących obrzęk mózgu w wyniku błędnego ataku układu immunologicznego na komórki mózgowe. Proces ten wywołuje różnorodne objawy, w tym napady padaczkowe, zaburzenia pamięci, utratę przytomności oraz objawy psychiatryczne⁹. Szczególnie często występuje autoimmunologiczne zapalenie układu limbicznego, które obejmuje struktury odpowiedzialne za pamięć i emocje¹⁰.

Zespół Rasmussena stanowi kolejną istotną przyczynę autoimmunologicznej padaczki, szczególnie u dzieci¹¹¹². W tym schorzeniu komórki immunologiczne zwane limfocytami T powodują zapalenie i uszkodzenie mózgu, co prowadzi do napadów padaczkowych. Charakterystyczną cechą zespołu Rasmussena jest to, że napady padaczkowe mogą utrzymywać się pomimo leczenia, często wymagając interwencji chirurgicznej². Naukowcy nie znają dokładnej przyczyny zespołu Rasmussena, ale mają dwie główne teorie: może to być choroba autoimmunologiczna atakująca jedną stronę mózgu lub wynik nieznanego wirusa wnikającego do mózgu¹³.

Nowotwory mogą również wyzwalać autoimmunologiczną padaczkę poprzez mechanizm zwany zespołem paraneoplastycznym¹¹¹⁴. W tym procesie guzy nowotworowe stymulują układ immunologiczny do ataku na zdrowe komórki mózgowe, co może prowadzić do rozwoju padaczki. Przeciwciała skierowane przeciwko antygenom wewnątrzkomórkowym wykazują wysokie powiązanie z nowotworami (około 80%), podczas gdy przeciwciała przeciwko antygenom powierzchniowym neuronów mają bardziej zmienne powiązanie z procesami nowotworowymi⁷¹⁵. Szczegółowe mechanizmy powstawania autoimmunologicznej padaczki w kontekście nowotworów oraz specyficzne typy przeciwciał zostaną omówione w dalszych sekcjach Zobacz więcej: Przeciwciała antyneronalne w autoimmunologicznej padaczce.

Systemowe choroby autoimmunologiczne jako czynnik ryzyka

Systemowe choroby autoimmunologiczne (SAD) wpływają na cały organizm, a nie tylko na mózg, ale osoby z tego typu schorzeniami – szczególnie z toczeniem rumieniowatym układowym i reumatoidalnym zapaleniemstawów – mogą mieć wyższe ryzyko rozwoju padaczki¹⁶. Mechanizm ten związany jest z zapaleniem wywoływanym przez te choroby, które może prowadzić do uszkodzenia mózgu zakłócającego sygnały elektryczne i w konsekwencji do rozwoju padaczki¹⁷.

Wśród systemowych chorób autoimmunologicznych szczególną uwagę zwraca toczeń rumieniowaty układowy, w którym przeciwciała antyfosfolipidowe mają właściwości prozakrzepowe i mogą powodować choroby naczyniowe, które wtórnie wywołują napady padaczkowe¹⁸. U pacjentów z toczniem przeciwciała antyneuronalne w płynie mózgowo-rdzeniowym są podwyższone u 90% osób z psychozą, encefalopatią lub napadami padaczkowymi, w porównaniu z 11% pacjentów bez objawów ze strony ośrodkowego układu nerwowego¹⁹.

Choroba Hashimoto może prowadzić do encefalopatii, w której napady padaczkowe dotykają 66% pacjentów¹⁹. Patofizjologia encefalopatii Hashimoto i związanych z nią napadów padaczkowych pozostaje jednak niepewna. Również choroba Behçeta może powodować napady padaczkowe u 2,2-5% przypadków na Bliskim Wschodzie i w Azji, podczas gdy sarkoidoza częściej wywołuje napady u dzieci niż u dorosłych¹⁹. Więcej informacji o roli czynników infekcyjnych i innych wyzwalaczy znajdziesz w kolejnej sekcji Zobacz więcej: Czynniki infekcyjne i wyzwalacze autoimmunologicznej padaczki.

Mechanizmy immunologiczne

Podstawowym mechanizmem autoimmunologicznej padaczki jest nieprawidłowa aktywność układu immunologicznego, który zamiast chronić organizm, atakuje zdrowe tkanki mózgowe³. Proces ten może być wyzwolony przez różne czynniki, w tym nowotwory, cukrzycę, poliendokrynopatię, gorączkę, choroby tarczycy oraz infekcje wirusowe³. Autoimmunologiczna padaczka może również być wywołana przez prosty wirus dróg oddechowych, inną chorobę autoimmunologiczną jak reumatoidalne zapaleniestawów, lub nowotwór w organizmie²⁰.

Kluczową rolę w patogenezie odgrywają przeciwciała antyneronalne, które mogą być skierowane przeciwko różnym strukturom komórki nerwowej. Przeciwciała skierowane przeciwko antygenom wewnątrzkomórkowym są często traktowane jako zjawisko towarzyszące zniszczeniu tkanki nerwowej mediowanemu przez limfocyty T, ponieważ same przeciwciała nie powodują bezpośrednio choroby neurologicznej¹⁵. Z kolei przeciwciała przeciwko antygenom powierzchniowym neuronów są uważane za bezpośrednią przyczynę choroby neurologicznej, wykazują lepszą odpowiedź na immunoterapię i mają bardziej zmienne powiązanie z nowotworami¹⁵²¹.

Ważnym aspektem jest to, że u około połowy pacjentów z autoimmunologiczną padaczką wyniki badań przeciwciał mogą być ujemne²². Brak przeciwciał przeciwko antygenom neuronalnym nie wyklucza rozpoznania autoimmunologicznej padaczki, a dokładne kryteria diagnostyczne nadal są przedmiotem debaty²³. W takich przypadkach cechy kliniczne i inne wyniki badań kierują rozpoznaniem autoimmunologicznej padaczki²¹.

Czynniki predysponujące i wyzwalające

Autoimmunologiczna padaczka najczęściej rozwija się u osób, które wcześniej nie miały w wywiadzie padaczki ani czynników ryzyka napadów padaczkowych¹⁵. Może jednak wystąpić u pacjentów z wywiadem osobistym lub rodzinnym chorób autoimmunologicznych, które mogą być narządowo-specyficzne lub ogólnoustrojowe. Również nowotwory, szczególnie te silnie związane z chorobami autoimmunologicznymi, takie jak drobnokomórkowy rak płuca, grasiczak, potworniak czy chłoniak, mogą predysponować do rozwoju autoimmunologicznej padaczki¹⁵.

Historia przebytego stanu padaczkowego (status epilepticus) zwiększa ryzyko autoimmunologicznej padaczki²³. Pacjenci z historią innej choroby autoimmunologicznej lub z rodzicem chorującym na chorobę autoimmunologiczną są często najbardziej narażeni na to schorzenie, a pacjenci z nagłym lub ciężkim początkiem napadów powinni być rozważani jako potencjalnie mający przyczynę autoimmunologiczną²⁴.

Autoimmunologiczna padaczka często rozpoczyna się napadami rozwijającymi się w ciągu dni do tygodni po chorobie²⁴. Infekcje mogą być potencjalnym wyzwalaczem autoimmunologicznego zespołu neurologicznego, a niektóre mikroorganizmy mogą wywoływać wtórne autoimmunologiczne zapalenie mózgu²⁵²⁶. Pewne infekcje są znane z tego, że wyzwalają zapalenie mózgu i padaczkę u dzieci – niektóre z nich bezpośrednio infekują mózg powodując pierwotne wirusowe zapalenie mózgu, podczas gdy inne mikroorganizmy mogą indukować wtórne autoimmunologiczne zapalenie mózgu²⁶.

Znaczenie wczesnego rozpoznania

Wczesne rozpoznanie i leczenie może drastycznie zmienić przebieg choroby¹⁵²². Identyfikacja padaczki jako mediowanej autoimmunologicznie jest kluczowa, ponieważ pacjenci mogą odnieść korzyść z immunosupresji, podczas gdy tradycyjna terapia przeciwpadaczkowa może nie być skuteczna²⁷. Wspólną cechą wszystkich typów autoimmunologicznych napadów padaczkowych jest oporność na leki przeciwpadaczkowe, chyba że jednocześnie stosowana jest immunoterapia²⁸.

W badaniu systematycznym obejmującym 6 studiów z 169 pacjentami z autoimmunologiczną padaczką, leki przeciwpadaczkowe były skuteczne tylko w 10,7% przypadków⁵. Leki przeciwpadaczkowe mogą nadal być skuteczne w niektórych przypadkach, ale leczą objaw choroby autoimmunologicznej, a nie jej przyczynę²⁹. Po poznaniu przyczyny, sensowne jest leczenie autoimmunologicznej padaczki podobnie jak innych chorób autoimmunologicznych poprzez modulację układu immunologicznego²⁹.