Przyczyny atelektazy – etiologia niedodmy płucnej

Atelektaza, zwana również niedodmą, to stan charakteryzujący się zapadnięciem się pęcherzyków płucnych (alweoli) i utratą objętości tkanki płucnej¹. Przyczyny tego schorzenia są różnorodne i można je podzielić na dwie główne kategorie: mechanizmy obturacyjne (zaporowe) oraz nieobturacyjne². Zrozumienie etiologii atelektazy jest kluczowe dla odpowiedniego leczenia i zapobiegania powikłaniom.

Podstawowe mechanizmy powstawania atelektazy

Atelektaza może powstać na skutek trzech głównych mechanizmów patofizjologicznych: zwiększonego ciśnienia opłucnowego, obniżonego ciśnienia w pęcherzykach płucnych oraz zaburzeń funkcji surfaktantu². Te mechanizmy mogą występować pojedynczo lub w kombinacji, prowadząc do zapadnięcia się struktur płucnych i upośledzenia wymiany gazowej.

Surfaktant to substancja tłuszczowa wyściełająca ściany pęcherzyków płucnych, która pomaga utrzymać je w stanie rozprężenia³. Gdy jego produkcja jest nieprawidłowa lub gdy zostaje uszkodzony, pęcherzyki płucne mają tendencję do zapadania się, szczególnie podczas wydechu. Ten mechanizm jest szczególnie ważny u wcześniaków oraz u pacjentów poddanych długotrwałej terapii tlenowej lub wentylacji mechanicznej⁴.

Przyczyny obturacyjne (zaporowe)

Atelektaza obturacyjna, zwana również resorpcyjną, powstaje gdy dochodzi do zablokowania dróg oddechowych, co uniemożliwia dopływ powietrza do pęcherzyków płucnych². W takiej sytuacji powietrze znajdujące się za miejscem blokady zostaje stopniowo wchłonięte przez krew, prowadząc do zapadnięcia się struktur płucnych Zobacz więcej: Przyczyny obturacyjne atelektazy - blokada dróg oddechowych.

Do najczęstszych przyczyn blokady dróg oddechowych należą korki śluzowe, które szczególnie często występują po zabiegach chirurgicznych⁶. Podczas operacji pacjenci nie mogą odkrztusić wydzieliny, a leki podawane w trakcie zabiegu osłabiają mechanizmy oczyszczania dróg oddechowych. Korki śluzowe są również częste u dzieci, osób z mukowiscydozą oraz podczas ciężkich napadów astmy⁶.

Ciała obce w drogach oddechowych stanowią szczególnie częstą przyczynę atelektazy u dzieci, które przypadkowo wdychają małe części zabawek lub kawałki jedzenia⁶. U dorosłych ciała obce w płucach mogą pochodzić z przypadkowego wdychania fragmentów pokarmu lub tabletek⁷.

Przyczyny nieobturacyjne

Atelektaza nieobturacyjna obejmuje wszystkie rodzaje niedodmy, które nie są bezpośrednio spowodowane blokadą dróg oddechowych². Do tej kategorii należy atelektaza uciskowa, która powstaje w wyniku zwiększonego ciśnienia zewnętrznego działającego na płuco Zobacz więcej: Przyczyny nieobturacyjne atelektazy - ucisk zewnętrzny i inne mechanizmy.

Płyn w jamie opłucnowej (wysięk opłucnowy) może wywierać znaczący ucisk na płuca, prowadząc do ich zapadnięcia⁶. Przyczyną wysięku opłucnowego mogą być choroby serca, zakażenia, nowotwory złośliwe lub inne stany zapalne. Podobnie powietrze w jamie opłucnowej (odma opłucnowa) może spowodować zapadnięcie się płuca przez przerwanie normalnego podciśnienia panującego w tej przestrzeni⁶.

Guzy nowotworowe, zarówno łagodne jak i złośliwe, mogą być przyczyną atelektazy na dwa sposoby: poprzez bezpośrednią blokadę dróg oddechowych lub przez wywieranie ucisku na struktury płucne z zewnątrz⁶. Szczególnie niebezpieczne są nowotwory rozwijające się wewnątrz oskrzeli, które mogą całkowicie zablokować przepływ powietrza do określonych części płuca.

Czynniki ryzyka i okoliczności sprzyjające

Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko rozwoju atelektazy. Palenie tytoniu jest jednym z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka, ponieważ uszkadza rzęski nabłonka oddechowego odpowiedzialne za oczyszczanie dróg oddechowych⁸. Otyłość również zwiększa ryzyko, głównie poprzez ograniczenie ruchomości klatki piersiowej i zmniejszenie pojemności płuc⁷.

Przewlekłe choroby płuc, takie jak przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), astma oskrzelowa czy mukowiscydoza, predysponują do rozwoju atelektazy poprzez upośledzenie mechanizmów oczyszczania dróg oddechowych i zwiększenie produkcji wydzieliny⁸. Pacjenci z tymi schorzeniami wymagają szczególnej uwagi, zwłaszcza w okresie pooperacyjnym.

Szczególne rodzaje atelektazy i ich przyczyny

Atelektaza pooperacyjna jest najczęstszą formą tego schorzenia i występuje u praktycznie wszystkich pacjentów poddawanych większym zabiegom chirurgicznym¹⁰. Rozwija się w ciągu 72 godzin po operacji i wynika z kombinacji działania znieczulenia ogólnego, ograniczenia ruchomości klatki piersiowej z powodu bólu oraz upośledzenia mechanizmów kaszlu¹⁰.

Atelektaza okrągła to rzadsza forma schorzenia, najczęściej związana z narażeniem na azbest¹⁰. W tym przypadku dochodzi do „zwijania się” tkanki płucnej na opłucną, tworząc charakterystyczny obraz radiologiczny. Szacuje się, że od 30% do 86% przypadków atelektazy okrągłej jest związanych z ekspozycją na azbest¹¹.

Zespół płata środkowego to szczególna forma atelektazy dotycząca prawego płata środkowego i linguli lewego płuca¹⁰. Może być spowodowany blokadą oskrzeli z zewnątrz lub od wewnątrz, procesami zapalnymi nieobturacycznymi lub wadami anatomicznymi. Ten rodzaj atelektazy często ma charakter nawracający i może wymagać specjalistycznego leczenia.

Przyczyny atelektazy u dzieci

U dzieci przyczyny atelektazy mogą różnić się od tych obserwowanych u dorosłych. Najczęstszą przyczyną u najmłodszych pacjentów jest wdychanie ciał obcych, takich jak małe części zabawek, orzechy lub kawałki jedzenia¹². Dzieci mają również większą skłonność do rozwoju atelektazy z powodu infekcji dróg oddechowych, które mogą prowadzić do obrzęku i zwiększonej produkcji śluzu.

Choroby genetyczne, takie jak mukowiscydoza czy pierwotna dyskinezia rzęsek, predysponują do atelektazy poprzez upośledzenie mechanizmów oczyszczania dróg oddechowych¹³. U wcześniaków szczególnie ważną rolę odgrywa niedobór surfaktantu, który może prowadzić do zespołu ostrej niewydolności oddechowej noworodka¹⁴.

Współczesne wyzwania etiologiczne

W ostatnich latach obserwuje się nowe przyczyny atelektazy związane z pandemią COVID-19. Zakażenie wirusem SARS-CoV-2 może prowadzić do zapalenia płuc, które z kolei może być przyczyną atelektazy¹⁵. Pacjenci z COVID-19 wymagają szczególnej uwagi pod względem monitorowania funkcji płuc i zapobiegania powikłaniom oddechowym.

Rosnące znaczenie ma również atelektaza związana z przedłużoną wentylacją mechaniczną, szczególnie u pacjentów intensywnej terapii. Długotrwała wentylacja może prowadzić do uszkodzenia surfaktantu i strukturalnych zmian w płucach, co zwiększa ryzyko rozwoju atelektazy⁴.

Znaczenie wczesnego rozpoznania przyczyn

Identyfikacja konkretnej przyczyny atelektazy ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniej strategii leczenia. W przypadku atelektazy obturacyjnej najważniejsze jest usunięcie przyczyny blokady – czy to poprzez odsysanie wydzieliny, bronchoskopię w celu usunięcia ciała obcego, czy leczenie guza nowotworowego¹⁶. Natomiast w atelektazie uciskowej priorytetem jest zmniejszenie ciśnienia zewnętrznego, na przykład poprzez drenaż płynu opłucnowego.

Wczesne rozpoznanie i leczenie przyczyn atelektazy może zapobiec poważnym powikłaniom, takim jak zapalenie płuc, ostra niewydolność oddechowa czy trwałe uszkodzenie tkanki płucnej. Dlatego też każdy przypadek atelektazy wymaga dokładnej diagnostyki w celu ustalenia mechanizmu jej powstania i wdrożenia odpowiedniego postępowania terapeutycznego.