Patogeneza aft – mechanizm powstawania owrzodzeń jamy ustnej

Patogeneza aft, znanych również jako owrzodzenie jamy ustnej, pozostaje jednym z najbardziej fascynujących zagadnień w stomatologii ze względu na swoją złożoność i wieloczynnikowy charakter. Mechanizm powstawania tych bolesnych owrzodzeń obejmuje skomplikowane procesy immunologiczne, które prowadzą do charakterystycznego uszkodzenia nabłonka błony śluzowej jamy ustnej¹².

Podstawy immunologiczne powstawania aft

Współczesne badania jednoznacznie wskazują, że patogeneza nawracającego zapalenia błony śluzowej jamy ustnej (RAS) jest głównie procesem mediowanym przez limfocyty T, w którym kluczową rolę odgrywa czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α)¹². Proces ten rozpoczyna się od infiltracji nabłonka przez jednojądrzaste komórki zapalne, głównie limfocyty i monocyty, co prowadzi do charakterystycznych zmian degeneracyjnych w tkance¹.

Badania histopatologiczne ujawniają, że w początkowych stadiach rozwoju aft dochodzi do znacznego obrzęku międzykomórkowego oraz zmian degeneracyjnych w nabłonku. Obserwuje się hiperplazję nabłonkową, przy czym jedynie błona podstawna przylegająca do owrzodzenia ulega uszkodzeniu, podczas gdy pozostała część błony podstawnej pozostaje nienaruszona¹. Ten selektywny charakter uszkodzeń świadczy o precyzyjnie ukierunkowanej odpowiedzi immunologicznej.

Rola cytokin i mediatorów zapalnych

Kluczowym elementem patogenezy aft jest dysregulacja układu cytokinowego. Zmiany w owrzodzeniach charakteryzują się podwyższonym poziomem interferonu gamma, czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-α), interleukiny-2, interleukiny-4 i interleukiny-5, przy jednoczesnym funkcjonalnym deficycie interleukiny-10³. Ta nierównowaga cytokinowa tłumaczy, dlaczego owrzodzenia pogarszają się po lokalnym urazie lub zaprzestaniu palenia tytoniu⁴.

TNF-α odgrywa centralną rolę w procesie powstawania aft, aktywując chemotaksję neutrofilów i generując ostrą odpowiedź zapalną. Jednocześnie stymuluje ekspresję głównego kompleksu zgodności tkankowej (MHC), co prowadzi do aktywacji limfocytów T CD8+, które następnie atakują komórki nabłonkowe, powodując ostateczne owrzodzenie⁵. Zobacz więcej: Cytokiny i mediatory zapalne w patogenezie aft

Proces histopatologiczny

Mikroskopowa analiza aft ujawnia charakterystyczny obraz histopatologiczny. W początkowej fazie rozwoju owrzodzenia obserwuje się gromadzenie makrofagów i limfocytów (głównie cytotoksycznych i naturalnych limfocytów T zabójczych) u podstawy przedzwrzodzeniowej, po czym następuje formowanie się owrzodzenia z neutrofiliczną podstawą i erytematycznym limfocytarnym pierścieniem³.

Badania wykazują również znaczące zmiany w populacji limfocytów u pacjentów z nawracającymi aftami. Obserwuje się zwiększoną liczbę cytotoksycznych komórek CD8+ oraz zmniejszoną liczbę pomocniczych komórek CD4+ we krwi obwodowej³. Te zmiany odzwierciedlają systemową dysregulację odpowiedzi immunologicznej, która nie ogranicza się jedynie do miejsca owrzodzenia.

Reakcja antygenowa i mechanizmy molekularne

Jedną z najbardziej interesujących teorii dotyczących patogenezy aft jest hipoteza reakcji krzyżowej. Sugeruje się, że odpowiedź immunologiczna mediowana przez limfocyty T może być reakcją na antygeny Streptococcus sanguis, które reagują krzyżowo z mitochondrialnymi białkami szoku cieplnego, powodując uszkodzenie błony śluzowej jamy ustnej⁶⁷.

Proces powstawania aft rozpoczyna się od wykrycia przez układ immunologiczny obecności obcej cząsteczki (antygenu) w tkankach, gdzie ma powstać owrzodzenie. W odpowiedzi na wykrycie antygenów następuje aktywacja różnych typów białych krwinek (neutrofili, limfocytów, makrofagów, komórek tucznych), które migrują do miejsca wykrycia antygenów⁸. Zobacz więcej: Reakcje antygenowe i mechanizmy molekularne w aftach

Rola komórek tucznych i innych mediatorów

Badania histopatologiczne wykazują trzykrotny wzrost liczby komórek tucznych w nawracających aftach jamy ustnej w porównaniu do nieswoistych owrzodzeń. Co więcej, aktywacja i degranulacja komórek tucznych może odgrywać istotną rolę w patogenezie niektórych owrzodzeń⁴⁹. Obecność komórek tucznych we wszystkich trzech grupach owrzodzeń jamy ustnej w porównaniu z innymi zmianami jamy ustnej i tkanką normalną sugeruje ich uniwersalną rolę w procesie zapalnym.

Interesujące jest również to, że leukocyty wykazują normalną funkcję chemotaktyczną w aftach jamy ustnej, podczas gdy w chorobie Behçeta wykazują funkcję nadreaktywną⁴. Ta obserwacja podkreśla specyficzny charakter mechanizmów immunologicznych zaangażowanych w patogenezę aft.

Predyspozycje genetyczne

Znaczący udział czynników genetycznych w patogenezie aft potwierdzają badania epidemiologiczne. Wywiad rodzinny w kierunku aft występuje u 24-46% pacjentów, przy czym ci pacjenci zazwyczaj rozwijają szybsze i bardziej nasilone owrzodzenia⁷. Opisano również związek z HLA-B51 oraz genami kontrolującymi cytokiny lub białka szoku cieplnego⁵⁷.

Kompleksowość mechanizmów patogenetycznych

Patogeneza aft charakteryzuje się niezwykłą złożonością, w której prawdopodobnie uczestniczy kilka mechanizmów immunologicznych. Może to być związane z niepohamowaną lub nadmierną produkcją interleukiny-1 lub interleukiny-6, które są niezbędne dla rozwoju owrzodzeń⁴. Ta koncepcja może tłumaczyć, dlaczego owrzodzenia pogarszają się po lokalnym urazie lub zaprzestaniu palenia tytoniu.

Mimo intensywnych badań, pełny mechanizm patogenezy aft nie został jeszcze precyzyjnie określony. Obecna dominująca teoria wskazuje, że jest to odpowiedź układu immunologicznego danej osoby na szeroki zakres różnych czynników wyzwalających lub zdarzeń⁸. Ta wieloczynnikowość tłumaczy, dlaczego tak różnorodne wyzwalacze mogą prowadzić do powstania identycznego typu owrzodzenia, co czyni afty jednym z najbardziej intrygujących zagadnień w medycynie jamy ustnej.