Menu

Surowce roślinne

Brzoza brodawkowata

Brzoza brodawkowata (Betula pendula) to dobrze znane zioło stosowane w fitoterapii przede wszystkim jako środek moczopędny i przeciwzapalny. Jej liście zawierają co najmniej 1,5% flawonoidów (wyrażonych jako hyperoside), saponiny, garbniki, kwas chlorogenowy i kawowy oraz witaminę C. Kora dostarcza triterpenów – betuliny i kwasu betulinowego – które są przedmiotem badań nad gojeniem ran i aktywnością przeciwnowotworową. Europejskie Towarzystwo Fitoterapeutyczne (ESCOP) wskazuje liść brzozy do płukania dróg moczowych przy stanach zapalnych i kamicy, a także jako wspomaganie leczenia bakteryjnych zakażeń układu moczowego. Preparaty z brzozy należy stosować ostrożnie przy równoczesnym przyjmowaniu leków moczopędnych – może dojść do nadmiernego odwodnienia. Przeciwwskazane są u osób z obrzękami sercowymi lub nerkowymi oraz uczulonych na salicylany.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie składniki aktywne zawiera brzoza brodawkowata i z której części rośliny pochodzą?
Na co stosuje się liść brzozy według ESCOP i Komisji E, a co mówią badania kliniczne?
Jakie formy preparatów znajdziesz w aptece i jak się je dawkuje?
Kiedy brzoza może wchodzić w interakcje z lekami i kto powinien jej unikać?

Co to jest brzoza brodawkowata i jakie substancje aktywne zawiera?

Brzoza brodawkowata (Betula pendula Roth, zwana też brzozą zwisłą lub Betula verrucosa) to drzewo liściaste powszechne w całej Europie, którego różne części – liście, kora, pąki i sok – są od stuleci używane w ziołolecznictwie. Każda z tych części ma nieco inny skład chemiczny i inne zastosowania.

Liście (Betulae folium) są surowcem najlepiej udokumentowanym farmakopealnie. Zawierają co najmniej 1,5% flawonoidów wyrażonych jako hyperoside (w suchej masie), a w świeżych liściach do 0,5% witaminy C¹. Wśród flawonoidów wyróżnia się hyperoside, avicularin, kwercytrynę, myricetin, kaempferol i kwercetynę⁷. Obok flawonoidów w liściach obecne są saponiny, garbniki (proantocyjanidyny), kwas chlorogenowy, kwas kawowy i ich pochodne, a także glikozyd fenolowy DHPPG (3,4′-dihydroksypropiofenonooglukozyd) oraz śladowe ilości olejku eterycznego z metylosalicylanem⁷⁸.

Kora (Betulae cortex) jest zupełnie innym surowcem. Zewnętrzna warstwa kory zawiera do 20% betuliny – pentacyklicznego triterpenu – a także kwas betulinowy, lupeol, kwas oleanolowy i kwas ursulowy²⁹. Kora zawiera też garbniki (4–5% suchej masy), lignany i diaryloheptanoidy, w tym platyfylozyd – marker chemiczny pozwalający odróżnić brzozę brodawkowatą od brzozy omszonej⁹¹⁰.

Sok z brzozy, pozyskiwany wiosną, jest bogaty w potas, wapń, magnez, mangan i fosfor, a także zawiera około 1% cukrów¹¹. Pąki brzozy brodawkowatej mają podobny profil fitochemiczny do liści, z przewagą flawonoidów i związków mineralnych¹².

Jak działa brzoza brodawkowata na układ moczowy?

Działanie moczopędne liścia brzozy jest najlepiej udokumentowanym efektem tej rośliny. Odpowiadają za nie głównie flawonoidy – w szczególności kwercetyna – które hamują enzymy regulujące wydalanie sodu, zwiększając objętość moczu bez proporcjonalnego zwiększania utraty elektrolitów¹³. To odróżnia brzozę od klasycznych leków moczopędnych, które mogą powodować znaczną utratę potasu.

ESCOP (Europejskie Towarzystwo Naukowe Fitoterapii) wskazuje liść brzozy do dwóch zastosowań: płukania dróg moczowych przy stanach zapalnych i kamicy (piasek, złogi) oraz jako uzupełnienie leczenia bakteryjnych zakażeń układu moczowego¹. Komisja E w Niemczech zatwierdziła stosowanie gatunków brzozy przy zakażeniach dróg moczowych, kamicy nerkowej i reumatyzmie¹⁴. Europejska Agencja Leków (EMA) potwierdziła zastosowanie preparatów z wyciągiem z liścia brzozy w leczeniu zaburzeń układu moczowego¹⁵.

Badania kliniczne obejmują pilotażowe randomizowane badanie z podwójną ślepą próbą, w którym herbata z liścia brzozy okazała się skuteczna w dolnych zakażeniach dróg moczowych w porównaniu z grupą kontrolną, a badanie terenowe z suchym wodnym wyciągiem z liścia potwierdziło skuteczność przy płukaniu dróg moczowych u pacjentów z zakażeniami, podrażnieniem pęcherza i kamieniami¹⁶. Wyciąg z liścia brzozy hamuje też w badaniach laboratoryjnych namnażanie pobudzonych limfocytów zapalnych, co może mieć znaczenie w reumatoidalnym zapaleniu stawów¹⁷.

Jak stosuje się preparaty z liścia brzozy:

Herbata/napar: 10 g suszonych liści na 500 ml wrzątku; można też przygotować napar na zimno z dodatkiem odrobiny sody oczyszczonej (wzmacnia działanie odkwaszające w przypadku dny moczanowej)¹⁸.
Nalewka macierzysta (wyciąg wodno-alkoholowy 1:10, 65% obj.): 30–50 kropli w pół szklance wody, 2–3 razy dziennie⁵.
Suche liście w kapsułkach/tabletkach: typowa dawka 0,6–9 g dziennie w podzielonych porcjach według zaleceń producenta⁴.
Ważne: podczas stosowania preparatów z brzozy jako środka płuczącego drogi moczowe należy pić dużo płynów (co najmniej 1,5–2 litry wody dziennie), aby uniknąć odwodnienia i optymalnie wspierać efekt moczopędny.

Co wiadomo o betulinie i kwasie betulinowym z kory brzozy?

Betulin i kwas betulinowy to pentacykliczne triterpeny z kory brzozy, które przyciągają uwagę badaczy ze względu na swoje właściwości biologiczne. Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem klinicznym jest gojenie ran. Wyciąg z kory brzozy bogaty w triterpeny (betulin, kwas betulinowy, oleanolowy i lupeol) przyspiesza gojenie, przemijająco aktywując mediatory zapalenia i pobudzając migrację keratynocytów¹⁹.

Związek	Źródło w roślinie	Potwierdzone lub badane działanie	Poziom dowodów
Betulin	Kora zewnętrzna (do 20%)	Gojenie ran, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe	Badania kliniczne (gojenie ran), in vitro (pozostałe)
Kwas betulinowy	Kora	Indukcja apoptozy w komórkach nowotworowych, hamowanie HIV-1	Głównie in vitro i na zwierzętach; wczesne fazy badań klinicznych
Flawonoidy (kwercetyna, hyperoside)	Liście	Działanie moczopędne, przeciwzapalne, antyoksydacyjne	Badania kliniczne i in vivo
Metylosalicylan	Olejek eteryczny (liście, kora)	Przeciwbólowe, przeciwzapalne (miejscowe)	Tradycja i farmakologia

Badania laboratoryjne i na zwierzętach wskazują, że kwas betulinowy indukuje apoptozę (zaprogramowaną śmierć komórki) w liniach nowotworowych – czerniaka, białaczki, raka jelita grubego, płuca, piersi, jajnika, prostaty i szyjki macicy – przy jednoczesnym stosunkowo małym wpływie na zdrowe komórki²⁰²¹. Wstępne dane z wczesnych faz badań klinicznych dotyczą raka podstawnokomórkowego i kolczystokomórkowego skóry³. Wyniki te są obiecujące, ale nie należy ich interpretować jako potwierdzonej terapii przeciwnowotworowej – badania kliniczne są na wczesnym etapie.

Betulin wykazał też w badaniach laboratoryjnych hamowanie integrazy HIV-1 (IC₅₀ = 17,7 µM), a kwas betulinowy zakłóca wnikanie wirusa i aktywność proteazy HIV²². Są to wyniki wyłącznie z badań przedklinicznych.

Odrębnym, zatwierdzonym klinicznie zastosowaniem jest oczyszczony wyciąg z kory brzozy brodawkowatej stosowany zewnętrznie w leczeniu powierzchownych ran skóry i oparzeń drugiego stopnia u dorosłych – preparat zarejestrowany w UE jako lek²³. Nieopublikowane badanie kliniczne (nierandomizowane, 2006) wykazało też skuteczność wyciągu z kory w rogowaceniu słonecznym (actinic keratosis)²⁴.

Brzoza a układ ruchu – reumatyzm, dna moczanowa, bóle stawów

Preparaty z liści brzozy są tradycyjnie stosowane w reumatyzmie, dnie moczanowej i osteoartrozie. Mechanizm opiera się na kilku uzupełniających się działaniach: moczopędnym (usuwanie moczanów z moczem), przeciwzapalnym (hamowanie aktywacji limfocytów) oraz analgetycznym za sprawą metylosalicylanu i naturalnych salicylanów¹³²⁵.

Wyciąg z liścia brzozy brodawkowatej hamuje in vitro proliferację pobudzonych zapalnie limfocytów w sposób zależny od dawki, co sugeruje potencjalne zastosowanie w reumatoidalnym zapaleniu stawów¹⁷. Są to jednak dane z badań laboratoryjnych – kliniczne potwierdzenie tej obserwacji wymaga dalszych badań. Pąki brzozy w preparatach gemoterapeutycznych są stosowane tradycyjnie dla wsparcia zdrowia kości i stawów, stymulacji osteoblastów (komórek budujących kość) i w zaburzeniach wzrastania u dzieci²⁶.

Interakcje z lekami – ważne informacje:

Leki moczopędne (furosemid, hydrochlorotiazyd, chlorotiazyd i inne): brzoza nasila ich działanie, co może prowadzić do nadmiernej utraty płynów, zawrotów głowy i spadku ciśnienia²⁷.
Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe (np. warfaryna, klopidogrel, aspiryna): składniki brzozy mogą wpływać na krzepnięcie krwi – wymagana ostrożność⁵.
Leki hipotensyjne: istnieje ryzyko nasilenia działania obniżającego ciśnienie; ponadto niektóre źródła wskazują, że liść brzozy może zwiększać retencję sodu, co mogłoby pogarszać nadciśnienie²⁸.
Metotreksat i inne leki hepatotoksyczne: aktywne składniki brzozy mogą zaburzać ich metabolizm lub wchłanianie²⁹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Brzoza brodawkowata to surowiec o łagodnym działaniu, jednak kilka sytuacji wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą przed jej zastosowaniem.

Bezwzględne przeciwwskazania i grupy ryzyka:

Obrzęki sercowe lub nerkowe – preparaty z brzozy są przeciwwskazane przy obrzękach wynikających z niewydolności serca lub nerek, ponieważ zwiększona diureza może pogorszyć stan pacjenta⁶³⁰.
Uczulenie na salicylany (aspirynę) – brzoza zawiera naturalne salicylany i jest przeciwwskazana u osób z nadwrażliwością na tę grupę substancji³¹.
Alergia na pyłek brzozy – może powodować reakcje krzyżowe z jabłkami, orzechami laskowymi, soją, selerem, marchewką i bylicą (tzw. zespół seler–marchew–bylica–przyprawa)²⁸³².
Ciąża i karmienie piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa; salicylany mogą przenikać do mleka matki; stosowanie bez nadzoru medycznego jest niezalecane⁵³¹.

Objawy niepożądane, przy których należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem:

Pokrzywka, wysypka skórna, świąd, łzawienie oczu lub trudności z oddychaniem po zażyciu preparatu (reakcja alergiczna)³².
Nudności, bóle brzucha, biegunka utrzymujące się po zaprzestaniu stosowania³¹.
Zawroty głowy, znaczne osłabienie lub objawy odwodnienia – zwłaszcza przy jednoczesnym przyjmowaniu leków moczopędnych²⁷.
Olejek eteryczny z brzozy (dziegieć brzozowy) jest toksyczny – nie należy go przyjmować doustnie ani stosować na dużych powierzchniach skóry³³.

Jeśli objawy ze strony układu moczowego (pieczenie, częste parcie, gorączka) nie ustępują po kilku dniach stosowania preparatów z brzozy jako uzupełnienia terapii, koniecznie skontaktuj się z lekarzem – może być konieczna antybiotykoterapia.

Brzoza brodawkowata to wszechstronny surowiec zielarski o udokumentowanym działaniu moczopędnym i wspomagającym drogi moczowe. Sięgając po preparaty z jej liści, wybieraj produkty standaryzowane na zawartość flawonoidów, stosuj je zgodnie z zaleceniami producenta i pamiętaj o odpowiednim nawodnieniu. Preparaty z kory (betulin, kwas betulinowy) mają odmienne zastosowanie – głównie zewnętrzne i wymagają wyraźnego rozróżnienia od preparatów liściowych. Przy jakichkolwiek wątpliwościach – szczególnie jeśli przyjmujesz leki moczopędne, przeciwzakrzepowe lub masz choroby nerek i serca – skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem przed rozpoczęciem kuracji.

Pytania i odpowiedzi

Na co stosuje się liść brzozy brodawkowatej?

Liść brzozy stosuje się przede wszystkim jako środek wspomagający płukanie dróg moczowych przy stanach zapalnych, kamicy nerkowej i pęcherzowej oraz jako uzupełnienie leczenia bakteryjnych zakażeń układu moczowego – takie wskazania wymienia ESCOP i Komisja E¹. Tradycyjnie używa się go też przy reumatyzmie, dnie moczanowej i bólach stawów²⁵.

Ile flawonoidów powinien zawierać dobry preparat z liścia brzozy?

Farmakopea Europejska wymaga, by suszone liście brzozy zawierały co najmniej 1,5% flawonoidów wyrażonych jako hyperoside w odniesieniu do suchej masy¹. Wybierając suplement lub preparat, warto sprawdzić, czy producent deklaruje standaryzację na ten parametr.

Jaka jest zalecana dawka suszonego liścia brzozy?

Typowa dawka dobowa suszonego liścia brzozy wynosi 0,6–9 g w podzielonych porcjach⁴. W przypadku naparu – 10 g liści na 500 ml wrzątku; nalewka macierzysta to 30–50 kropli w pół szklance wody, 2–3 razy dziennie⁵¹⁸. Dawkę warto dostosować do wskazań konkretnego preparatu.

Czy brzoza brodawkowata może wchodzić w interakcje z lekami?

Tak – najważniejsza interakcja dotyczy leków moczopędnych (furosemid, hydrochlorotiazyd i inne): jednoczesne stosowanie może prowadzić do nadmiernej utraty płynów, zawrotów głowy i spadku ciśnienia²⁷. Ostrożność wymagana jest też przy lekach przeciwzakrzepowych, przeciwpłytkowych, hipotensyjnych i metotreksacie²⁹.

Czy brzoza jest bezpieczna w ciąży?

Nie ma wystarczających danych potwierdzających bezpieczeństwo brzozy w ciąży i podczas karmienia piersią. Salicylany zawarte w roślinie mogą przenikać do mleka matki, dlatego stosowanie preparatów z brzozy w tym czasie jest niezalecane bez konsultacji z lekarzem⁵³¹.

Czy brzoza może uczulać?

Tak – pyłek brzozy jest silnym alergenem. U osób uczulonych na pyłek mogą wystąpić reakcje krzyżowe z jabłkami, orzechami laskowymi, soją, selerem, marchewką i bylicą²⁸. Najczęstsze objawy alergii po preparatach z brzozy to pokrzywka, wysypka, łzawienie oczu i katar³².

Czym różni się wyciąg z liścia brzozy od wyciągu z kory brzozy?

Liść zawiera głównie flawonoidy i saponiny odpowiedzialne za działanie moczopędne i przeciwzapalne, natomiast kora jest bogata w triterpeny – betulinę i kwas betulinowy – stosowane zewnętrznie w gojeniu ran i badane pod kątem aktywności przeciwnowotworowej⁷²³. To dwa różne surowce o odmiennych wskazaniach.

Czy brzoza pomaga przy dnie moczanowej?

Tradycyjnie i według zaleceń Komisji E brzoza jest stosowana przy dnie moczanowej – jej działanie moczopędne wspomaga wydalanie moczanów z moczem, a flawonoidy działają przeciwzapalnie¹⁴²⁵. Niektórzy zielarze zalecają dodanie odrobiny sody oczyszczonej do naparu, co może nasilać odkwaszanie moczu.

Czy sok z brzozy ma właściwości zdrowotne?

Sok z brzozy brodawkowatej jest bogaty w potas, wapń, magnez i mangan; tradycyjnie stosuje się go jako środek moczopędny i wspomagający eliminację metabolitów, w tym kwasu moczowego i cholesterolu¹¹. Jest wskazywany przy cellulicie, zatrzymaniu wody i hiperurykemii, choć dowody kliniczne są ograniczone.

Co to jest dziegieć brzozowy i czy jest bezpieczny?

Dziegieć brzozowy (tar oil, Betulae pix) to olejek eteryczny otrzymywany przez suchą destylację kory brzozy. Stosowany jest zewnętrznie w preparatach dermatologicznych na łuszczycę i egzemę³⁴. Olejek jest jednak toksyczny – nie wolno go przyjmować doustnie ani stosować na dużych powierzchniach skóry; jest też drażniący dla skóry³³.

Czy brzoza brodawkowata ma działanie przeciwnowotworowe?

Kwas betulinowy z kory brzozy wykazuje w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach cytotoksyczność wobec wielu linii komórek nowotworowych, indukując apoptozę przy stosunkowo małej toksyczności wobec zdrowych komórek²¹. Są to jednak wyniki głównie in vitro i z wczesnych faz badań – nie można ich traktować jako potwierdzonej terapii u ludzi.

Czy pąki brzozy brodawkowatej mają inne zastosowanie niż liście?

Tak – pąki brzozy brodawkowatej stosuje się tradycyjnie w gemmoterapii (wyciągi z pąków) jako preparat wspierający układ kostno-stawowy, stymulujący osteoblasty i układ siateczkowo-śródbłonkowy; są szczególnie polecane dzieciom i młodzieży przy zaburzeniach wzrastania, próchnicy zębów i stanach zapalnych²⁶³⁵.

Czy przy stosowaniu brzozy jako środka moczopędnego trzeba dużo pić?

Tak – to ważna zasada. Stosując brzozę jako środek płuczący drogi moczowe, należy wypijać co najmniej 1,5–2 litry płynów dziennie, aby zapewnić odpowiednie przepłukanie układu moczowego i uniknąć odwodnienia wynikającego z nasilonej diurezy¹.

Brzoza brodawkowata w historii medycyny europejskiej

Brzoza towarzyszyła ludzkości jako roślina lecznicza od stuleci. W średniowiecznej Europie Hildegarda z Bingen opisywała korę brzozy jako środek na leczenie ran. W czasie wojen napoleońskich sok z brzozy był nazywany „powszechnym panaceum”³⁶. W Niemczech napar z liści brzozy był oficjalnie zalecany jako środek moczopędny w specjalnych dietach; do dziś preparaty z liścia brzozy są dostępne jako leki w Niemczech i Austrii, standaryzowane według Farmakopei Europejskiej¹⁴. W Polsce brzoza brodawkowata jest dobrze znana w ziołolecznictwie ludowym – liście i pąki były zbierane wiosną jako „krew wiosenna” oczyszczająca organizm po zimie.

Betulin – od kory brzozy do zatwierdzonego leku na rany

Droga betuliny od surowca drzewnego do zatwierdzonego leku trwała dekady. Badania nad właściwościami gojenia ran wyciągów triterpenowych z kory brzozy potwierdziły, że betulin przyspiesza dwa kluczowe etapy gojenia: przemijającą aktywację mediatorów zapalenia i migrację keratynocytów – komórek odbudowujących naskórek³⁷. Na tej podstawie zarejestrowano w Unii Europejskiej lek zewnętrzny (oczyszczony wyciąg z kory Betula pendula i B. pubescens) przeznaczony do leczenia powierzchownych ran skóry i oparzeń drugiego stopnia u dorosłych²³. To jeden z niewielu przykładów, gdy tradycyjne zastosowanie zioła przeszło pełną ścieżkę rejestracji leku.

Brzoza brodawkowata a alergie – co warto wiedzieć

Pyłek brzozy brodawkowatej należy do najsilniejszych alergenów wziewnych w Polsce i Europie Środkowej – sezon pylenia przypada na marzec–maj. U osób z alergią na pyłek brzozy mogą występować reakcje krzyżowe z żywnością: jabłkami, gruszkami, wiśniami, orzechami laskowymi, soją, selerem, marchewką i przyprawami²⁸³². Zjawisko to nosi nazwę zespołu seler–marchew–bylica–przyprawa lub alergii pokarmowej krzyżowej związanej z pyłkiem brzozy. Osoby uczulone na pyłek brzozy powinny zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu preparatów z liści lub kory brzozy i skonsultować się z alergologiem przed ich użyciem.