Wankomycyna – mechanizm działania

Czym jest mechanizm działania substancji czynnej?

Mechanizm działania substancji czynnej to sposób, w jaki lek oddziałuje na organizm, aby wywołać pożądany efekt terapeutyczny. W przypadku antybiotyków, takich jak wankomycyna, oznacza to, jak lek niszczy bakterie lub hamuje ich wzrost¹. Zrozumienie tego mechanizmu jest ważne, ponieważ pomaga wyjaśnić, dlaczego dany lek jest skuteczny w leczeniu określonych infekcji i jakie są jego ograniczenia.

Warto także wspomnieć o dwóch pojęciach: farmakodynamika i farmakokinetyka. Farmakodynamika to nauka o tym, jak lek działa na organizm, czyli na przykład jak niszczy bakterie. Farmakokinetyka natomiast dotyczy tego, jak organizm przyswaja, rozprowadza, przetwarza i usuwa lek. Te dwa aspekty razem pozwalają w pełni zrozumieć skuteczność i bezpieczeństwo stosowania danego leku¹.

Jak wankomycyna działa na bakterie?

Wankomycyna jest antybiotykiem glikopeptydowym, co oznacza, że jej budowa pozwala na bardzo specyficzne oddziaływanie na bakterie. Działa przede wszystkim na bakterie Gram-dodatnie, które mają charakterystyczną ścianę komórkową².

• Hamuje budowę ściany komórkowej bakterii, co prowadzi do ich śmierci. Robi to przez przyłączanie się do specjalnych miejsc (tzw. D-alanylo-D-alaninowych końców) w cząsteczkach, z których bakteria buduje swoją ścianę komórkową³.
• Działa przede wszystkim na bakterie, które się dzielą, bo to wtedy potrzebują one tworzyć nową ścianę komórkową. Efekt ten jest powolny, ale skuteczny².
• Wankomycyna może też zaburzać przepuszczalność błony komórkowej bakterii oraz hamować syntezę ich materiału genetycznego (RNA), co dodatkowo osłabia bakterie³.

Lek ten nie działa na bakterie Gram-ujemne, ponieważ ich ściana komórkowa jest zbudowana inaczej i wankomycyna nie może się do niej przyłączyć⁴.

Wankomycyna wykazuje także tzw. efekt synergiczny, czyli w połączeniu z innymi antybiotykami (np. aminoglikozydami, cefalosporynami, ryfampicyną) może działać jeszcze silniej przeciw niektórym bakteriom⁵.

Wankomycyna w organizmie – co się z nią dzieje?

Farmakokinetyka wankomycyny, czyli to, jak lek przemieszcza się w organizmie, zależy od drogi podania i stanu zdrowia pacjenta⁹.

• Po podaniu dożylnym wankomycyna szybko osiąga odpowiednie stężenie we krwi. Po infuzji 1 g leku stężenie w osoczu wynosi średnio 50-60 mg/l bezpośrednio po podaniu, 20-25 mg/l po 2 godzinach i 5-10 mg/l po 10 godzinach¹⁰.
• Wankomycyna podana doustnie praktycznie nie wchłania się do krwi zdrowych osób, ale u osób z ciężkim zapaleniem jelita może być wchłaniana, co wymaga szczególnej ostrożności, zwłaszcza przy zaburzeniach pracy nerek⁹.
• Lek wiąże się z białkami osocza w 30-55%, co oznacza, że część leku krąży we krwi związana z białkami, a część jest wolna i aktywna¹¹.
• Wankomycyna przenika przez łożysko i może być obecna we krwi pępowinowej. Przez barierę krew-mózg przechodzi słabo, jeśli opony mózgowe nie są objęte stanem zapalnym¹².
• Metabolizm leku jest minimalny – większość wydalana jest w postaci niezmienionej przez nerki. Około 80% dawki zostaje usunięte z moczem w ciągu 24 godzin¹².
• Okres półtrwania, czyli czas, po którym połowa leku zostaje usunięta z organizmu, wynosi 4-6 godzin u dorosłych i 2,2-3 godziny u dzieci. U osób z niewydolnością nerek czas ten może wydłużyć się nawet do 7,5 dnia¹³.

Wydalanie przez wątrobę (z żółcią) jest bardzo niewielkie. Wankomycyna nie jest usuwana w istotnym stopniu przez dializę, choć niektóre zaawansowane metody (hemoperfuzja, hemofiltracja) mogą przyspieszać jej eliminację¹³.

Farmakokinetyka może się zmieniać u różnych grup pacjentów:

• U osób z zaburzoną pracą nerek lek utrzymuje się dłużej w organizmie, więc konieczna jest indywidualna korekta dawki¹⁴.
• U pacjentów z zaburzeniami wątroby nie obserwuje się zmian w metabolizmie leku¹⁴.
• Kobiety w ciąży mogą wymagać wyższych dawek, aby osiągnąć skuteczne stężenie we krwi¹⁴.
• U dzieci, zwłaszcza noworodków, lek utrzymuje się dłużej, dlatego dawkowanie dobiera się indywidualnie¹⁵.

Przedkliniczne badania wankomycyny

W przedklinicznych badaniach laboratoryjnych nie wykazano, aby wankomycyna powodowała mutacje genetyczne lub nowotwory u zwierząt¹⁶. W badaniach na zwierzętach, którym podawano dawki wielokrotnie wyższe niż te stosowane u ludzi, nie stwierdzono szkodliwego wpływu na rozwój płodu¹⁷. Nie badano jednak wpływu wankomycyny na płodność i długoterminowe bezpieczeństwo u ludzi¹⁷.

Podsumowanie: Wankomycyna jako skuteczny antybiotyk w leczeniu zakażeń opornych na inne leki

Wankomycyna to silny antybiotyk glikopeptydowy o wyjątkowym mechanizmie działania, polegającym na hamowaniu budowy ściany komórkowej bakterii. Dzięki temu jest skuteczna wobec wielu szczepów bakterii Gram-dodatnich, także tych opornych na inne antybiotyki². Jej właściwości farmakokinetyczne sprawiają, że jest stosowana zarówno dożylnie w leczeniu ciężkich zakażeń, jak i doustnie w zakażeniach przewodu pokarmowego⁹. Właściwe dostosowanie dawki oraz znajomość możliwych działań niepożądanych i ograniczeń są kluczowe dla skuteczności i bezpieczeństwa leczenia wankomycyną. Wankomycyna pozostaje jednym z najważniejszych leków w walce z trudnymi, opornymi na leczenie infekcjami bakteryjnymi.

Tabela podsumowująca mechanizm działania i farmakokinetykę wankomycyny