Tenofowir – mechanizm działania

Jak działa substancja czynna: wprowadzenie do mechanizmu działania

Mechanizm działania substancji czynnej, takiej jak tenofowir, to nic innego jak opis sposobu, w jaki wpływa ona na organizm, by osiągnąć swój efekt terapeutyczny¹. Dla pacjenta oznacza to, że dzięki poznaniu tych procesów łatwiej zrozumieć, dlaczego lek jest stosowany w leczeniu konkretnych chorób i w jaki sposób może pomóc. Zrozumienie mechanizmu działania pomaga też lepiej pojąć, dlaczego niektóre leki należy przyjmować w określony sposób lub dlaczego mogą być zalecane różne dawki dla różnych osób.

W farmakologii wyróżnia się dwa ważne pojęcia: farmakodynamika i farmakokinetyka. Farmakodynamika to po prostu to, jak lek działa na organizm – czyli jak blokuje, aktywuje lub zmienia funkcjonowanie określonych struktur, np. enzymów czy receptorów. Z kolei farmakokinetyka opisuje, co dzieje się z lekiem po jego przyjęciu – jak jest wchłaniany, rozprowadzany, przetwarzany i usuwany z organizmu².

Jak działa tenofowir na poziomie komórkowym

Tenofowir to lek przeciwwirusowy, który należy do grupy tzw. nukleotydowych inhibitorów odwrotnej transkryptazy. Po przyjęciu do organizmu, niezależnie czy jest to postać tabletki czy granulatu, tenofowir jest przekształcany do swojej aktywnej formy wewnątrz komórek. Ta aktywna forma, zwana difosforanem tenofowiru, działa w bardzo specyficzny sposób¹³⁴:

• Hamuje kluczowy dla wirusa enzym – odwrotną transkryptazę, który jest niezbędny do powielania materiału genetycznego wirusa HIV oraz wirusa zapalenia wątroby typu B¹³⁴.
• Difosforan tenofowiru „wbudowuje się” w powstający łańcuch DNA wirusa, przez co powoduje jego przedwczesne zakończenie – wirus nie jest w stanie się dalej namnażać⁵.
• Tenofowir działa wybiórczo na wirusy HIV-1, HIV-2 oraz HBV, nie uszkadzając zdrowych komórek organizmu¹.

Ważne jest to, że tenofowir praktycznie nie wpływa na enzymy ludzkie, dzięki czemu jest bezpieczny dla zdrowych komórek i nie zaburza ważnych procesów zachodzących w organizmie⁶. Mechanizm ten sprawia, że lek skutecznie hamuje namnażanie wirusa, a tym samym pomaga w kontrolowaniu infekcji.

Losy tenofowiru w organizmie – wchłanianie, rozprowadzanie, metabolizm i wydalanie

Po podaniu doustnym, np. w postaci tabletki, tenofowir dizoproksyl (czyli postać leku, którą przyjmuje pacjent) jest szybko wchłaniany w przewodzie pokarmowym i przekształcany do aktywnej substancji – tenofowiru²⁹. Następnie trafia do komórek, gdzie ulega dalszym przemianom, aż do powstania aktywnego difosforanu tenofowiru¹.

• Wchłanianie: Lek najlepiej wchłania się, gdy jest przyjmowany z posiłkiem – wtedy jego biodostępność, czyli ilość leku, która trafia do krwi, jest wyższa²⁹. Wartość ta wynosi około 25% przy podaniu na czczo, a po posiłku może wzrosnąć nawet o 40%¹⁰.
• Dystrybucja: Tenofowir jest rozprowadzany po całym organizmie, przenika do różnych tkanek, a najwyższe stężenia osiąga w nerkach, wątrobie i jelitach¹¹. Bardzo niewielka ilość leku wiąże się z białkami osocza, co ułatwia jego działanie na wirusy w różnych narządach¹².
• Metabolizm: Tenofowir nie jest metabolizowany przez główne enzymy wątrobowe (CYP450), co oznacza, że ryzyko interakcji z innymi lekami jest bardzo małe¹³¹².
• Wydalanie: Główną drogą wydalania tenofowiru są nerki – lek jest usuwany z organizmu przez mocz, zarówno przez przesączanie kłębuszkowe, jak i aktywny transport kanalikowy. Około 70-80% dawki jest wydalane w postaci niezmienionej¹⁴¹⁵.
• Czas działania: Po podaniu doustnym czas półtrwania leku, czyli okres, w którym jego stężenie w organizmie zmniejsza się o połowę, wynosi około 12-18 godzin¹⁴. W komórkach układu odpornościowego aktywna forma tenofowiru może działać jeszcze dłużej – nawet do 50 godzin w niektórych komórkach¹³.

Wpływ różnych postaci leku i sytuacji klinicznych

Tenofowir dostępny jest w różnych postaciach i dawkach (tabletki, granulat, tabletki dla dzieci), co pozwala na dostosowanie terapii do potrzeb dzieci, młodzieży i dorosłych¹⁶¹⁷. W przypadku zaburzeń czynności nerek konieczne może być zmodyfikowanie schematu dawkowania, ponieważ lek jest wydalany głównie przez nerki i może się kumulować u osób z niewydolnością tego narządu¹⁸.

W niektórych przypadkach tenofowir jest stosowany w połączeniu z innymi lekami, np. emtrycytabiną czy rylpiwiryną. Takie połączenia pozwalają na osiągnięcie synergicznego efektu i jeszcze skuteczniejsze hamowanie namnażania wirusa¹¹⁹.

Badania przedkliniczne – co wykazano w badaniach na zwierzętach?

W badaniach przedklinicznych, czyli prowadzonych na zwierzętach przed rozpoczęciem stosowania leku u ludzi, nie stwierdzono szczególnych zagrożeń dla człowieka związanych z tenofowirem²²²³²⁴. Wyniki badań wykazały, że przy bardzo dużych dawkach (wielokrotnie przekraczających dawki stosowane u ludzi) mogą pojawić się działania niepożądane dotyczące nerek oraz kości, np. zmniejszenie gęstości mineralnej kości czy zaburzenia pracy nerek²². U młodych zwierząt poddanych bardzo wysokim dawkom obserwowano zmiany w kościach i nerkach, ale te efekty nie były obserwowane przy dawkach stosowanych u ludzi²².

Badania nie wykazały wpływu tenofowiru na płodność, przebieg ciąży ani rozwój płodu, jednak u matek otrzymujących bardzo wysokie dawki obserwowano zmniejszenie masy ciała i żywotności młodych²⁵.

Tabela: Podsumowanie mechanizmu działania tenofowiru

Tenofowir – skuteczne hamowanie namnażania wirusa

Tenofowir to substancja czynna, która działa poprzez blokowanie kluczowego etapu namnażania wirusa HIV oraz wirusa zapalenia wątroby typu B. Dzięki swojemu mechanizmowi działania pozwala skutecznie kontrolować zakażenie i poprawiać jakość życia pacjentów. Dobrze poznana farmakokinetyka i potwierdzona skuteczność sprawiają, że tenofowir jest jednym z najważniejszych leków stosowanych w leczeniu tych chorób¹³⁴. Jego profil bezpieczeństwa, a także możliwość stosowania w różnych grupach wiekowych i u pacjentów z chorobami współistniejącymi, czynią go lekiem o szerokim zastosowaniu.