Rylpiwiryna, etrawiryna i dorawiryna to nowoczesne leki przeciwwirusowe z tej samej grupy, stosowane w terapii HIV-1, różniące się wskazaniami, profilem bezpieczeństwa i możliwością stosowania w różnych grupach pacjentów.

Podobieństwa i różnice – jakie substancje czynne porównujemy?

W tej analizie porównujemy trzy leki należące do grupy nienukleozydowych inhibitorów odwrotnej transkryptazy (NNRTI), które są szeroko stosowane w leczeniu zakażenia HIV-1:

  • Rylpiwiryna – stosowana zarówno w terapii doustnej, jak i w formie wstrzyknięć domięśniowych (np. w połączeniu z innymi lekami), przeznaczona głównie dla osób dorosłych z dobrze kontrolowaną infekcją HIV-1123.
  • Etrawiryna – dedykowana głównie pacjentom, którzy byli już wcześniej leczeni i u których doszło do oporności na inne leki przeciwretrowirusowe. Najczęściej stosowana w skojarzeniu z innymi lekami4.
  • Dorawiryna – stosowana u dorosłych oraz młodzieży powyżej 12. roku życia, także u osób wcześniej nieleczonych, jeśli nie wykazano oporności wirusa na NNRTI5.

Wszystkie te substancje wykazują działanie polegające na hamowaniu aktywności enzymu odwrotnej transkryptazy wirusa HIV-1, uniemożliwiając jego namnażanie. Mimo wspólnego mechanizmu, różnią się między sobą wskazaniami, zakresem stosowania, formą podania oraz szczegółami dotyczącymi bezpieczeństwa i interakcji z innymi lekami678.

Ważne: NNRTI – grupa leków stosowanych w HIV-1

  • Rylpiwiryna, etrawiryna i dorawiryna to NNRTI – hamują enzym odwrotną transkryptazę HIV-1, co uniemożliwia wirusowi namnażanie.
  • Wszystkie są stosowane w skojarzeniu z innymi lekami, ale różnią się wskazaniami i sytuacjami klinicznymi, w których są zalecane.
  • Każda z tych substancji może być użyta w innych kombinacjach lekowych, zależnie od historii leczenia i ewentualnej oporności wirusa.

Kiedy stosuje się rylpiwirynę, etrawirynę i dorawirynę?

Podstawowe wskazania dla tych leków dotyczą leczenia dorosłych oraz – w przypadku dorawiryny – również młodzieży od 12. roku życia, zakażonych HIV-1. Jednak szczegóły są istotnie różne:

  • Rylpiwiryna – najczęściej stosowana u osób dorosłych z dobrze kontrolowaną infekcją HIV-1, u których nie występują mutacje wirusa związane z opornością na NNRTI. Może być stosowana doustnie (w połączeniu z innymi lekami) lub jako długodziałające wstrzyknięcie domięśniowe, zawsze w skojarzeniu z innym lekiem (np. kabotegrawirem)13.
  • Etrawiryna – przeznaczona głównie dla osób, które były już wcześniej leczone i u których doszło do oporności na inne leki przeciwretrowirusowe. Stosuje się ją w skojarzeniu z inhibitorem proteazy (najczęściej darunawirem z rytonawirem) i innymi lekami4.
  • Dorawiryna – może być stosowana u dorosłych i młodzieży (od 12 lat, o masie ciała co najmniej 35 kg), zarówno u pacjentów wcześniej nieleczonych, jak i w przypadku zmiany dotychczasowej terapii, jeśli nie wykazano oporności na NNRTI5.

Warto podkreślić, że etrawiryna jest lekiem rezerwowym i nie stosuje się jej jako pierwszego wyboru, tylko u osób z opornością na inne NNRTI. Rylpiwiryna i dorawiryna są natomiast dostępne również w nowoczesnych schematach terapeutycznych, także w postaci leków złożonych15.

Pod względem wieku:

  • Rylpiwiryna – najczęściej dla dorosłych, ale jej skuteczność i bezpieczeństwo u dzieci i młodzieży są ograniczone i rzadko oceniane9.
  • Etrawiryna – może być stosowana u dzieci od 2 lat, z dawką dostosowaną do masy ciała, choć u najmłodszych pacjentów korzyści nie zawsze przewyższają ryzyko10.
  • Dorawiryna – dopuszczona od 12. roku życia i od 35 kg masy ciała5.

Różnice dotyczą także możliwości stosowania u osób z zaburzeniami funkcji nerek lub wątroby – nie wszystkie substancje są odpowiednie w tych przypadkach i wymagają szczególnej ostrożności111213.

Mechanizm działania i farmakokinetyka – co je łączy, co różni?

Wszystkie trzy leki – rylpiwiryna, etrawiryna i dorawiryna – należą do NNRTI i działają poprzez blokowanie enzymu odwrotnej transkryptazy HIV-1. Dzięki temu uniemożliwiają wirusowi namnażanie się w organizmie678.

Jednakże między nimi występują istotne różnice:

  • Rylpiwiryna – wykazuje dobrą skuteczność wobec HIV-1, ale jej działanie może być osłabione przez niektóre mutacje wirusa. Może być podawana doustnie lub domięśniowo (w postaci długo działających wstrzyknięć)3.
  • Etrawiryna – zachowuje aktywność również wobec niektórych szczepów HIV-1 opornych na inne NNRTI. Jest stosowana doustnie, a jej skuteczność zależy od obecności określonych mutacji w wirusie7.
  • Dorawiryna – wykazuje skuteczność wobec wielu podtypów HIV-1, w tym także wobec szczepów z niektórymi mutacjami oporności na NNRTI, ale w przypadku obecności określonych mutacji może być mniej skuteczna14.

Pod względem farmakokinetyki (czyli tego, jak lek zachowuje się w organizmie), rylpiwiryna charakteryzuje się długim okresem półtrwania, co pozwala na stosowanie jej w formie wstrzyknięć domięśniowych raz na miesiąc lub co dwa miesiące15. Etrawiryna i dorawiryna podawane są doustnie, zwykle raz lub dwa razy dziennie, a ich wchłanianie i skuteczność mogą zależeć od obecności pokarmu1617.

Podsumowanie: podobieństwa i różnice w mechanizmie działania

  • Wszystkie leki blokują enzym odwrotną transkryptazę HIV-1, ale różnią się skutecznością wobec szczepów opornych na NNRTI.
  • Etrawiryna wykazuje większą aktywność wobec szczepów opornych na inne NNRTI niż rylpiwiryna czy dorawiryna7.
  • Rylpiwiryna dostępna jest także w formie długo działających wstrzyknięć, co pozwala na wygodniejsze przyjmowanie leku15.

Właściwości farmakokinetyczne (wchłanianie, rozkład, wydalanie) różnią się między tymi lekami i mają znaczenie przy wyborze terapii, szczególnie u osób z chorobami nerek lub wątroby181619.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co uważać?

Każdy z tych leków posiada własne przeciwwskazania oraz wymaga zachowania szczególnej ostrożności w określonych sytuacjach:

  • Rylpiwiryna – nie powinna być stosowana u osób z nadwrażliwością na substancję czynną, z ciężką niewydolnością nerek lub wątroby, a także w połączeniu z niektórymi lekami, które mogą znacząco obniżać jej stężenie we krwi (np. niektóre leki przeciwdrgawkowe, ryfampicyna, ryfapentyna, deksametazon, ziele dziurawca)2021. Nie należy łączyć jej z innymi NNRTI.
  • Etrawiryna – przeciwwskazana przy nadwrażliwości na substancję czynną lub którykolwiek składnik leku, a także nie powinna być łączona z niektórymi lekami, takimi jak elbaswir/grazoprewir, ryfampicyna, ryfabutyna, karbamazepina, fenobarbital, fenytoina oraz ziele dziurawca22. Wymaga szczególnej ostrożności u osób z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek.
  • Dorawiryna – nie powinna być stosowana z silnymi induktorami CYP3A (np. karbamazepina, ryfampicyna, ryfapentyna, ziele dziurawca, mitotan, enzalutamid, lumakaftor), które mogą znacznie obniżać jej skuteczność23. Ostrożność zalecana jest również u osób z zaburzeniami nerek (poniżej 50 ml/min klirensu kreatyniny) oraz w ciąży.

Wszystkie te leki wymagają zachowania ostrożności podczas stosowania u osób z chorobami wątroby, nerek, a także przy jednoczesnym przyjmowaniu innych leków, które mogą wpływać na ich stężenie we krwi lub zwiększać ryzyko działań niepożądanych242526.

Niektóre leki mogą osłabiać działanie NNRTI lub zwiększać ryzyko skutków ubocznych – zawsze należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, także tych bez recepty.

Najważniejsze różnice w bezpieczeństwie i przeciwwskazaniach

  • Rylpiwiryna, etrawiryna i dorawiryna nie mogą być stosowane z niektórymi lekami, które wpływają na enzymy wątrobowe lub znacząco zmieniają ich stężenie we krwi.
  • Ostrożność zalecana jest u osób z chorobami nerek i wątroby oraz w ciąży.
  • Etrawiryna może być używana u dzieci od 2 lat, dorawiryna – od 12 lat, rylpiwiryna – głównie u dorosłych.
  • Każda z tych substancji może powodować działania niepożądane typowe dla leków przeciwwirusowych, w tym reakcje skórne, zaburzenia pracy wątroby, nerek lub zaburzenia metaboliczne.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Wybór odpowiedniego leku z grupy NNRTI powinien uwzględniać indywidualne potrzeby pacjenta oraz jego stan zdrowia:

  • Stosowanie u dzieci i młodzieży:
    • Rylpiwiryna – najczęściej dla dorosłych, bezpieczeństwo u dzieci i młodzieży nie jest dobrze poznane9.
    • Etrawiryna – można stosować od 2 lat, z dawką zależną od masy ciała10.
    • Dorawiryna – od 12 lat i 35 kg masy ciała5.
  • Kobiety w ciąży i karmiące piersią:
    • Stosowanie wszystkich trzech leków w ciąży wymaga ostrożności – dla rylpiwiryny i dorawiryny zaleca się unikanie ich w okresie ciąży, a dla etrawiryny – ostrożność ze względu na możliwy wzrost stężenia leku272829.
    • Nie zaleca się karmienia piersią podczas leczenia żadnym z tych leków z powodu ryzyka przeniesienia HIV na dziecko272830.
  • Prowadzenie pojazdów i obsługa maszyn:
    • Każdy z tych leków może powodować senność, zmęczenie lub zawroty głowy – należy zachować ostrożność podczas prowadzenia pojazdów313233.
  • Osoby z zaburzeniami funkcji nerek lub wątroby:
    • W przypadku ciężkich zaburzeń czynności nerek lub wątroby stosowanie rylpiwiryny i dorawiryny jest przeciwwskazane lub wymaga szczególnej ostrożności1113.
    • Etrawiryna nie jest zalecana przy ciężkich zaburzeniach wątroby, ale może być stosowana u osób z lekkimi lub umiarkowanymi zaburzeniami po odpowiedniej ocenie lekarskiej12.

Wszystkie leki mogą powodować interakcje z innymi lekami – zawsze należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych preparatach.

Tabela porównawcza: rylpiwiryna, etrawiryna, dorawiryna

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Rylpiwiryna Leczenie dorosłych z HIV-1 bez mutacji NNRTI, również jako lek długo działający (wstrzyknięcia) Brak zaleceń, głównie dorośli Nie zaleca się, ewentualnie przy ścisłym monitorowaniu Może powodować senność, zawroty głowy
Etrawiryna Leczenie dorosłych i dzieci od 2 lat z HIV-1, opornych na inne NNRTI, w skojarzeniu z innymi lekami Od 2 lat, dawka wg masy ciała Ostrożnie, możliwość wzrostu stężenia leku Może powodować senność, zawroty głowy
Dorawiryna Leczenie dorosłych i młodzieży od 12 lat z HIV-1 bez oporności na NNRTI Od 12 lat, min. 35 kg Nie zaleca się, brak danych Może powodować senność, zmęczenie

Rylpiwiryna, etrawiryna, dorawiryna – wybór zależny od indywidualnych potrzeb

Wszystkie trzy substancje należą do nowoczesnych leków z grupy NNRTI, ale różnią się zakresem wskazań, możliwościami stosowania u dzieci i młodzieży oraz profilem bezpieczeństwa. Rylpiwiryna wyróżnia się możliwością stosowania w formie długo działających wstrzyknięć, co jest wygodne dla osób dorosłych ze stabilną terapią. Etrawiryna to lek rezerwowy, polecany w przypadku oporności na inne NNRTI, a dorawiryna znajduje zastosowanie zarówno u osób wcześniej nieleczonych, jak i w terapii zmieniającej, pod warunkiem braku oporności na NNRTI. Wybór najlepszego leku powinien być dokonany wspólnie z lekarzem, biorąc pod uwagę indywidualną sytuację pacjenta, ewentualne przeciwwskazania, wiek, choroby towarzyszące i przyjmowane leki145.

Pytania i odpowiedzi

Czy rylpiwiryna i dorawiryna mogą być stosowane zamiennie?

Nie zawsze – różnią się wskazaniami, przeciwwskazaniami i profilem bezpieczeństwa. Lekarz dobiera terapię indywidualnie15.

Czy etrawiryna jest lekiem pierwszego wyboru?

Nie, stosuje się ją głównie u osób z opornością na inne NNRTI, najczęściej w skojarzeniu z innymi lekami4.

Czy te leki można stosować u dzieci?

Etrawiryna może być stosowana od 2 lat, dorawiryna od 12 lat (min. 35 kg), rylpiwiryna – głównie u dorosłych105.

Czy można prowadzić samochód podczas leczenia tymi lekami?

Możliwe, ale mogą wystąpić senność lub zawroty głowy. Zalecana jest ostrożność3133.