Rylpiwiryna, etrawiryna i dorawiryna to nowoczesne leki przeciwwirusowe z tej samej grupy, stosowane w terapii HIV-1, różniące się wskazaniami, profilem bezpieczeństwa i możliwością stosowania w różnych grupach pacjentów.
Podobieństwa i różnice – jakie substancje czynne porównujemy?
W tej analizie porównujemy trzy leki należące do grupy nienukleozydowych inhibitorów odwrotnej transkryptazy (NNRTI), które są szeroko stosowane w leczeniu zakażenia HIV-1:
- Rylpiwiryna – stosowana zarówno w terapii doustnej, jak i w formie wstrzyknięć domięśniowych (np. w połączeniu z innymi lekami), przeznaczona głównie dla osób dorosłych z dobrze kontrolowaną infekcją HIV-1123.
- Etrawiryna – dedykowana głównie pacjentom, którzy byli już wcześniej leczeni i u których doszło do oporności na inne leki przeciwretrowirusowe. Najczęściej stosowana w skojarzeniu z innymi lekami4.
- Dorawiryna – stosowana u dorosłych oraz młodzieży powyżej 12. roku życia, także u osób wcześniej nieleczonych, jeśli nie wykazano oporności wirusa na NNRTI5.
Wszystkie te substancje wykazują działanie polegające na hamowaniu aktywności enzymu odwrotnej transkryptazy wirusa HIV-1, uniemożliwiając jego namnażanie. Mimo wspólnego mechanizmu, różnią się między sobą wskazaniami, zakresem stosowania, formą podania oraz szczegółami dotyczącymi bezpieczeństwa i interakcji z innymi lekami678.
- Rylpiwiryna, etrawiryna i dorawiryna to NNRTI – hamują enzym odwrotną transkryptazę HIV-1, co uniemożliwia wirusowi namnażanie.
- Wszystkie są stosowane w skojarzeniu z innymi lekami, ale różnią się wskazaniami i sytuacjami klinicznymi, w których są zalecane.
- Każda z tych substancji może być użyta w innych kombinacjach lekowych, zależnie od historii leczenia i ewentualnej oporności wirusa.
Kiedy stosuje się rylpiwirynę, etrawirynę i dorawirynę?
Podstawowe wskazania dla tych leków dotyczą leczenia dorosłych oraz – w przypadku dorawiryny – również młodzieży od 12. roku życia, zakażonych HIV-1. Jednak szczegóły są istotnie różne:
- Rylpiwiryna – najczęściej stosowana u osób dorosłych z dobrze kontrolowaną infekcją HIV-1, u których nie występują mutacje wirusa związane z opornością na NNRTI. Może być stosowana doustnie (w połączeniu z innymi lekami) lub jako długodziałające wstrzyknięcie domięśniowe, zawsze w skojarzeniu z innym lekiem (np. kabotegrawirem)13.
- Etrawiryna – przeznaczona głównie dla osób, które były już wcześniej leczone i u których doszło do oporności na inne leki przeciwretrowirusowe. Stosuje się ją w skojarzeniu z inhibitorem proteazy (najczęściej darunawirem z rytonawirem) i innymi lekami4.
- Dorawiryna – może być stosowana u dorosłych i młodzieży (od 12 lat, o masie ciała co najmniej 35 kg), zarówno u pacjentów wcześniej nieleczonych, jak i w przypadku zmiany dotychczasowej terapii, jeśli nie wykazano oporności na NNRTI5.
Warto podkreślić, że etrawiryna jest lekiem rezerwowym i nie stosuje się jej jako pierwszego wyboru, tylko u osób z opornością na inne NNRTI. Rylpiwiryna i dorawiryna są natomiast dostępne również w nowoczesnych schematach terapeutycznych, także w postaci leków złożonych15.
Pod względem wieku:
- Rylpiwiryna – najczęściej dla dorosłych, ale jej skuteczność i bezpieczeństwo u dzieci i młodzieży są ograniczone i rzadko oceniane9.
- Etrawiryna – może być stosowana u dzieci od 2 lat, z dawką dostosowaną do masy ciała, choć u najmłodszych pacjentów korzyści nie zawsze przewyższają ryzyko10.
- Dorawiryna – dopuszczona od 12. roku życia i od 35 kg masy ciała5.
Różnice dotyczą także możliwości stosowania u osób z zaburzeniami funkcji nerek lub wątroby – nie wszystkie substancje są odpowiednie w tych przypadkach i wymagają szczególnej ostrożności111213.
Mechanizm działania i farmakokinetyka – co je łączy, co różni?
Wszystkie trzy leki – rylpiwiryna, etrawiryna i dorawiryna – należą do NNRTI i działają poprzez blokowanie enzymu odwrotnej transkryptazy HIV-1. Dzięki temu uniemożliwiają wirusowi namnażanie się w organizmie678.
Jednakże między nimi występują istotne różnice:
- Rylpiwiryna – wykazuje dobrą skuteczność wobec HIV-1, ale jej działanie może być osłabione przez niektóre mutacje wirusa. Może być podawana doustnie lub domięśniowo (w postaci długo działających wstrzyknięć)3.
- Etrawiryna – zachowuje aktywność również wobec niektórych szczepów HIV-1 opornych na inne NNRTI. Jest stosowana doustnie, a jej skuteczność zależy od obecności określonych mutacji w wirusie7.
- Dorawiryna – wykazuje skuteczność wobec wielu podtypów HIV-1, w tym także wobec szczepów z niektórymi mutacjami oporności na NNRTI, ale w przypadku obecności określonych mutacji może być mniej skuteczna14.
Pod względem farmakokinetyki (czyli tego, jak lek zachowuje się w organizmie), rylpiwiryna charakteryzuje się długim okresem półtrwania, co pozwala na stosowanie jej w formie wstrzyknięć domięśniowych raz na miesiąc lub co dwa miesiące15. Etrawiryna i dorawiryna podawane są doustnie, zwykle raz lub dwa razy dziennie, a ich wchłanianie i skuteczność mogą zależeć od obecności pokarmu1617.
Podsumowanie: podobieństwa i różnice w mechanizmie działania
- Wszystkie leki blokują enzym odwrotną transkryptazę HIV-1, ale różnią się skutecznością wobec szczepów opornych na NNRTI.
- Etrawiryna wykazuje większą aktywność wobec szczepów opornych na inne NNRTI niż rylpiwiryna czy dorawiryna7.
- Rylpiwiryna dostępna jest także w formie długo działających wstrzyknięć, co pozwala na wygodniejsze przyjmowanie leku15.
Właściwości farmakokinetyczne (wchłanianie, rozkład, wydalanie) różnią się między tymi lekami i mają znaczenie przy wyborze terapii, szczególnie u osób z chorobami nerek lub wątroby181619.
Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co uważać?
Każdy z tych leków posiada własne przeciwwskazania oraz wymaga zachowania szczególnej ostrożności w określonych sytuacjach:
- Rylpiwiryna – nie powinna być stosowana u osób z nadwrażliwością na substancję czynną, z ciężką niewydolnością nerek lub wątroby, a także w połączeniu z niektórymi lekami, które mogą znacząco obniżać jej stężenie we krwi (np. niektóre leki przeciwdrgawkowe, ryfampicyna, ryfapentyna, deksametazon, ziele dziurawca)2021. Nie należy łączyć jej z innymi NNRTI.
- Etrawiryna – przeciwwskazana przy nadwrażliwości na substancję czynną lub którykolwiek składnik leku, a także nie powinna być łączona z niektórymi lekami, takimi jak elbaswir/grazoprewir, ryfampicyna, ryfabutyna, karbamazepina, fenobarbital, fenytoina oraz ziele dziurawca22. Wymaga szczególnej ostrożności u osób z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek.
- Dorawiryna – nie powinna być stosowana z silnymi induktorami CYP3A (np. karbamazepina, ryfampicyna, ryfapentyna, ziele dziurawca, mitotan, enzalutamid, lumakaftor), które mogą znacznie obniżać jej skuteczność23. Ostrożność zalecana jest również u osób z zaburzeniami nerek (poniżej 50 ml/min klirensu kreatyniny) oraz w ciąży.
Wszystkie te leki wymagają zachowania ostrożności podczas stosowania u osób z chorobami wątroby, nerek, a także przy jednoczesnym przyjmowaniu innych leków, które mogą wpływać na ich stężenie we krwi lub zwiększać ryzyko działań niepożądanych242526.
Niektóre leki mogą osłabiać działanie NNRTI lub zwiększać ryzyko skutków ubocznych – zawsze należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, także tych bez recepty.
- Rylpiwiryna, etrawiryna i dorawiryna nie mogą być stosowane z niektórymi lekami, które wpływają na enzymy wątrobowe lub znacząco zmieniają ich stężenie we krwi.
- Ostrożność zalecana jest u osób z chorobami nerek i wątroby oraz w ciąży.
- Etrawiryna może być używana u dzieci od 2 lat, dorawiryna – od 12 lat, rylpiwiryna – głównie u dorosłych.
- Każda z tych substancji może powodować działania niepożądane typowe dla leków przeciwwirusowych, w tym reakcje skórne, zaburzenia pracy wątroby, nerek lub zaburzenia metaboliczne.
Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów
Wybór odpowiedniego leku z grupy NNRTI powinien uwzględniać indywidualne potrzeby pacjenta oraz jego stan zdrowia:
- Stosowanie u dzieci i młodzieży:
- Kobiety w ciąży i karmiące piersią:
- Stosowanie wszystkich trzech leków w ciąży wymaga ostrożności – dla rylpiwiryny i dorawiryny zaleca się unikanie ich w okresie ciąży, a dla etrawiryny – ostrożność ze względu na możliwy wzrost stężenia leku272829.
- Nie zaleca się karmienia piersią podczas leczenia żadnym z tych leków z powodu ryzyka przeniesienia HIV na dziecko272830.
- Prowadzenie pojazdów i obsługa maszyn:
- Osoby z zaburzeniami funkcji nerek lub wątroby:
- W przypadku ciężkich zaburzeń czynności nerek lub wątroby stosowanie rylpiwiryny i dorawiryny jest przeciwwskazane lub wymaga szczególnej ostrożności1113.
- Etrawiryna nie jest zalecana przy ciężkich zaburzeniach wątroby, ale może być stosowana u osób z lekkimi lub umiarkowanymi zaburzeniami po odpowiedniej ocenie lekarskiej12.
Wszystkie leki mogą powodować interakcje z innymi lekami – zawsze należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych preparatach.
Tabela porównawcza: rylpiwiryna, etrawiryna, dorawiryna
| Substancja czynna | Najważniejsze wskazania | Stosowanie u dzieci | Stosowanie w ciąży | Stosowanie u kierowców |
|---|---|---|---|---|
| Rylpiwiryna | Leczenie dorosłych z HIV-1 bez mutacji NNRTI, również jako lek długo działający (wstrzyknięcia) | Brak zaleceń, głównie dorośli | Nie zaleca się, ewentualnie przy ścisłym monitorowaniu | Może powodować senność, zawroty głowy |
| Etrawiryna | Leczenie dorosłych i dzieci od 2 lat z HIV-1, opornych na inne NNRTI, w skojarzeniu z innymi lekami | Od 2 lat, dawka wg masy ciała | Ostrożnie, możliwość wzrostu stężenia leku | Może powodować senność, zawroty głowy |
| Dorawiryna | Leczenie dorosłych i młodzieży od 12 lat z HIV-1 bez oporności na NNRTI | Od 12 lat, min. 35 kg | Nie zaleca się, brak danych | Może powodować senność, zmęczenie |
Rylpiwiryna, etrawiryna, dorawiryna – wybór zależny od indywidualnych potrzeb
Wszystkie trzy substancje należą do nowoczesnych leków z grupy NNRTI, ale różnią się zakresem wskazań, możliwościami stosowania u dzieci i młodzieży oraz profilem bezpieczeństwa. Rylpiwiryna wyróżnia się możliwością stosowania w formie długo działających wstrzyknięć, co jest wygodne dla osób dorosłych ze stabilną terapią. Etrawiryna to lek rezerwowy, polecany w przypadku oporności na inne NNRTI, a dorawiryna znajduje zastosowanie zarówno u osób wcześniej nieleczonych, jak i w terapii zmieniającej, pod warunkiem braku oporności na NNRTI. Wybór najlepszego leku powinien być dokonany wspólnie z lekarzem, biorąc pod uwagę indywidualną sytuację pacjenta, ewentualne przeciwwskazania, wiek, choroby towarzyszące i przyjmowane leki145.


















