Kwas bursztynowy

Czym jest kwas bursztynowy i skąd pochodzi w organizmie?

Kwas bursztynowy (kwas butanodiowy, bursztynian) to czterowęglowy kwas dikarboksylowy, który twój organizm wytwarza nieprzerwanie w każdej żywej komórce⁷. W warunkach fizjologicznych występuje jako anion – bursztynian (sukcynian) – i stanowi jeden z kluczowych etapów cyklu kwasów trikarboksylowych (cyklu Krebsa), czyli procesu, dzięki któremu mitochondria zamieniają pożywienie w energię¹. Znajdziesz go też naturalnie w tkankach roślinnych i zwierzęcych, a w przemyśle spożywczym stosuje się go jako regulator kwasowości i środek aromatyzujący⁸.

Suplementy diety zawierające kwas bursztynowy dostarczają go z zewnątrz, uzupełniając pulę endogenną. W przemyśle farmaceutycznym związek ten pełni dodatkową rolę techniczną – jako składnik soli farmaceutycznych poprawia stabilność i rozpuszczalność substancji czynnych, a w polimerach kontrolowanego uwalniania działa jako środek sieciujący⁹.

Jak kwas bursztynowy produkuje energię w mitochondriach?

Główna biochemiczna rola bursztynianu to przekazanie elektronów w łańcuchu oddechowym. Enzym dehydrogenaza bursztynianowa (kompleks II łańcucha oddechowego) utlenia bursztynian do fumaranu, a uwolnione elektrony trafiają do koenzymu FADH₂, który następnie zasila syntezę ATP – głównego „paliwa” komórkowego¹¹⁰. To jeden z nielicznych enzymów, który jednocześnie uczestniczy w cyklu Krebsa i bezpośrednio w łańcuchu oddechowym.

Zaburzenia tego szlaku mają poważne konsekwencje zdrowotne. Nieprawidłowa synteza bursztynianu – a co za tym idzie, nieprawidłowa produkcja ATP – jest mechanizmem leżącym u podstaw rzadkich genetycznych chorób mitochondrialnych, takich jak zespół Leigha czy MELAS¹¹. To pokazuje, jak istotna jest prawidłowa praca tego szlaku metabolicznego.

W jakich stanach klinicznych badano kwas bursztynowy?

Przegląd systematyczny obejmujący 29 publikacji (23 badania z randomizacją – RCT, 6 przeglądów) z lat 1966–2015 pokazał, że kwas bursztynowy był badany w wielu różnych wskazaniach klinicznych³. Wyniki grupują się następująco:

• Działanie antyhipoksyczne (ochrona przed niedoborem tlenu) – potwierdzone w 7 RCT z lat 2003–2013³.
• Wspomaganie wchłaniania żelaza w przewodzie pokarmowym – 6 RCT z lat 1966–1974³.
• Działanie hepatoprotekcyjne (ochrona wątroby) – 4 RCT z lat 2013–2014³.
• Pojedyncze badania kliniczne dotyczyły: gastroenterologii (w skojarzeniu z omeprazolem), depresji, transplantologii, objawów menopauzy, niewydolności nerek i regulacji temperatury ciała podczas operacji³.

Szczególnie interesujące jest wieloośrodkowe, randomizowane, podwójnie zaślepione badanie CYLINDER (2022), w którym preparat złożony zawierający m.in. kwas bursztynowy wykazał skuteczność i bezpieczeństwo w leczeniu neuropatii cukrzycowej⁴. Dwa identyczne RCT z podwójną ślepą próbą potwierdziły też korzyść preparatów z bursztynianem w łagodzeniu objawów menopauzy (uderzenia gorąca, drażliwość)¹⁵.

Kwas bursztynowy a zmęczenie i zespół asteniczny – co mówią badania?

Badanie kliniczne przeprowadzone u 134 pacjentów chirurgicznych z urazami wielonarządowymi wykazało, że leki zawierające bursztynian w swojej strukturze skuteczniej redukowały zespół asteniczny (przewlekłe zmęczenie, zaburzenia koncentracji, lęk, depresja) niż analogiczne preparaty bez bursztynianu¹⁶. Odnotowane efekty obejmowały działanie przeciwdepresyjne, anksjolityczne (zmniejszające lęk) i nootropowe (poprawiające funkcje poznawcze)¹⁷. Autorzy wnioskowali, że bursztynian jako składnik strukturalny leku istotnie wzmacnia jego działanie ochronne w stanach wyczerpania¹⁸.

W badaniach na zwierzętach kwas bursztynowy wykazywał działanie anksjolityczne przy dawkach 3–6 mg/kg podawanych doustnie, zmniejszał hipertermię stresową i – w bardzo wysokich dawkach (powyżej 1000 mg/kg) – działał sedatywnie¹⁹²⁰. Wyniki te dotyczą jednak modeli zwierzęcych i nie można ich bezpośrednio przekładać na człowieka.

Jakie formy kwasu bursztynowego można znaleźć w aptece?

W polskich aptekach kwas bursztynowy lub jego sole (bursztynian disodowy, bursztynian wapnia) występują przede wszystkim jako składnik suplementów diety i preparatów multiwitaminowych. Bursztynian wchodzi też w skład leków złożonych stosowanych w neurologii i intensywnej opiece medycznej – jako jeden z kilku składników aktywnych³. Zewnętrznie (na skórę) preparaty z bursztynianem bywają reklamowane przy bólach stawów, choć dowody na tę formę stosowania są bardzo ograniczone²³.

Jakie dawkowanie stosuje się w badaniach klinicznych?

Nie ustalono jednolitego zalecanego dawkowania kwasu bursztynowego dla suplementów diety. Dostępne dane kliniczne dotyczą preparatów złożonych, w których kwas bursztynowy jest jednym z kilku składników, co utrudnia wyizolowanie jego optymalnej dawki⁵. Dawkowanie powinno wynikać z informacji na etykiecie konkretnego preparatu lub – w przypadku leków – z zaleceń lekarza prowadzącego.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem suplementów z kwasem bursztynowym, jeśli:

• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach; stosowanie odradzane⁶.
• Przyjmujesz leki metabolizowane przez enzymy CYP450 – kwas bursztynowy może hamować aktywność tych enzymów wątrobowych, co może zmieniać stężenie innych leków we krwi²⁴.
• Masz rozpoznaną chorobę mitochondrialną (np. zespół Leigha, MELAS) – zaburzenia metabolizmu bursztynianu są częścią przebiegu tych chorób i suplementacja wymaga nadzoru specjalisty¹¹.
• Stosujesz suplement zamiast lub obok leczenia nowotworu, cukrzycy, chorób wątroby lub nerek – suplementy nie zastępują terapii, a interakcje w tych stanach nie są dobrze zbadane³.
• Zauważysz objawy nietolerancji pokarmowej (nudności, bóle brzucha) po zastosowaniu preparatów z kwasem bursztynowym – przerwij stosowanie i skonsultuj się ze specjalistą.

Pamiętaj, że suplementy diety nie są lekami i nie zastępują leczenia żadnej choroby. Jeśli stosujesz je przy konkretnym schorzeniu, zawsze informuj o tym lekarza prowadzącego.

Kwas bursztynowy to substancja, którą twój organizm wytwarza samodzielnie i zna doskonale – jednak suplementacja zewnętrzna to coś innego niż fizjologia. Zanim sięgniesz po preparat, sprawdź skład (sole bursztynianu mogą różnić się biodostępnością), porównaj dawkę z tą stosowaną w badaniach i skonsultuj wybór z farmaceutą. Jeśli szukasz wsparcia przy zmęczeniu, objawach menopauzy lub problemach neurologicznych, zapytaj lekarza, czy istnieje lek złożony z bursztynianem zarejestrowany dla twojego stanu – bo to właśnie w tej formie zebranych jest najwięcej danych klinicznych.