Ogólne zasady dawkowania hydrokortyzonu

Hydrokortyzon to lek dostępny w wielu postaciach – od tabletek, przez granulki, kremy i maści, po krople do oczu i uszu oraz preparaty do wstrzykiwań123. Dawkowanie zależy od rodzaju schorzenia, wieku pacjenta, drogi podania oraz postaci farmaceutycznej. Najważniejszą zasadą jest indywidualne dobranie dawki i stosowanie najniższej skutecznej ilości leku przez możliwie najkrótszy czas14.

Hydrokortyzon podawany doustnie

  • Dorośli i młodzież powyżej 14 lat: zwykle 20–30 mg na dobę w dawkach podzielonych, najczęściej 2–3 razy dziennie14.
  • Dzieci do 14 lat: zazwyczaj 36 mg/m2 powierzchni ciała na dobę w 3 dawkach podzielonych5.
  • U niemowląt, dzieci i młodzieży stosuje się także granulki (np. Alkindi), które umożliwiają precyzyjne dostosowanie dawki – zazwyczaj 8–10 mg/m2/dobę dla samej niedoczynności kory nadnerczy oraz 10–15 mg/m2/dobę w przypadku wrodzonego przerostu nadnerczy, podawane w 3–4 dawkach podzielonych6.

Hydrokortyzon podawany dożylnie lub domięśniowo

  • Dorośli i młodzież powyżej 14 lat: zwykle jednorazowo 100–250 mg, w ciężkich stanach nawet 100–500 mg. Dawki mogą być powtarzane co 2, 4 lub 6 godzin w zależności od stanu pacjenta73.
  • Dzieci: jednorazowo 8–10 mg/kg masy ciała u dzieci do 12 miesięcy, a u dzieci 2–14 lat 4–8 mg/kg masy ciała na dobę89. Dawka nigdy nie powinna być mniejsza niż 25 mg na dobę9.
  • W leczeniu ostrych stanów (np. wstrząs, przełom nadnerczowy) stosuje się większe dawki (np. 250–1000 mg dożylnie), a leczenie dużymi dawkami trwa zwykle nie dłużej niż 48–72 godziny10.

Hydrokortyzon miejscowy (maści, kremy, płyny, emulsje, czopki)

  • Stosowanie na skórę: najczęściej 1–2 razy dziennie cienką warstwą na zmienione chorobowo miejsca. Nie stosować bez przerwy dłużej niż 2 tygodnie1112.
  • Stosowanie na skórę twarzy: nie dłużej niż 7 dni11.
  • Czopki doodbytnicze: najczęściej 1 czopek rano, 1 wieczorem oraz po każdym wypróżnieniu, przez 3–6 dni, do ustąpienia stanu zapalnego1314.
  • Maści doodbytnicze: zwykle rano, wieczorem i po każdym wypróżnieniu, przez 3–4 dni, do ustąpienia objawów1516.
Ważne: Dawkowanie hydrokortyzonu jest zawsze ustalane indywidualnie, zależnie od wieku, masy ciała, wskazania oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. W stanach nagłych lub ciężkich (np. wstrząs, przełom nadnerczowy, ciężkie reakcje alergiczne) podaje się większe dawki w formie dożylnej, a po ustabilizowaniu stanu zdrowia możliwe jest przejście na leczenie doustne lub miejscowe. Należy pamiętać o konieczności zmiany dawki w sytuacjach stresowych, infekcjach, zabiegach chirurgicznych lub urazach137.

Dawkowanie w szczególnych grupach pacjentów

Dzieci i młodzież

  • Doustnie: dzieci do 14 lat zwykle otrzymują 36 mg/m2 powierzchni ciała na dobę w 3 dawkach podzielonych5.
  • Granulki (Alkindi): zalecana dawka to 8–10 mg/m2/dobę w niedoczynności kory nadnerczy i 10–15 mg/m2/dobę w wrodzonym przerostem nadnerczy, w 3–4 dawkach6.
  • Dożylnie: u dzieci do 12 miesięcy 8–10 mg/kg mc., u dzieci 2–14 lat 4–8 mg/kg mc. na dobę, nie mniej niż 25 mg98.
  • Miejscowo na skórę: u dzieci powyżej 2 lat stosować bardzo ostrożnie, tylko raz na dobę, na niewielką powierzchnię skóry, nie stosować na skórę twarzy1112.
  • U dzieci poniżej 2 lat nie stosować preparatów miejscowych z hydrokortyzonem na skórę1112.
  • Preparaty doodbytnicze (czopki, maści): przeciwwskazane u dzieci poniżej 12 lat1314.

Pacjenci w podeszłym wieku

  • Zazwyczaj nie jest wymagana zmiana dawki, ale należy uwzględnić większą podatność na działania niepożądane, takie jak osteoporoza, cukrzyca, nadciśnienie czy zakażenia1718.
  • Zaleca się ścisły nadzór kliniczny i monitorowanie stanu zdrowia19.

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

  • W przypadku łagodnych lub umiarkowanych zaburzeń nerek najczęściej nie ma konieczności zmiany dawki, ale u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami zaleca się monitorowanie odpowiedzi klinicznej i ewentualne dostosowanie dawki20.
  • Hydrokortyzon może być usuwany podczas dializy21.

Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby

  • W przypadku łagodnych lub umiarkowanych zaburzeń nie zawsze jest konieczna modyfikacja dawki, ale w ciężkiej niewydolności wątroby hydrokortyzon może działać silniej i należy rozważyć zmniejszenie dawki oraz monitorować stan pacjenta2223.

Kobiety w ciąży i karmiące piersią

  • Hydrokortyzon przenika przez łożysko i może mieć wpływ na rozwój płodu – o stosowaniu w ciąży decyduje lekarz2425.
  • Podczas karmienia piersią hydrokortyzon może przenikać do mleka – decyzja o stosowaniu powinna być podjęta po rozważeniu korzyści i ryzyka24.
Uwaga na szczególne sytuacje:

  • W trakcie infekcji, zabiegów chirurgicznych, urazów lub innych sytuacji stresowych należy tymczasowo zwiększyć dawkę hydrokortyzonu261.
  • Po ustąpieniu stresu wraca się do zwykłej dawki podtrzymującej20.
  • Przy długotrwałym stosowaniu leku nie wolno nagle odstawiać – dawkę należy zmniejszać stopniowo1.
  • W przypadku pominięcia dawki u dzieci leczonych granulkami (Alkindi), należy ją podać możliwie najszybciej, a przy zwymiotowaniu czy wypluciu – skonsultować się z lekarzem27.

Zmiany dawkowania w zależności od wskazania

  • Substytucja w niewydolności nadnerczy: dawki podtrzymujące doustne 20–30 mg/dobę u dorosłych, u dzieci odpowiednio przeliczone na powierzchnię ciała16.
  • Stany nagłe (np. wstrząs, przełom nadnerczowy): duże dawki dożylne (100–500 mg), powtarzane co kilka godzin w zależności od reakcji710.
  • Choroby skóry, oczy, uszy: dawkowanie zależne od postaci leku i ciężkości objawów (np. krople do oczu 2 krople 2–4 razy na dobę, maści do oczu 1–3 razy na dobę, kremy/maści na skórę 1–2 razy dziennie)282911.
  • Okres leczenia: w ostrych sytuacjach zwykle kilka dni do 2 tygodni; w leczeniu przewlekłym – najniższa skuteczna dawka przez możliwie najkrótszy czas111.

Maksymalna dawka dobowa i ryzyko przedawkowania

  • Doustnie: u dorosłych dawki powyżej 30 mg/dobę mogą być stosowane w wyjątkowych sytuacjach, np. w ostrych stanach – w takich przypadkach decyzję podejmuje lekarz1.
  • Dożylnie: w stanach ciężkich można podać do 1,5 g hydrokortyzonu w ciągu doby, ale tylko przez krótki czas (zwykle do 72 godzin)7.
  • Miejscowo: na skórę nie powinno się stosować więcej niż 1 tuby kremu/maści tygodniowo11.
  • Ryzyko przedawkowania: ostre przedawkowanie występuje rzadko, ale długotrwałe stosowanie dużych dawek może prowadzić do poważnych działań niepożądanych, takich jak zespół Cushinga, zahamowanie czynności nadnerczy, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej czy wzrost ciśnienia tętniczego3021.

Tabela: dawkowanie hydrokortyzonu w różnych grupach pacjentów

Grupa pacjentów Schemat dawkowania
Dorośli (doustnie) 20–30 mg/dobę w 2–3 dawkach podzielonych1
Dzieci do 14 lat (doustnie) 36 mg/m2/dobę w 3 dawkach podzielonych5
Niemowlęta, dzieci i młodzież (granulki Alkindi) 8–10 mg/m2/dobę (niedoczynność kory nadnerczy), 10–15 mg/m2/dobę (WPN), 3–4 dawki6
Dorośli (dożylnie/domięśniowo) 100–250 mg jednorazowo, w ciężkich stanach do 500 mg; powtarzać co 2–6 godz.7
Dzieci (dożylnie/domięśniowo) 8–10 mg/kg (do 12 miesięcy), 4–8 mg/kg (2–14 lat); nie mniej niż 25 mg/dobę9
Maści, kremy, emulsje (na skórę) 1–2 razy dziennie cienką warstwą; maks. 2 tygodnie; na twarz do 7 dni11
Czopki doodbytnicze 1 czopek rano, 1 wieczorem, po każdym wypróżnieniu; 3–6 dni13
Dzieci poniżej 12 lat (preparaty doodbytnicze) Przeciwwskazane13
Pacjenci w podeszłym wieku Dawka jak u dorosłych; ostrożność i ścisłe monitorowanie17
Pacjenci z niewydolnością nerek/wątroby Indywidualna modyfikacja dawki, monitorowanie odpowiedzi klinicznej20

Hydrokortyzon – elastyczność dawkowania i bezpieczeństwo terapii

Hydrokortyzon należy do leków o szerokim zastosowaniu i dużej elastyczności w dostosowywaniu dawki do indywidualnych potrzeb pacjenta. Dzięki różnym postaciom farmaceutycznym możliwe jest skuteczne leczenie zarówno przewlekłych, jak i ostrych stanów. Właściwe dobranie dawki oraz ścisłe przestrzeganie zaleceń lekarza pozwala na bezpieczne korzystanie z dobrodziejstw tej substancji. Pamiętaj, że w przypadku dzieci, osób starszych, pacjentów z chorobami nerek lub wątroby, a także w sytuacjach stresowych, infekcjach czy zabiegach operacyjnych, dawkowanie może wymagać modyfikacji i szczególnego nadzoru13711.

Pytania i odpowiedzi

Jak często można stosować hydrokortyzon na skórę?

Najczęściej raz lub dwa razy dziennie, nie dłużej niż 2 tygodnie bez przerwy. Na twarz nie dłużej niż 7 dni11.

Czy hydrokortyzon można stosować u dzieci?

Tak, ale dawka musi być dostosowana do wieku i masy ciała. U dzieci poniżej 2 lat nie stosuje się preparatów miejscowych na skórę11.

Jak podawać hydrokortyzon w stanach nagłych?

Stosuje się dożylne wstrzyknięcia 100–500 mg, powtarzane co 2–6 godzin, w zależności od stanu pacjenta7.

Czy hydrokortyzon można odstawić nagle?

Nie, po długotrwałym stosowaniu lek należy odstawiać stopniowo, aby zapobiec ostrej niewydolności nadnerczy1.