Ogólne zasady dawkowania hydrokortyzonu
Hydrokortyzon to lek dostępny w wielu postaciach – od tabletek, przez granulki, kremy i maści, po krople do oczu i uszu oraz preparaty do wstrzykiwań123. Dawkowanie zależy od rodzaju schorzenia, wieku pacjenta, drogi podania oraz postaci farmaceutycznej. Najważniejszą zasadą jest indywidualne dobranie dawki i stosowanie najniższej skutecznej ilości leku przez możliwie najkrótszy czas14.
Hydrokortyzon podawany doustnie
- Dorośli i młodzież powyżej 14 lat: zwykle 20–30 mg na dobę w dawkach podzielonych, najczęściej 2–3 razy dziennie14.
- Dzieci do 14 lat: zazwyczaj 36 mg/m2 powierzchni ciała na dobę w 3 dawkach podzielonych5.
- U niemowląt, dzieci i młodzieży stosuje się także granulki (np. Alkindi), które umożliwiają precyzyjne dostosowanie dawki – zazwyczaj 8–10 mg/m2/dobę dla samej niedoczynności kory nadnerczy oraz 10–15 mg/m2/dobę w przypadku wrodzonego przerostu nadnerczy, podawane w 3–4 dawkach podzielonych6.
Hydrokortyzon podawany dożylnie lub domięśniowo
- Dorośli i młodzież powyżej 14 lat: zwykle jednorazowo 100–250 mg, w ciężkich stanach nawet 100–500 mg. Dawki mogą być powtarzane co 2, 4 lub 6 godzin w zależności od stanu pacjenta73.
- Dzieci: jednorazowo 8–10 mg/kg masy ciała u dzieci do 12 miesięcy, a u dzieci 2–14 lat 4–8 mg/kg masy ciała na dobę89. Dawka nigdy nie powinna być mniejsza niż 25 mg na dobę9.
- W leczeniu ostrych stanów (np. wstrząs, przełom nadnerczowy) stosuje się większe dawki (np. 250–1000 mg dożylnie), a leczenie dużymi dawkami trwa zwykle nie dłużej niż 48–72 godziny10.
Hydrokortyzon miejscowy (maści, kremy, płyny, emulsje, czopki)
- Stosowanie na skórę: najczęściej 1–2 razy dziennie cienką warstwą na zmienione chorobowo miejsca. Nie stosować bez przerwy dłużej niż 2 tygodnie1112.
- Stosowanie na skórę twarzy: nie dłużej niż 7 dni11.
- Czopki doodbytnicze: najczęściej 1 czopek rano, 1 wieczorem oraz po każdym wypróżnieniu, przez 3–6 dni, do ustąpienia stanu zapalnego1314.
- Maści doodbytnicze: zwykle rano, wieczorem i po każdym wypróżnieniu, przez 3–4 dni, do ustąpienia objawów1516.
Dawkowanie w szczególnych grupach pacjentów
Dzieci i młodzież
- Doustnie: dzieci do 14 lat zwykle otrzymują 36 mg/m2 powierzchni ciała na dobę w 3 dawkach podzielonych5.
- Granulki (Alkindi): zalecana dawka to 8–10 mg/m2/dobę w niedoczynności kory nadnerczy i 10–15 mg/m2/dobę w wrodzonym przerostem nadnerczy, w 3–4 dawkach6.
- Dożylnie: u dzieci do 12 miesięcy 8–10 mg/kg mc., u dzieci 2–14 lat 4–8 mg/kg mc. na dobę, nie mniej niż 25 mg98.
- Miejscowo na skórę: u dzieci powyżej 2 lat stosować bardzo ostrożnie, tylko raz na dobę, na niewielką powierzchnię skóry, nie stosować na skórę twarzy1112.
- U dzieci poniżej 2 lat nie stosować preparatów miejscowych z hydrokortyzonem na skórę1112.
- Preparaty doodbytnicze (czopki, maści): przeciwwskazane u dzieci poniżej 12 lat1314.
Pacjenci w podeszłym wieku
- Zazwyczaj nie jest wymagana zmiana dawki, ale należy uwzględnić większą podatność na działania niepożądane, takie jak osteoporoza, cukrzyca, nadciśnienie czy zakażenia1718.
- Zaleca się ścisły nadzór kliniczny i monitorowanie stanu zdrowia19.
Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek
- W przypadku łagodnych lub umiarkowanych zaburzeń nerek najczęściej nie ma konieczności zmiany dawki, ale u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami zaleca się monitorowanie odpowiedzi klinicznej i ewentualne dostosowanie dawki20.
- Hydrokortyzon może być usuwany podczas dializy21.
Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby
- W przypadku łagodnych lub umiarkowanych zaburzeń nie zawsze jest konieczna modyfikacja dawki, ale w ciężkiej niewydolności wątroby hydrokortyzon może działać silniej i należy rozważyć zmniejszenie dawki oraz monitorować stan pacjenta2223.
Kobiety w ciąży i karmiące piersią
- Hydrokortyzon przenika przez łożysko i może mieć wpływ na rozwój płodu – o stosowaniu w ciąży decyduje lekarz2425.
- Podczas karmienia piersią hydrokortyzon może przenikać do mleka – decyzja o stosowaniu powinna być podjęta po rozważeniu korzyści i ryzyka24.
- W trakcie infekcji, zabiegów chirurgicznych, urazów lub innych sytuacji stresowych należy tymczasowo zwiększyć dawkę hydrokortyzonu261.
- Po ustąpieniu stresu wraca się do zwykłej dawki podtrzymującej20.
- Przy długotrwałym stosowaniu leku nie wolno nagle odstawiać – dawkę należy zmniejszać stopniowo1.
- W przypadku pominięcia dawki u dzieci leczonych granulkami (Alkindi), należy ją podać możliwie najszybciej, a przy zwymiotowaniu czy wypluciu – skonsultować się z lekarzem27.
Zmiany dawkowania w zależności od wskazania
- Substytucja w niewydolności nadnerczy: dawki podtrzymujące doustne 20–30 mg/dobę u dorosłych, u dzieci odpowiednio przeliczone na powierzchnię ciała16.
- Stany nagłe (np. wstrząs, przełom nadnerczowy): duże dawki dożylne (100–500 mg), powtarzane co kilka godzin w zależności od reakcji710.
- Choroby skóry, oczy, uszy: dawkowanie zależne od postaci leku i ciężkości objawów (np. krople do oczu 2 krople 2–4 razy na dobę, maści do oczu 1–3 razy na dobę, kremy/maści na skórę 1–2 razy dziennie)282911.
- Okres leczenia: w ostrych sytuacjach zwykle kilka dni do 2 tygodni; w leczeniu przewlekłym – najniższa skuteczna dawka przez możliwie najkrótszy czas111.
Maksymalna dawka dobowa i ryzyko przedawkowania
- Doustnie: u dorosłych dawki powyżej 30 mg/dobę mogą być stosowane w wyjątkowych sytuacjach, np. w ostrych stanach – w takich przypadkach decyzję podejmuje lekarz1.
- Dożylnie: w stanach ciężkich można podać do 1,5 g hydrokortyzonu w ciągu doby, ale tylko przez krótki czas (zwykle do 72 godzin)7.
- Miejscowo: na skórę nie powinno się stosować więcej niż 1 tuby kremu/maści tygodniowo11.
- Ryzyko przedawkowania: ostre przedawkowanie występuje rzadko, ale długotrwałe stosowanie dużych dawek może prowadzić do poważnych działań niepożądanych, takich jak zespół Cushinga, zahamowanie czynności nadnerczy, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej czy wzrost ciśnienia tętniczego3021.
Tabela: dawkowanie hydrokortyzonu w różnych grupach pacjentów
| Grupa pacjentów | Schemat dawkowania |
|---|---|
| Dorośli (doustnie) | 20–30 mg/dobę w 2–3 dawkach podzielonych1 |
| Dzieci do 14 lat (doustnie) | 36 mg/m2/dobę w 3 dawkach podzielonych5 |
| Niemowlęta, dzieci i młodzież (granulki Alkindi) | 8–10 mg/m2/dobę (niedoczynność kory nadnerczy), 10–15 mg/m2/dobę (WPN), 3–4 dawki6 |
| Dorośli (dożylnie/domięśniowo) | 100–250 mg jednorazowo, w ciężkich stanach do 500 mg; powtarzać co 2–6 godz.7 |
| Dzieci (dożylnie/domięśniowo) | 8–10 mg/kg (do 12 miesięcy), 4–8 mg/kg (2–14 lat); nie mniej niż 25 mg/dobę9 |
| Maści, kremy, emulsje (na skórę) | 1–2 razy dziennie cienką warstwą; maks. 2 tygodnie; na twarz do 7 dni11 |
| Czopki doodbytnicze | 1 czopek rano, 1 wieczorem, po każdym wypróżnieniu; 3–6 dni13 |
| Dzieci poniżej 12 lat (preparaty doodbytnicze) | Przeciwwskazane13 |
| Pacjenci w podeszłym wieku | Dawka jak u dorosłych; ostrożność i ścisłe monitorowanie17 |
| Pacjenci z niewydolnością nerek/wątroby | Indywidualna modyfikacja dawki, monitorowanie odpowiedzi klinicznej20 |
Hydrokortyzon – elastyczność dawkowania i bezpieczeństwo terapii
Hydrokortyzon należy do leków o szerokim zastosowaniu i dużej elastyczności w dostosowywaniu dawki do indywidualnych potrzeb pacjenta. Dzięki różnym postaciom farmaceutycznym możliwe jest skuteczne leczenie zarówno przewlekłych, jak i ostrych stanów. Właściwe dobranie dawki oraz ścisłe przestrzeganie zaleceń lekarza pozwala na bezpieczne korzystanie z dobrodziejstw tej substancji. Pamiętaj, że w przypadku dzieci, osób starszych, pacjentów z chorobami nerek lub wątroby, a także w sytuacjach stresowych, infekcjach czy zabiegach operacyjnych, dawkowanie może wymagać modyfikacji i szczególnego nadzoru13711.


















