Histamina – porównanie substancji czynnych

Porównanie histaminy, betahistyny i cyproheptadyny – ich zastosowania, różnice we wskazaniach, mechanizmach działania i bezpieczeństwie u różnych grup pacjentów.

Podobieństwa i różnice – jakie substancje porównujemy?

W tej analizie porównujemy trzy substancje czynne:

• Histamina – stosowana w leczeniu podtrzymującym ostrej białaczki szpikowej, podawana wyłącznie w skojarzeniu z interleukiną 2¹.
• Betahistyna – analog histaminy, wykorzystywany przede wszystkim w leczeniu choroby Meniere’a i zawrotów głowy pochodzenia przedsionkowego²³.
• Cyproheptadyna – lek przeciwhistaminowy, używany głównie w leczeniu alergii, migreny oraz jadłowstrętu psychicznego⁴.

Wszystkie te substancje oddziałują na układ histaminowy, ale należą do różnych grup terapeutycznych i mają inne zastosowania kliniczne. Histamina i betahistyna są ze sobą powiązane chemicznie, natomiast cyproheptadyna to lek blokujący działanie histaminy⁵.

Wskazania terapeutyczne – kiedy stosuje się poszczególne substancje?

Różnice w zastosowaniu tych leków są bardzo wyraźne i wynikają z ich mechanizmu działania oraz postaci podania:

• Histamina jest stosowana wyłącznie u dorosłych, jako element terapii podtrzymującej w ostrej białaczce szpikowej, zawsze w połączeniu z interleukiną 2. Nie stosuje się jej u dzieci ani młodzieży¹.
• Betahistyna jest wskazana w leczeniu choroby Meniere’a oraz zawrotów głowy pochodzenia przedsionkowego. Nie jest przeznaczona dla dzieci i młodzieży poniżej 18 roku życia, a jej główną grupą docelową są osoby dorosłe²⁶³.
• Cyproheptadyna znajduje zastosowanie w leczeniu różnych chorób alergicznych, migreny oraz jadłowstrętu psychicznego. Może być stosowana u dzieci powyżej 2 lat, jednak nie jest zalecana dla dzieci młodszych, osób starszych i wyniszczonych⁴⁷.

Wskazania te częściowo się pokrywają (np. migrena – histamina i cyproheptadyna), ale większość zastosowań jest specyficzna dla danej substancji. Ponadto, każda z nich ma inną drogę podania: histamina – podskórnie, betahistyna i cyproheptadyna – doustnie⁸⁹⁷.

Mechanizm działania – jak działają histamina, betahistyna i cyproheptadyna?

Choć wszystkie substancje są powiązane z układem histaminowym, ich działanie jest odmienne:

• Histamina stosowana terapeutycznie (w formie dichlorowodorku) działa jako immunostymulant, chroniąc komórki odpornościowe i wspierając ich walkę z białaczką. Wspomaga aktywność limfocytów T i komórek NK w obecności interleukiny 2, poprzez hamowanie szkodliwych wolnych rodników¹⁰.
• Betahistyna jest syntetycznym analogiem histaminy, działa jako częściowy agonista receptorów H1 i antagonista receptorów H3. Zwiększa uwalnianie histaminy i poprawia krążenie w uchu wewnętrznym, co przekłada się na zmniejszenie zawrotów głowy i szumów usznych. Działa głównie na układ przedsionkowy¹¹¹²¹³.
• Cyproheptadyna jest antagonistą receptorów H1 oraz serotoninowych. Blokuje działanie histaminy i serotoniny, wykazuje także działanie przeciwalergiczne, przeciwświądowe oraz uspokajające⁵.

Pod względem farmakokinetyki, histamina podawana podskórnie szybko osiąga maksymalne stężenie, ale jej działanie jest krótkotrwałe. Betahistyna i cyproheptadyna podawane doustnie są dobrze wchłaniane, lecz mają inne czasy osiągania maksymalnego stężenia i eliminacji¹⁴¹⁵¹⁶.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co zwrócić uwagę?

Każda z omawianych substancji ma własny zestaw przeciwwskazań:

• Histamina nie powinna być stosowana u osób z ciężką niewydolnością serca, leczonych ogólnoustrojowo steroidami, klonidyną czy antagonistami receptora H2, po przeszczepie komórek macierzystych, a także w ciąży i podczas karmienia piersią¹⁷.
• Betahistyna jest przeciwwskazana u osób z guzem chromochłonnym nadnerczy oraz w przypadku nadwrażliwości na składniki leku¹⁸¹⁹²⁰. Wymaga ostrożności przy astmie, chorobie wrzodowej i innych schorzeniach alergicznych²¹²².
• Cyproheptadyna nie powinna być stosowana przy jaskrze, zwężeniu przewodu pokarmowego, zatrzymaniu moczu, ostrym napadzie astmy, u pacjentów starszych, wyniszczonych, kobiet w ciąży i karmiących oraz u noworodków i wcześniaków²³.

Niektóre przeciwwskazania są wspólne (np. ciąża i laktacja – histamina i cyproheptadyna), inne dotyczą tylko jednej substancji. Warto również zwrócić uwagę na leki, które mogą wchodzić w interakcje, np. betahistyna z inhibitorami MAO, a cyproheptadyna z lekami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy²⁴²⁵.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Stosowanie tych substancji u dzieci, kobiet w ciąży, kierowców oraz osób z zaburzeniami nerek lub wątroby różni się istotnie:

• Histamina nie jest zalecana u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat. Przeciwwskazana w ciąży i podczas karmienia piersią. U pacjentów z zaburzeniami nerek lub wątroby należy zachować ostrożność, choć nie zawsze konieczna jest zmiana dawki²⁶. Może powodować niedociśnienie i zawroty głowy, dlatego po podaniu nie zaleca się prowadzenia pojazdów przez co najmniej godzinę²⁷.
• Betahistyna nie powinna być stosowana u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat. Brak wystarczających danych dotyczących stosowania w ciąży i laktacji – zaleca się unikanie stosowania w tych okresach²⁸²⁹. U osób starszych oraz z zaburzeniami nerek lub wątroby nie ma konieczności zmiany dawkowania, ale należy zachować ostrożność³⁰. Zwykle nie wpływa istotnie na zdolność prowadzenia pojazdów, ale same choroby leczone betahistyną mogą powodować zawroty głowy³¹³².
• Cyproheptadyna może być stosowana u dzieci powyżej 2 lat, ale wymaga szczególnej ostrożności ze względu na możliwość wystąpienia senności czy zawrotów głowy. Jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży i karmiących piersią. U osób z zaburzeniami wątroby lub nerek należy rozważyć zmniejszenie dawki. Może znacznie wpływać na koncentrację i sprawność psychoruchową, zwłaszcza na początku leczenia³³³⁴.

Porównanie najważniejszych cech – tabela

Podsumowanie – wybór substancji zależy od wskazań i bezpieczeństwa

Histamina, betahistyna i cyproheptadyna to substancje o różnych zastosowaniach i odmiennych mechanizmach działania. Histamina wykorzystywana jest wyłącznie w leczeniu podtrzymującym białaczki szpikowej u dorosłych, betahistyna pomaga w leczeniu zawrotów głowy i choroby Meniere’a, natomiast cyproheptadyna sprawdza się w leczeniu alergii i migreny oraz u dzieci powyżej 2 lat. Każda z tych substancji ma swoje przeciwwskazania i wymaga indywidualnego podejścia, szczególnie u dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych oraz pacjentów z chorobami nerek i wątroby. Wybór odpowiedniego leku powinien zawsze uwzględniać zarówno wskazania, jak i bezpieczeństwo dla konkretnej grupy pacjentów¹²⁴.