Bioflawonoidy cytrusowe

Czym są bioflawonoidy cytrusowe i jakie związki wchodzą w ich skład?

Bioflawonoidy cytrusowe to szeroka rodzina polifenolowych fitochemikaliów (związków roślinnych) obecnych głównie w skórce, albedo i miąższu owoców cytrusowych – pomarańczy, cytryn, grejpfrutów, mandarynek i limonek⁷. Do najważniejszych przedstawicieli należą: hesperydyna i jej aglikon hesperetynanaryngina i naringenina, diosmina i diosmetyna, rutyna, kwercetyna, neohesperydyna, nobiletyna oraz tangeretynaKażdy z tych związków ma nieco inny profil aktywności, ale wszystkie łączy zdolność do neutralizacji wolnych rodników i modulowania szlaków zapalnych⁸. Z punktu widzenia chemii są to głównie flawanony, flawony i flawonole – różniące się strukturą pierścieni, co bezpośrednio wpływa na ich siłę antyoksydacyjną⁹.

W aptekach i sklepach ze zdrową żywnością bioflawonoidy cytrusowe spotykamy zarówno w suplementach diety (najczęściej jako kompleks bioflawonooidów lub wystandaryzowany ekstrakt z cytrusów), jak i w lekach wydawanych bez recepty zawierających diosminę lub połączenie diosminy z hesperydyną. Warto wiedzieć, że stężenia i proporcje poszczególnych związków różnią się znacznie między preparatami.

Jak działają bioflawonoidy cytrusowe – mechanizmy potwierdzone badaniami

Podstawowym mechanizmem działania bioflawonooidów cytrusowych jest neutralizacja wolnych rodników i reaktywnych form tlenu (ROS). Związki te zapobiegają powstawaniu wolnych rodników, dezaktywują już istniejące i wzmacniają endogenne systemy obrony antyoksydacyjnej organizmu¹⁰. Siła antyoksydacyjna zależy od budowy cząsteczki – kluczowe są m.in. grupa ortodihydroksylowa w pierścieniu B oraz wiązanie podwójne C2–C3 sprzężone z grupą 4-okso⁹.

Równie istotne jest hamowanie prozapalnych mediatorów. Hesperydyna (poprzez swój aglikonahesperetyną) blokuje fosfolipazę A2, lipooksygenazę i cyklooksygenazę – enzymy kluczowe dla produkcji pochodnych kwasu arachidonowego, takich jak prostaglandyny E2 i F2 oraz tromboksan A2¹¹¹. Dzięki temu bioflawonoidy wykazują działanie zbliżone do niesteroidowych leków przeciwzapalnych, ale bez ryzyka typowego dla długotrwałej terapii NLPZ. Hamowanie uwalniania histaminy z komórek tucznych tłumaczy z kolei potencjalne działanie przeciwalergiczne hesperydyny¹.

Na poziomie naczyniowym bioflawonoidy zmniejszają przepuszczalność mikrokrążenia i chronią komórki śródbłonka przed niedotlenieniem, m.in. pobudzając mitochondrialne enzymy takie jak dehydrogenaza bursztynianowa¹. Hesperydyna stymuluje też produkcję tlenku azotu (NO) w komórkach śródbłonka, co przekłada się na poprawę funkcji naczyń¹². Wpływ na metabolizm lipidów realizowany jest przez hamowanie reduktazy HMG-CoA i transferazy acylo-CoA:cholesterol (ACAT) – tych samych enzymów, które są celem statyn¹.

Na co pomagają bioflawonoidy cytrusowe – co mówią badania kliniczne?

Najlepiej udokumentowane kliniczne zastosowanie bioflawonooidów cytrusowych dotyczy zdrowia żylnego. W kilku podwójnie ślepych, kontrolowanych placebo badaniach połączenie diosminy z hesperydyną (mikronizowana mieszanina 90% diosminy i 10% hesperydyny, 500 mg dwa razy dziennie) istotnie redukowało objawy przewlekłej niewydolności żylnej, przyspieszało gojenie owrzodzeń żylnych goleni i łagodziło dolegliwości hemoroidalne²³. W jednym z badań na 120 osobach z nawracającymi hemoroidami dwumiesięczna suplementacja znacząco zmniejszyła częstość i nasilenie epizodów¹⁷. Rutyna – obecna m.in. w skórce cytrusów – w badaniu na 67 pacjentach (herbata z gryki, bogate źródło rutyny) zmniejszyła obrzęk nóg w przebiegu niewydolności żylnej³. W 2021 roku badanie kliniczne potwierdziło, że diosmina podawana przez 4–8 tygodni redukuje obrzęk i ból w przewlekłej chorobie żylnej bez działań niepożądanych¹⁸.

Badania wskazują też na korzystny wpływ na profil lipidowy i układ sercowo-naczyniowy. Suplementacja glukozylohesperydyną obniżała stężenie trójglicerydów u osób z hipertrójglicerydemią¹⁹, a naryngina podawana osobom z hipercholesterolemią zmniejszała stężenie lipidów w osoczu i wzmacniała enzymatyczną obronę antyoksydacyjną erytrocytów²⁰. Długotrwałe picie soku pomarańczowego korelowało z niższymi stężeniami LDL-cholesterolu i apolipoproteiny B²¹. W randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą suplementacja zawierająca mieszaninę flawonów i flawononów cytrusowych z polifenolami oliwy poprawiła ciśnienie krwi, całkowity cholesterol i markery stanu zapalnego u zdrowych dorosłych²².

W kontekście skóry i naczyń kapilarnych sześciotygodniowe stosowanie kompleksu bioflawonooidów cytrusowych zmniejszyło liczbę nowych zmian plamicowych (senile purpura) o około 50% w porównaniu z wartością wyjściową²³. Bioflawonoidy stosowane razem z witaminą C wzmacniają ściany naczyń włosowatych, co przekłada się na mniejszą skłonność do siniaków i krwawień z nosa²⁴²⁵.

W badaniach przedklinicznych (na zwierzętach i w hodowlach komórkowych) odnotowano też działanie przeciwnowotworowe – hesperydyna i naringenina hamowały proliferację komórek nowotworowych i indukowały apoptozę – jednak wyniki te wymagają potwierdzenia w badaniach na ludziach²⁶. Podobnie wstępne dane sugerują możliwy wpływ na wrażliwość insulinową i tolerancję glukozy, choć skala korzyści u ludzi nie jest jeszcze w pełni ustalona²⁷²⁸.

Źródła w diecie – gdzie naturalnie znajdziemy bioflawonoidy cytrusowe?

Najbogatszym naturalnym źródłem bioflawonooidów cytrusowych są owoce cytrusowe, szczególnie ich skórka i biaława warstwa albedo (biała warstwa między skórką a miąższem). Pomarańcze, cytryny, limonki, grejpfruty, mandarynki i tangerynki dostarczają głównie hesperydyny, diosminy, narynginy i neohesperydyny²⁹. Rutyna obecna jest też w gryce i szparagach³⁰, a kwercetyna – w cebuli, ananasie i jabłkach¹⁴. Regularne spożywanie cytrusów (zwłaszcza ze skórką) i soku pomarańczowego wiązało się w badaniach epidemiologicznych z niższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych³¹.

Synergizm z witaminą C – dlaczego bioflawonoidy często są z nią łączone?

Bioflawonoidy cytrusowe i witamina C naturalnie współwystępują w owocach cytrusowych i wzajemnie wzmacniają swoje działanie. Bioflawonoidy chronią kwas askorbinowy przed utlenieniem, przedłużając jego aktywność antyoksydacyjną. Jednocześnie flawonoidy cytrusowe mogą poprawiać wchłanianie witaminy C, co przekłada się na wyższą ogólną pojemność antyoksydacyjną organizmu³⁴. Preparaty łączące oba składniki stosuje się m.in. przy kruchości naczyń i skłonności do siniaków – w jednym pilotażowym badaniu połączenie 1 g witaminy C z 100 mg rutyny przez 4 tygodnie wyeliminowało siniaczenie i efekt utrzymał się przez 3-miesięczną obserwację²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Suplementy z bioflawonooidami cytrusowymi są generalnie dobrze tolerowane, a badania na diosminie i hesperydynie nie wykazały istotnej toksyczności³⁵. Mimo to istnieją sytuacje, w których konieczna jest konsultacja:

• Leki na nadciśnienie i choroby serca (blokery kanałów wapniowych) – naryngina (obecna w grejpfrucie i suplementach cytrusowych) może podnosić stężenie tych leków we krwi, wymagając korekty dawki⁴.
• Tamoksyfen (leczenie raka piersi) – tangeretynamoże osłabiać działanie tamoksyfenu; osoby leczone tamoksyfenem powinny unikać dużych dawek suplementów cytrusowych i soku grejpfrutowego⁴.
• Chemioterapia i leki onkologiczne – bioflawonoidy mogą wpływać na aktywność enzymów wątrobowych metabolizujących leki cytostatyczne, zmieniając ich stężenie we krwi⁵. Każda suplementacja w trakcie leczenia onkologicznego wymaga zgody onkologa.
• Ciąża i karmienie piersią – dotychczasowe dane nie wskazują na teratogenność diosminy i hesperydyny (badanie na 50 ciężarnych nie ujawniło szkodliwości), jednak bezpieczeństwo nie zostało w pełni potwierdzone; decyzję o suplementacji należy skonsultować z lekarzem³⁵.
• Choroby nerek i wątroby – brak danych wykluczających ryzyko przy upośledzeniu tych narządów; ostrożność jest wskazana.
• Objawy wymagające pilnej pomocy – narastający obrzęk kończyn, ból w klatce piersiowej, nagłe pogorszenie krążenia lub pojawienie się krwi w stolcu mogą wskazywać na poważne choroby wymagające diagnozy, a nie samoleczenia suplementem.

Jeśli stosujesz bioflawonoidy cytrusowe i przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe, poinformuj o tym farmaceutę przy zakupie lub lekarza przy najbliższej wizycie. To prosty krok, który pozwoli uniknąć niepożądanych interakcji.