Azatiopryna – mechanizm działania

Czym jest mechanizm działania azatiopryny?

Mechanizm działania substancji czynnej to sposób, w jaki lek wpływa na organizm, aby osiągnąć zamierzony efekt terapeutyczny. W przypadku azatiopryny mechanizm ten dotyczy przede wszystkim jej wpływu na układ odpornościowy. Zrozumienie, jak działa ten lek, pomaga lepiej pojąć, dlaczego jest on stosowany w leczeniu różnych chorób i w jakich sytuacjach może przynieść korzyści. W farmakologii często spotykamy się z pojęciami farmakodynamiki i farmakokinetyki. Farmakodynamika to nauka o tym, jak lek działa na organizm – czyli jakie procesy wywołuje w komórkach i tkankach. Farmakokinetyka z kolei opisuje, co dzieje się z lekiem po podaniu – jak jest wchłaniany, rozprowadzany, przekształcany i usuwany z organizmu¹².

Jak azatiopryna wpływa na organizm? (Działanie na poziomie komórkowym)

Azatiopryna jest tzw. prolekiem, co oznacza, że sama w sobie nie jest aktywna – zaczyna działać dopiero po przekształceniu w organizmie w inne, aktywne związki¹². Najważniejszym z nich jest 6-merkaptopuryna. Po podaniu azatiopryna zamienia się w 6-merkaptopurynę, która następnie w komórkach ulega dalszym przemianom do tzw. nukleotydów tioguaninowych.

• Nukleotydy tioguaninowe hamują wytwarzanie puryn, które są niezbędne do tworzenia materiału genetycznego (DNA i RNA) komórek¹.
• Efektem tego jest zahamowanie podziałów komórek układu odpornościowego, szczególnie limfocytów odpowiedzialnych za reakcje immunologiczne².
• Część tych związków wbudowuje się bezpośrednio w DNA komórek, co również utrudnia ich namnażanie³.
• Ostatecznie prowadzi to do osłabienia reakcji odpornościowej, co jest korzystne np. po przeszczepach narządów lub w chorobach autoimmunologicznych¹.

Warto podkreślić, że efekt terapeutyczny azatiopryny pojawia się zwykle dopiero po kilku tygodniach lub nawet miesiącach regularnego stosowania³.

Co dzieje się z azatiopryną w organizmie? (Losy leku w organizmie)

Farmakokinetyka azatiopryny opisuje, jak lek jest wchłaniany, rozprowadzany, przekształcany i usuwany z organizmu⁷⁸. Po podaniu doustnym (w postaci tabletek lub zawiesiny) azatiopryna jest dobrze wchłaniana z przewodu pokarmowego, choć stopień wchłaniania może się różnić w zależności od obecności pokarmu czy mleka⁹. Lek jest szybko rozprowadzany po organizmie, a następnie przekształcany w wątrobie oraz innych tkankach w aktywne metabolity, głównie 6-merkaptopurynę¹⁰.

• Po podaniu doustnym szczytowe stężenie w osoczu pojawia się po 1–2 godzinach⁸.
• Okres półtrwania azatiopryny w osoczu jest krótki (kilkanaście minut do kilku godzin), natomiast jej aktywne metabolity utrzymują się dłużej¹¹¹².
• Azatiopryna i jej metabolity są wydalane głównie przez nerki z moczem, w mniejszym stopniu przez przewód pokarmowy¹².
• U osób z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby wydalanie leku może być spowolnione, dlatego często konieczne jest dostosowanie dawki¹³¹⁴.

Warto dodać, że aktywność enzymów odpowiedzialnych za przekształcanie azatiopryny może być różna u poszczególnych osób. Na przykład aktywność enzymu TPMT (metylotransferaza tiopurynowa) wpływa na to, jak szybko lek jest rozkładany i jak silnie działa. U osób z niedoborem tego enzymu może dojść do nadmiernego działania leku i większego ryzyka działań niepożądanych, dlatego czasem wykonuje się badania genetyczne lub biochemiczne przed rozpoczęciem terapii¹⁵¹⁶.

Farmakokinetyka w różnych grupach pacjentów

• Dzieci z nadwagą: mogą potrzebować wyższych dawek w stosunku do masy ciała, gdyż ich organizm szybciej rozkłada lek¹⁷.
• Osoby z niewydolnością nerek: mogą wymagać mniejszych dawek, ponieważ lek jest wolniej usuwany z organizmu¹³.
• Osoby z chorobami wątroby: w tej grupie konieczna może być redukcja dawki, gdyż lek wolniej ulega przemianom w wątrobie, a stężenie aktywnych metabolitów jest znacznie wyższe¹⁴.

Co wykazały badania przedkliniczne?

Badania przedkliniczne, czyli prowadzone na zwierzętach, wykazały, że azatiopryna może powodować różnego stopnia wady rozwojowe płodów oraz działać toksycznie na zarodki¹⁸¹⁹²⁰. Zaobserwowano również działanie mutagenne (uszkadzające materiał genetyczny) i zwiększone ryzyko rozwoju niektórych nowotworów u zwierząt otrzymujących lek przez dłuższy czas²⁰¹⁸. Wyniki te wskazują na potrzebę ostrożności w stosowaniu azatiopryny u kobiet w ciąży oraz podczas długotrwałej terapii.

Azatiopryna – skuteczny lek immunosupresyjny o złożonym mechanizmie działania

Podsumowując, azatiopryna jest lekiem o silnym działaniu immunosupresyjnym, który znajduje zastosowanie w wielu poważnych chorobach. Mechanizm jej działania polega głównie na hamowaniu produkcji materiału genetycznego komórek odpornościowych, co prowadzi do zmniejszenia ich liczby i aktywności. Dzięki temu lek skutecznie zapobiega odrzuceniu przeszczepów oraz łagodzi objawy chorób autoimmunologicznych. Losy azatiopryny w organizmie zależą od wielu czynników, takich jak droga podania, indywidualne cechy pacjenta czy stan narządów wewnętrznych. Dlatego terapia azatiopryną wymaga indywidualnego podejścia i regularnej kontroli stanu zdrowia pacjenta¹²¹⁵.

Podsumowanie najważniejszych właściwości azatiopryny