Wprowadzenie do działań niepożądanych acyklowiru

Acyklowir (Aciclovirum) jest lekiem przeciwwirusowym, stosowanym w różnych postaciach i drogach podania, m.in. jako tabletki, krem, żel, maść do oczu czy roztwór do infuzji123. Jak każdy lek, może powodować działania niepożądane, choć nie u każdego pacjenta one wystąpią4. Większość objawów ubocznych ma łagodny charakter i ustępuje samoistnie, jednak w niektórych przypadkach mogą być one poważniejsze. Występowanie i nasilenie działań niepożądanych zależy od postaci leku, drogi podania, dawki, czasu stosowania oraz indywidualnych cech pacjenta, takich jak wiek, stan zdrowia czy obecność innych schorzeń56. W przypadku preparatów złożonych, np. kremu z acyklowirem i hydrokortyzonem, profil działań niepożądanych może być inny niż w przypadku leków zawierających wyłącznie acyklowir7.

Przed rozpoczęciem leczenia acyklowirem zawsze należy rozważyć korzyści i ryzyko związane z jego stosowaniem, a w przypadku wystąpienia niepokojących objawów skonsultować się z lekarzem.

Działania niepożądane według częstości występowania

Bardzo często (≥1/10)

Często (≥1/100 do <1/10)

  • Tabletki i roztwory do infuzji: nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha, bóle głowy, zawroty głowy, świąd, wysypka (także nadwrażliwość na światło), zmęczenie, gorączka46510.
  • Roztwory do infuzji: zapalenie żył w miejscu podania, przemijające zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych, zwiększenie stężenia mocznika i kreatyniny we krwi511.
  • Kremy, żele, preparaty do stosowania na skórę: łagodne wysuszenie lub złuszczenie skóry1213.
  • Maść do oczu: przemijające, lekkie kłucie lub pieczenie oka, zapalenie spojówek89.
  • Krem z acyklowirem i hydrokortyzonem: wysuszenie i łuszczenie skóry14.
Ważne: Niektóre działania niepożądane acyklowiru pojawiają się częściej u osób z zaburzeniami czynności nerek lub u osób starszych. Objawy neurologiczne, takie jak splątanie, drgawki czy śpiączka, zazwyczaj są przemijające i ustępują po odstawieniu leku lub zmniejszeniu dawki, ale wymagają szczególnej uwagi. Zawsze należy zadbać o odpowiednie nawodnienie podczas stosowania acyklowiru, zwłaszcza w postaci dożylnej, aby ograniczyć ryzyko uszkodzenia nerek1516.

Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)

  • Tabletki: pokrzywka, przyspieszone wypadanie włosów (związek z acyklowirem nie jest pewny), bóle brzucha17.
  • Preparaty do stosowania na skórę: przemijające uczucie pieczenia, mrowienia lub swędzenia, kontaktowe zapalenie skóry1213.
  • Maść do oczu: przemijające uczucie pieczenia, zapalenie spojówek89.
  • Roztwory do infuzji: zmniejszenie wartości wskaźników hematologicznych (niedokrwistość, trombocytopenia, leukopenia)510.

Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000)

  • Tabletki: reakcja anafilaktyczna (ciężka reakcja alergiczna), duszność, obrzęk naczynioruchowy, zwiększenie stężenia mocznika i kreatyniny we krwi, zapalenie wątroby, żółtaczka64.
  • Kremy, żele, maści: rumień, kontaktowe zapalenie skóry131812.
  • Krem z acyklowirem i hydrokortyzonem: rumień, zmiany pigmentacji, zapalenie skóry pod opatrunkiem, reakcje zapalne w miejscu stosowania14.
  • Maść do oczu: zapalenie brzegów powiek89.

Bardzo rzadko (<1/10 000)

  • Tabletki i roztwory do infuzji: pobudzenie, splątanie, drżenia, niezborność ruchowa, zaburzenia mowy, omamy, objawy psychotyczne, drgawki, senność, encefalopatia, śpiączka. Te objawy występują częściej u osób z zaburzeniami czynności nerek i mają zwykle charakter przemijający4510.
  • nagłe reakcje nadwrażliwości, w tym obrzęk naczynioruchowy i pokrzywka41218.
  • ostre zaburzenia czynności nerek, ostra niewydolność nerek, ból nerek1615.
  • przemijające zwiększenie stężenia bilirubiny, zapalenie wątroby5.
  • zmęczenie, gorączka, miejscowe reakcje zapalne po podaniu dożylnym16.

Częstość nieznana

  • Krem z acyklowirem i hydrokortyzonem: nieostre widzenie14.
  • Reakcje polekowe z objawami ogólnoustrojowymi (DRESS): opisywane po stosowaniu pochodnych acyklowiru, bardzo rzadkie przypadki ciężkich reakcji alergicznych z gorączką i zmianami skórnymi19.
Ważne dla pacjenta:

  • Działania niepożądane mogą różnić się w zależności od postaci leku: preparaty stosowane miejscowo na skórę rzadko powodują ogólnoustrojowe skutki uboczne, a najczęściej ograniczają się do podrażnienia skóry lub reakcji alergicznych.
  • Preparaty do stosowania dożylnie lub doustnie mogą powodować zarówno objawy ze strony układu pokarmowego, jak i poważniejsze zaburzenia neurologiczne lub nerkowe, zwłaszcza przy nieprawidłowym stosowaniu lub w grupach ryzyka.
  • W przypadku nietypowych objawów, takich jak obrzęk twarzy, trudności w oddychaniu, nagłe reakcje alergiczne, należy natychmiast zgłosić się do lekarza.
  • Prawidłowe stosowanie acyklowiru oraz odpowiednie nawodnienie organizmu znacząco zmniejsza ryzyko powikłań.

Możliwość zgłaszania działań niepożądanych

Każde podejrzewane działanie niepożądane po zastosowaniu acyklowiru powinno być zgłaszane do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL) lub producenta leku. Zgłaszanie działań niepożądanych pozwala na stałe monitorowanie bezpieczeństwa stosowania leków i zapewnia większe bezpieczeństwo wszystkim pacjentom20212223.

Tabela – działania niepożądane acyklowiru według układów narządowych i częstości

Układ narządowy Bardzo często Często Niezbyt często Rzadko Bardzo rzadko Częstość nieznana
Układ nerwowy i psychiczny Bóle głowy, zawroty głowy Pobudzenie, splątanie, drżenia, niezborność ruchowa, zaburzenia mowy, omamy, drgawki, senność, encefalopatia, śpiączka
Układ pokarmowy Nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha
Wątroba i drogi żółciowe Przemijające zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych Przemijające zwiększenie bilirubiny Zapalenie wątroby, żółtaczka
Skóra i tkanka podskórna Świąd, wysypka (także nadwrażliwość na światło), łagodne wysuszenie lub złuszczenie skóry Pokrzywka, przemijające uczucie pieczenia, mrowienia lub swędzenia, kontaktowe zapalenie skóry Rumień, obrzęk naczynioruchowy Nagłe reakcje nadwrażliwości, w tym pokrzywka Nieostre widzenie, zmiany pigmentacji
Nerki i drogi moczowe Zwiększenie stężenia mocznika i kreatyniny we krwi Ból nerek, zaburzenia czynności nerek Ostra niewydolność nerek
Układ krwiotwórczy Zmniejszenie liczby krwinek białych, niedokrwistość, małopłytkowość
Układ immunologiczny Reakcja anafilaktyczna Nagłe reakcje nadwrażliwości, w tym obrzęk naczynioruchowy
Oczy Powierzchowna, ogniskowa keratopatia Kłucie lub pieczenie oka, zapalenie spojówek Zapalenie powiek Nieostre widzenie
Ogólne Zmęczenie, gorączka Miejscowe reakcje zapalne

Acyklowir – działania niepożądane zależne od postaci leku

Podsumowując, acyklowir w różnych postaciach może powodować zarówno łagodne, jak i poważniejsze działania niepożądane. Preparaty do stosowania miejscowego, jak kremy czy żele, zwykle wywołują łagodne reakcje skórne, natomiast preparaty doustne i dożylne mogą powodować objawy ogólnoustrojowe, w tym ze strony układu nerwowego, nerek czy wątroby. Ryzyko poważnych działań niepożądanych jest większe u osób z zaburzeniami czynności nerek oraz w przypadku nieprawidłowego stosowania leku. Regularne zgłaszanie niepożądanych reakcji pozwala na bieżąco oceniać bezpieczeństwo terapii i chronić pacjentów przed powikłaniami2022.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są najczęstsze działania niepożądane acyklowiru?

Do najczęstszych działań niepożądanych acyklowiru należą nudności, wymioty, biegunka, bóle głowy, świąd, wysypka oraz zmęczenie i gorączka. Częstość i rodzaj objawów zależy od postaci leku i drogi podania46.

Czy działania niepożądane acyklowiru są groźne?

Większość działań niepożądanych acyklowiru jest łagodna i przemijająca, ale w rzadkich przypadkach mogą wystąpić poważne reakcje, takie jak zaburzenia neurologiczne czy ostra niewydolność nerek516.

Czy acyklowir stosowany miejscowo może powodować skutki uboczne?

Tak, preparaty miejscowe mogą wywołać łagodne wysuszenie lub złuszczenie skóry, pieczenie, rumień czy kontaktowe zapalenie skóry1213.

Jak zgłosić działanie niepożądane po acyklowirze?

Działania niepożądane można zgłaszać do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL) lub bezpośrednio do producenta leku2021.

Czy acyklowir może powodować problemy z nerkami?

Tak, szczególnie przy stosowaniu wysokich dawek lub u osób z chorobami nerek może dojść do zwiększenia stężenia kreatyniny i mocznika, a w rzadkich przypadkach do ostrej niewydolności nerek1516.