Z tego artykułu dowiesz się:

• Jak to, co jesz na co dzień, wpływa na liczbę, ruchliwość i budowę Twoich plemników?
• Dlaczego zmiany w diecie warto wprowadzić co najmniej trzy miesiące przed planowanym poczęciem?
• Która dieta wspiera płodność – śródziemnomorska czy zachodnia?
• Jakie składniki odżywcze są kluczowe dla spermatogenezy i gdzie je znaleźć?
• Czy suplementacja antyoksydantami naprawdę poprawia jakość nasienia?
• Jak otyłość, alkohol, papierosy i przegrzewanie jąder obniżają Twoje szanse na ojcostwo?
• Kiedy warto wykonać badanie nasienia i jak się do niego przygotować?

Dlaczego to, co jesz, ma znaczenie dla Twojej płodności?

Jeśli starasz się o dziecko, pewnie zastanawiasz się, co możesz zrobić, żeby zwiększyć swoje szanse na zostanie ojcem. Okazuje się, że odpowiedź w dużej mierze leży na Twoim talerzu. Dieta a płodność mężczyzny to temat, który w ostatnich latach zyskuje coraz większe zainteresowanie wśród naukowców i lekarzy. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) niepłodność dotyka około 60-80 milionów par na świecie, a w Polsce z tym problemem mierzy się nawet co piąta para w wieku rozrodczym. Co istotne, w połowie przypadków przyczyna leży po stronie mężczyzny i najczęściej wiąże się z nieprawidłowymi parametrami nasienia.^1,2,3

Coraz więcej badań potwierdza, że niezbilansowana dieta, obfitująca w tłuszcze nasycone, tłuszcze trans i cukry proste, przy jednoczesnym niskim spożyciu warzyw i owoców, negatywnie wpływa na jakość nasienia. Z drugiej strony dieta bogata w antyoksydanty, zdrowe tłuszcze i pełnowartościowe produkty może poprawić parametry plemników, takie jak ich liczba, ruchliwość czy prawidłowa budowa. Warto więc wiedzieć, co jeść, starając się o dziecko, bo zmiany w jadłospisie mogą okazać się jednym z najprostszych kroków na drodze do ojcostwa.^4,5,6

Czym jest spermatogeneza?

Zanim przejdziemy do konkretnych zaleceń żywieniowych, warto zrozumieć, jak powstają plemniki. Spermatogeneza, czyli proces powstawania dojrzałych plemników, to skomplikowany cykl, który trwa około 70-90 dni. Oznacza to, że plemniki biorące udział w zapłodnieniu zaczęły się tworzyć mniej więcej trzy miesiące wcześniej. Wszystko, co jesz, pijesz i jak żyjesz w tym czasie, ma bezpośredni wpływ na jakość tych komórek. Dlatego specjaliści zalecają, aby zmiany w diecie i ewentualną suplementację wprowadzić co najmniej trzy miesiące przed planowanym poczęciem.⁷

Jakość nasienia ocenia się na podstawie kilku kluczowych parametrów: liczby plemników, ich ruchliwości, morfologii (prawidłowej budowy) oraz żywotności. Według najnowszych norm WHO prawidłowe stężenie plemników powinno wynosić co najmniej 16 milionów na mililitr, a ruchliwość postępowa powinna obejmować przynajmniej 30% plemników. Na każdy z tych parametrów mogą wpływać czynniki związane ze stylem życia. Brak odpowiedniej aktywności fizycznej, nieprawidłowa dieta czy przewlekły stres mogą prowadzić do zaburzeń hormonalnych, które pogarszają parametry nasienia i zakłócają spermatogenezę.^2,8,9

Dieta śródziemnomorska czy zachodnia – która wspiera płodność?

Jednym z najlepiej zbadanych modeli żywienia pod kątem wpływu na męską płodność jest dieta śródziemnomorska, charakteryzująca się dużym spożyciem warzyw, owoców, roślin strączkowych, orzechów, pełnoziarnistych produktów zbożowych, ryb oraz oliwy z oliwek. Badania wykazały, że mężczyźni przestrzegający zasad diety śródziemnomorskiej mieli lepsze parametry nasienia, w tym wyższe stężenie plemników, większą ich liczbę całkowitą oraz lepszą ruchliwość.^4,6

Na przeciwnym biegunie stoi dieta zachodnia, typowa dla wielu polskich mężczyzn, obfitująca w wysoko przetworzone produkty, czerwone i przetworzone mięso, słodycze, napoje słodzone oraz dania typu fast food. Tego rodzaju żywność wpływa na spermatogenezę niestety negatywnie. Dieta bogata w nasycone kwasy tłuszczowe i tłuszcze trans obniża stężenie plemników, pogarsza ich ruchliwość i prawidłową budowę. Przetworzone mięso wiąże się z niższym wskaźnikiem zapłodnienia, podczas gdy drób i ryby korelują z lepszymi wynikami.^4,6

Co powinno znaleźć się na Twoim talerzu?

Jeśli chcesz wiedzieć co jeść, starając się o dziecko, zacznij od podstaw. Badania potwierdzają, że mężczyźni jedzący więcej warzyw, owoców i zbóż mieli wyższe stężenie oraz lepszą ruchliwość plemników. Spożycie orzechów włoskich dodanych do codziennej diety poprawiło żywotność, ruchliwość i budowę plemników. Warto też pamiętać o produktach mlecznych, ale najlepiej wybierać te o obniżonej zawartości tłuszczu, ponieważ pełnotłusty nabiał może niekorzystnie wpływać na parametry nasienia. Oto lista produktów, które powinny regularnie gościć w Twoim jadłospisie:^4,5,8,9,10

• różnokolorowe warzywa i owoce (najlepiej przy każdym posiłku);
• pełnoziarniste produkty zbożowe (kasze, brązowy ryż, pieczywo pełnoziarniste);
• tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, sardynki) przynajmniej 2 razy w tygodniu;
• rośliny strączkowe (fasola, soczewica, ciecierzyca);
• orzechy i nasiona (włoskie, brazylijskie, pestki dyni, siemię lniane);
• oliwa z oliwek, olej rzepakowy i lniany;
• chudy drób i niskotłuszczowe produkty mleczne.

Jednocześnie warto ograniczyć lub wyeliminować produkty, które szkodzą Twoim plemnikom. Pamiętaj, że ryby, choć bardzo wartościowe, mogą kumulować metale ciężkie, dlatego warto wybierać różne gatunki i sprawdzać ich pochodzenie. Oto produkty, których powinieneś unikać lub znacząco ograniczyć:^8,9,11

• dania typu fast food i żywność wysoko przetworzona;
• tłuste wędliny i przetworzone mięso (kiełbasy, parówki, boczek);
• słodycze, cukierki i wyroby cukiernicze;
• napoje słodzone cukrem (gazowane, energetyczne);
• potrawy smażone na głębokim tłuszczu;
• nadmiar czerwonego mięsa.

Jaką rolę odgrywają antyoksydanty w ochronie plemników?

Jednym z głównych mechanizmów uszkadzania plemników jest stres oksydacyjny, czyli sytuacja, w której w organizmie powstaje nadmiar wolnych rodników, a brakuje substancji, które mogłyby je zneutralizować. Wolne rodniki uszkadzają błony komórkowe plemników, pogarszają ich ruchliwość i mogą prowadzić do uszkodzeń DNA, co wiąże się z trudnościami w zapłodnieniu, gorszym rozwojem zarodka, a nawet poronieniami. Stres oksydacyjny nasila się przy niezdrowym stylu życia, paleniu papierosów czy otyłości.^2,3,12

Do najważniejszych antyoksydantów wpływających na jakość nasienia należą:

• witamina C – silny antyoksydant rozpuszczalny w wodzie, który poprawia jakość nasienia. Dobre źródła to czarna porzeczka, papryka, kiwi, owoce cytrusowe, brokuły i natka pietruszki;
• witamina E – rozpuszczalna w tłuszczach, chroni błony komórkowe plemników. Występuje w olejach roślinnych, orzechach, nasionach słonecznika i pestkach dyni;
• likopen – czerwony barwnik roślinny o silnych właściwościach ochronnych. Obecny w pomidorach (również w soku i koncentracie), arbuzie i czerwonej papryce;
• koenzym Q10 – wspiera metabolizm energetyczny plemników i może poprawiać ich ruchliwość. Występuje w mięsie, drobiu i orzechach.^6,8,13,14

Czy suplementacja antyoksydantami naprawdę działa?

Wyniki badań nad suplementacją antyoksydantami u niepłodnych mężczyzn są obiecujące, ale wciąż niejednoznaczne. Duża metaanaliza obejmująca ponad 4300 pacjentów wykazała, że mężczyźni przyjmujący antyoksydanty mieli wyższe stężenie plemników, lepszą ruchliwość i wyższe wskaźniki ciąż. Jednak przegląd Cochrane wskazał, że po usunięciu badań o niskiej jakości metodologicznej korzyści nie były już tak jednoznaczne. Dlatego aktualne wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (European Association of Urology, EAU) nie zalecają rutynowego stosowania antyoksydantów u wszystkich mężczyzn z niepłodnością idiopatyczną (o nieznanej przyczynie), ale traktują je jako terapię, którą można rozważyć indywidualnie.²

W praktyce suplementy na płodność dla mężczyzn mogą być pomocne, ale nie zastąpią zdrowej diety i zmiany stylu życia. Niekontrolowane przyjmowanie dużych dawek witamin antyoksydacyjnych (szczególnie witamin C, A i E) może paradoksalnie działać szkodliwie. Zawsze pierwszym krokiem powinno być zbilansowanie diety, a dopiero potem warto rozważyć suplementację po konsultacji ze specjalistą.¹¹

Cynk i selen – dlaczego są tak ważne dla spermatogenezy?

Wśród składników mineralnych szczególne znaczenie dla męskiej płodności mają cynk i selen. Cynk jest obecny w plemnikach i warunkuje utrzymanie prawidłowej funkcji, budowy i liczby komórek rozrodczych. Jest też silnym antyoksydantem i odgrywa ważną rolę w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi. Dobrymi źródłami cynku w diecie są ostrygi, pestki dyni, fasola, kasza gryczana, migdały, pełnoziarniste pieczywo, jaja i ryby. Jednoczesna suplementacja cynkiem i kwasem foliowym u niepłodnych mężczyzn wykazała w jednym z badań znaczący wzrost liczby plemników.^5,8,13

Selen jest niezbędny do prawidłowego powstawania plemników i pozytywnie wpływa na ich żywotność i ruchliwość. Trzeba jednak pamiętać, że zarówno niedobór, jak i nadmiar selenu mogą niekorzystnie wpływać na płodność. Najlepszym naturalnym źródłem selenu są orzechy brazylijskie (wystarczą 1-2 dziennie), a ponadto ryby, owoce morza, otręby pszenne i siemię lniane.^5,8

Kwasy omega-3 i kwas foliowy – niedoceniani sprzymierzeńcy płodności

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3, a zwłaszcza EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy), to składniki, o których mężczyźni planujący ojcostwo powinni pamiętać. Kwasy omega-3 są ważnym elementem budulcowym błon komórkowych plemników, a ich odpowiednia podaż poprawia ruchliwość, stężenie i żywotność plemników. Wpływają też pozytywnie na proces powstawania hormonów płciowych, w tym testosteronu. Najlepszym źródłem EPA i DHA są tłuste ryby morskie: łosoś, makrela, sardynki, śledź i pstrąg tęczowy, a także olej lniany, nasiona chia i orzechy włoskie.^5,8,9,11

Kwas foliowy (witamina B9), kojarzony głównie z ciążą kobiet, odgrywa również istotną rolę w męskiej płodności. Foliany, obecne głównie w zielonych warzywach liściastych, chronią DNA plemników przed uszkodzeniami. Badania wykazały, że odpowiednia podaż kwasu foliowego wiąże się ze zwiększeniem liczby prawidłowych plemników, a suplementacja kwasem foliowym, cynkiem i antyoksydantami była związana z mniejszą częstością nieprawidłowości chromosomalnych w plemnikach.⁴

Przykładowe suplementy wspierające męską płodność

Na rynku dostępnych jest wiele preparatów, które mogą stanowić uzupełnienie zdrowej diety w okresie starań o dziecko. Suplementacja powinna trwać co najmniej trzy miesiące (tyle, ile trwa pełen cykl spermatogenezy), a wybór konkretnego preparatu najlepiej skonsultować z lekarzem lub farmaceutą. Poniżej znajdziesz przykładowe suplementy na płodność dla mężczyzn, różniące się składem, formą podania i ceną.

Fertilman, tabletki

O produkcie

• suplement diety przeznaczony dla mężczyzn planujących poczęcie;
• zawiera m.in. L-karnitynę (100 mg), L-argininę (250 mg), cynk (15 mg), selen (50 µg), witaminę E (20 mg), witaminę C (80 mg), kwas foliowy (400 µg), koenzym Q10 (5 mg) oraz witaminy z grupy B;
• wspiera spermatogenezę (cynk, selen) i chroni plemniki przed stresem oksydacyjnym (witamina C, E, selen, koenzym Q10);
• wygodne dawkowanie: 1 tabletka dziennie podczas posiłku;
• tabletki nie należy gryźć ani przyjmować na pusty żołądek;
• opakowanie: 30 tabletek.

PROfertil, kapsułki

O produkcie

• żywność specjalnego przeznaczenia medycznego, ukierunkowana na kompleksowe wsparcie płodności;
• zawiera m.in. L-karnitynę (440 mg), L-argininę (250 mg), cynk (40 mg), selen (60 µg), kwas foliowy (800 µg), witaminę E (120 mg), glutation z (80 mg) i koenzym Q10 (15 mg);
• selen przyczynia się do prawidłowego przebiegu spermatogenezy, z kolei cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowej płodności;
• selen i witamina E pomagają chronić komórki przed stresem oksydacyjnym;
• dawkowanie: 2 kapsułki dziennie, podczas lub po posiłku;
• zalecany czas stosowania to co najmniej 3 miesiące;
• produkt powinien być stosowany pod nadzorem lekarza;
• opakowanie; 60 kapsułek.

Androvit Plus, kapsułki

O produkcie

• suplement diety wspierający płodność i prawidłową spermatogenezę;
• zawiera m.in. cynk (6,38 mg), selen (30 µg), witaminę E (4,5 mg), witaminę C (30 mg), kwas foliowy (200 µg), magnez (56,25 mg) oraz witaminy z grupy B;
• wspiera wydolność organizmu, metabolizm energetyczny, sprawność seksualną i płodność;
• proste dawkowanie: 1 kapsułka dziennie;
• opakowanie: 30 tabletek.

AndroMan, kapsułki

O produkcie

• suplement diety dla mężczyzn;
• dawka dzienna (2 kapsułki) zawiera m.in. L-karnitynę (700 mg), witaminę C (60 mg), koenzym Q10 (20 mg), witaminę E (10 mg), cynk (10 mg), kwas foliowy (200 µg), selen (50 µg), witaminę B12 (1 µg);
• cynk i selen wspierają męską płodność oraz spermatogenezę;
• witamina E, B12 i kwas foliowy wspierają ochronę komórek i pomagają zmniejszyć zmęczenie;
• dawkowanie: 2 kapsułki dziennie – rano i wieczorem;
• opakowania: 30 kapsułek.

Pregna Start On, kapsułki rwarde

O produkcie

• suplement diety dla dorosłych mężczyzn planujących rozpoczęcie starań o dziecko;
• zawiera m.in. koenzym Q10 (75 mg), glutation (100 mg), L-argininę (250 mg), cynk (10 mg), selen (75 µg), kwas foliowy (400 µg), witaminę B12 i witaminę D;
• cynk i selen wspierają męską płodność, funkcje rozrodcze, spermatogenezę oraz ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym;
• kwas foliowy i witamina B12 wspierają metabolizm homocysteiny i pomagają zmniejszyć uczucie zmęczenia;
• dawkowanie: 1 kapsułka dziennie;
• opakowanie: 30 kapsułek.

Co obniża jakość nasienia i jak tego uniknąć?

Oprócz tego, co jesz, ogromne znaczenie ma to, czego unikasz. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego jednoznacznie zalecają, aby informować mężczyzn z problemami z płodnością o szkodliwym wpływie otyłości, niskiej aktywności fizycznej, palenia papierosów i nadmiernego spożycia alkoholu na jakość plemników oraz poziom testosteronu. Zmiana stylu życia może poprawić parametry nasienia i zwiększyć szanse na poczęcie. Dobra wiadomość jest taka, że większość czynników ryzyka to nawyki, które można zmienić, a efekty są zwykle widoczne po kilku miesiącach.^2,14

Alkohol, papierosy i inne używki

Palenie tytoniu to jeden z najlepiej udokumentowanych czynników obniżających jakość nasienia. Duża metaanaliza obejmująca ponad 5800 mężczyzn wykazała, że palenie niekorzystnie wpływa na stężenie, ruchliwość i budowę plemników, a także zwiększa uszkodzenia ich DNA. Substancje toksyczne zawarte w dymie papierosowym bezpośrednio upośledzają proces powstawania plemników. Co ważne, rzucenie palenia przynosi wymierne efekty, a pary poddające się leczeniu niepłodności osiągały wyższe wskaźniki ciąż, gdy mężczyzna wcześniej zrezygnował z papierosów.¹⁴

Jeśli chodzi o alkohol, umiarkowane spożycie nie wydaje się istotnie pogarszać parametrów nasienia, natomiast nadużywanie to zupełnie inna historia. Przewlekłe, nadmierne picie (powyżej dwóch drinków dziennie) obniża poziom testosteronu i nasila stres oksydacyjny, co prowadzi do uszkodzeń DNA plemników oraz pogorszenia ich stężenia, ruchliwości i budowy. Kilkumiesięczna abstynencja pozwala przywrócić prawidłowy poziom hormonów i poprawić jakość nasienia. Stosowanie sterydów anabolicznych i narkotyków to kolejne czynniki zwiększające ryzyko męskiej niepłodności.^4,8,9,14

Otyłość, brak ruchu i przegrzewanie jąder

Nadmierna masa ciała to poważny wróg męskiej płodności. Szacuje się, że nadwaga zwiększa ryzyko problemów z płodnością o około jedną trzecią, a otyłość nawet o ponad połowę. Nadmiar tkanki tłuszczowej powoduje wzmożoną aktywność enzymu aromatazy, który przekształca testosteron w estradiol (formę żeńskiego hormonu płciowego), co prowadzi do obniżenia poziomu testosteronu i pogorszenia produkcji plemników. Otyłość wiąże się też z insulinoopornością i nasilonym stresem oksydacyjnym, które dodatkowo upośledzają spermatogenezę.^5,6,11,14

Regularna aktywność fizyczna poprawia stężenie i ruchliwość plemników, wspiera równowagę hormonalną i podnosi poziom testosteronu. Nie muszą to być intensywne treningi, ponieważ spacery, prace w ogrodzie czy pływanie również się liczą. Warto jednak unikać skrajności, ponieważ bardzo wyczerpujące ćwiczenia mogą paradoksalnie obniżać testosteron. Osobnym zagadnieniem jest przegrzewanie jąder, które może znacząco obniżyć stężenie plemników. Oto czynniki, których warto unikać:^{3,8,9,11,13,14}

• częste gorące kąpiele i sauny;
• noszenie obcisłej bielizny i ciasnych spodni;
• długie siedzenie z laptopem na kolanach;
• wielogodzinne prowadzenie samochodu bez przerw.

Kiedy warto zrobić badanie nasienia i jak się do niego przygotować?

Badanie nasienia (seminogram) to podstawowe badanie diagnostyczne w ocenie męskiej płodności. Zgodnie z wytycznymi EAU i WHO powinno się je wykonać, gdy para nie może zajść w ciążę po 12 miesiącach regularnego współżycia bez antykoncepcji. Jednoczesna diagnostyka obu partnerów pozwala szybciej ustalić przyczynę problemu. Jeśli pierwszy wynik jest prawidłowy, wystarczy jedno badanie, natomiast przy nieprawidłowym wyniku wytyczne zalecają wykonanie co najmniej dwóch kolejnych analiz.^2,3

Przygotowanie do badania jest proste: przed oddaniem próbki zaleca się 2-7 dni abstynencji seksualnej, a próbkę najlepiej oddać bezpośrednio w laboratorium. Warto pamiętać, że wynik jednego badania nie przesądza o płodności i powinien być interpretowany w kontekście całościowej oceny klinicznej. Oprócz seminogramu lekarz może zlecić badania hormonalne, w tym oznaczenie poziomu testosteronu, hormonu folikulotropowego (FSH) i hormonu luteinizującego (LH). Specjalistą od męskiego układu rozrodczego jest androlog, do którego warto uzyskać skierowanie od lekarza pierwszego kontaktu. Wczesna diagnostyka daje największe szanse na skuteczne leczenie, dlatego nie warto zwlekać z wizytą, jeśli starania o dziecko przedłużają się ponad rok.^1,2

Podsumowanie

Dieta a płodność mężczyzny to związek potwierdzony przez liczne badania naukowe. Dieta śródziemnomorska, bogata w antyoksydanty i zdrowe tłuszcze, wydaje się najlepszym modelem żywienia dla mężczyzn starających się o dziecko, podczas gdy dieta zachodnia pełna przetworzonej żywności działa odwrotnie. Kluczowe składniki odżywcze to cynk, selen, witaminy C i E, kwasy omega-3, kwas foliowy, likopen i koenzym Q10. Rola witamin w płodności jest dobrze udokumentowana, ale pamiętaj, że nadmierne dawki suplementów mogą przynieść odwrotny skutek, dlatego suplementację zawsze konsultuj ze specjalistą. Zmianę diety i stylu życia wprowadź co najmniej trzy miesiące przed planowanym poczęciem, a jeśli starania trwają dłużej niż rok, nie zwlekaj z wizytą u androloga i wykonaniem badania nasienia.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jak przewlekły stres i podwyższony kortyzol mogą utrudniać zajście w ciążę?
• W jaki sposób kortyzol hamuje wydzielanie hormonów płciowych u kobiet i mężczyzn?
• Dlaczego stres skraca fazę lutealną cyklu i utrudnia zagnieżdżenie zarodka?
• Czy stres wpływa na jakość nasienia i płodność mężczyzn?
• Co mówią badania o wpływie stresu na skuteczność in vitro i inseminacji?
• Jakie techniki relaksacyjne i zmiany stylu życia realnie zwiększają szanse na poczęcie?
• Kiedy warto zbadać poziom kortyzolu i jak się do tego przygotować?

Dlaczego stres i płodność idą ze sobą w parze?

Starania o dziecko to czas pełen nadziei, ale nierzadko także napięcia i niepewności. Wiele par zastanawia się, jak stres wpływa na zajście w ciążę i czy codzienna presja może rzeczywiście oddalać wizję posiadania dziecka. Okazuje się, że to pytanie nurtuje nie tylko przyszłych rodziców, lecz także naukowców. W Polsce z niepłodnością mierzy się około 1-1,5 miliona par, co stanowi blisko 20% osób w wieku rozrodczym. Przyczyny problemów z poczęciem bywają bardzo różne: od schorzeń ginekologicznych i urologicznych, przez zaburzenia hormonalne, po czynniki związane ze stylem życia. Coraz więcej badań wskazuje jednak, że przewlekły stres może być jednym z istotnych elementów tej układanki, ponieważ wpływa na gospodarkę hormonalną zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.^1,2,3

Związek między stresem a płodnością bywa porównywany do błędnego koła. Trudności z zajściem w ciążę same w sobie generują ogromne obciążenie psychiczne, a narastające napięcie może dodatkowo pogarszać szanse na poczęcie. Badania pokazują, że osoby zmagające się z niepłodnością odczuwają poziom lęku i przygnębienia porównywalny z tym, jaki występuje u pacjentów, u których zdiagnozowano poważne choroby przewlekłe. Dlatego tak ważne jest, aby zrozumieć, w jaki sposób czynniki stresowe wpływają na płodność, i wiedzieć, co można zrobić, by przerwać ten niekorzystny mechanizm.^2,4

Czym jest kortyzol i jak działa w organizmie?

Kortyzol to hormon steroidowy produkowany przez korę nadnerczy, często nazywany „hormonem stresu”. Jego wydzielanie reguluje oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (w skrócie: oś HPA, od angielskiej nazwy hypothalamic-pituitary-adrenal axis). Mechanizm działa następująco: kiedy organizm wykrywa zagrożenie lub napięcie, podwzgórze w mózgu wysyła sygnał do przysadki mózgowej, a ta z kolei pobudza nadnercza do produkcji kortyzolu. W krótkotrwałych sytuacjach stresowych kortyzol pełni bardzo pożyteczną rolę, bo mobilizuje energię, utrzymuje ciśnienie krwi i pomaga zachować czujność. Problem pojawia się wtedy, gdy poziom tego hormonu pozostaje podwyższony przez dłuższy czas.^5,6,7

Kortyzol ma swój naturalny rytm dobowy: jego stężenie jest najwyższe rano, około godziny 6:00-8:00, a najniższe późnym wieczorem i w nocy. To dlatego badanie poziomu kortyzolu wymaga pobrania krwi o ściśle określonej porze, najczęściej rano między 7:00 a 9:00. Kortyzol wpływa praktycznie na cały organizm: reguluje poziom cukru we krwi, wspiera układ odpornościowy, kontroluje ciśnienie tętnicze, a także oddziałuje na nastrój, sen i apetyt. Co szczególnie istotne w kontekście planowania ciąży, kortyzol hamuje również wydzielanie hormonów płciowych, co przy długotrwałym stresie może zaburzać funkcje rozrodcze.^5,6,8

Jak chroniczny stres zaburza równowagę hormonalną potrzebną do poczęcia?

Przewlekły stres uruchamia w organizmie łańcuch reakcji hormonalnych, które mogą utrudniać zajście w ciążę na kilku poziomach jednocześnie. Zależność pomiędzy kortyzolem a poziomem hormonów płciowych dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn, ponieważ nadmiar „hormonu stresu” zaburza pracę całej osi odpowiedzialnej za rozród. Poniżej wyjaśniamy, jak dokładnie wygląda ten mechanizm i dlaczego ma on tak duże znaczenie przy planowaniu ciąży.^3,8

Czy kortyzol wpływa na poziom hormonów płciowych?

Aby zrozumieć, dlaczego płodność i stres to tematy tak ściśle powiązane, trzeba przyjrzeć się temu, co dzieje się z hormonami, gdy napięcie utrzymuje się tygodniami lub miesiącami. Przewlekle podwyższony kortyzol hamuje w podwzgórzu wydzielanie hormonu uwalniającego gonadotropiny (GnRH), który jest nadrzędnym regulatorem cyklu płciowego. Konsekwencją jest zmniejszone wydzielanie hormonu folikulotropowego (FSH) i hormonu luteinizującego (LH) przez przysadkę mózgową, a to z kolei upośledza pracę jajników u kobiet i jąder u mężczyzn. Mówiąc prościej: gdy organizm jest w trybie „przetrwania”, rozmnażanie schodzi na dalszy plan, bo zasoby energetyczne kierowane są na radzenie sobie z zagrożeniem.^3,8

Konsekwencje tego mechanizmu są dalekosiężne. U kobiet obniżone stężenie LH i FSH może prowadzić do zaburzeń owulacji, a nawet do jej całkowitego braku (tzw. anowulacji). Dodatkowo przewlekły stres wpływa na obniżenie poziomu estradiolu i progesteronu, czyli dwóch kluczowych hormonów niezbędnych do prawidłowego przebiegu cyklu menstruacyjnego i utrzymania wczesnej ciąży. U mężczyzn z kolei wysoki kortyzol może obniżać poziom testosteronu, co przekłada się na gorszą jakość nasienia, w tym zmniejszoną ruchliwość i koncentrację plemników. Warto podkreślić, że przewlekły stres oddziałuje również na tarczycę, hamując wydzielanie jej hormonów, które są niezbędne do prawidłowej funkcji rozrodczej u obu płci.^3,8,9

Jak kortyzol wpływa na progesteron?

Szczególnie istotny w kontekście planowania ciąży jest związek między kortyzolem a progesteronem. Progesteron to hormon, który przygotowuje błonę śluzową macicy (endometrium) na przyjęcie zarodka i podtrzymuje wczesną ciążę. Gdy poziom kortyzolu jest przewlekle podwyższony, dostępność progesteronu spada, co może prowadzić do tzw. niewydolności fazy lutealnej, czyli skrócenia drugiej fazy cyklu menstruacyjnego. Faza lutealna to okres między owulacją a miesiączką, w którym endometrium dojrzewa i staje się gotowe na zagnieżdżenie się zapłodnionego jajeczka. Jeśli ta faza jest zbyt krótka lub poziom progesteronu jest zbyt niski, implantacja (czyli zagnieżdżenie zarodka w macicy) może nie dojść do skutku.³

Badania wskazują ponadto, że u kobiet narażonych na przewlekły stres obserwuje się cieńszą błonę śluzową macicy, co dodatkowo utrudnia prawidłowe zagnieżdżenie się zarodka. Wysokie stężenie kortyzolu może też niekorzystnie wpływać na jakość komórek jajowych, zaburzając ich prawidłowe dojrzewanie. To oznacza, że nawet jeśli do owulacji dojdzie, a komórka jajowa zostanie zapłodniona, szanse na utrzymanie ciąży mogą być mniejsze, gdy organizm kobiety pozostaje w stanie przewlekłego napięcia.³

Jak stres wpływa na cykl menstruacyjny i owulację?

Jednym z najbardziej zauważalnych objawów tego, jak czynniki stresowe wpływają na płodność, są zmiany w cyklu menstruacyjnym. Przewlekły stres może prowadzić do nieregularnych miesiączek, ich całkowitego zaniku (amenorrhea), skąpych krwawień, a także do braku owulacji. Według amerykańskich Centers for Disease Control and Prevention (CDC) nadmierny stres fizyczny lub emocjonalny, który skutkuje brakiem miesiączki, jest jednym z uznanych czynników obniżających płodność u kobiet. Mechanizm jest taki sam, jak opisany wcześniej: podwyższony kortyzol hamuje GnRH, a to prowadzi do zaburzenia całej kaskady hormonalnej odpowiedzialnej za prawidłowy przebieg cyklu.^3,8,10

Warto wiedzieć, że stres może również skracać fazę lutealną, czyli tę część cyklu, która następuje po owulacji. Jak już wspomniano, zbyt krótka faza lutealna oznacza niedostateczne przygotowanie endometrium na przyjęcie zarodka. Co więcej, w warunkach silnego stresu organizm może wydzielać więcej prolaktyny, hormonu, który w nadmiarze zaburza prawidłowy rytm pulsacji LH i hamuje wydzielanie estradiolu oraz progesteronu przez jajniki. Zaburzenia owulacji związane ze zwiększonym wydzielaniem prolaktyny mogą być jedną z przyczyn niepłodności wywołanej stresem. Dlatego kobiety, które zauważają u siebie nieregularne cykle, powinny porozmawiać z ginekologiem, który może zlecić odpowiednie badania hormonalne.^1,3,11

Czy stres wpływa również na płodność mężczyzn?

Rozmowa o płodności i stresie nie powinna dotyczyć wyłącznie kobiet. Badania potwierdzają, że stres ma istotny wpływ także na męski układ rozrodczy. Podwyższony poziom kortyzolu może obniżać wydzielanie LH i testosteronu, co przekłada się na gorsze parametry nasienia. W jednym z badań wykazano, że sam stres związany z oddawaniem próbki nasienia w klinice wiązał się ze spadkiem koncentracji plemników o blisko 39% i ruchliwości o 48%. Mężczyźni przechodzący leczenie niepłodności częściej spełniają kryteria zaburzeń lękowych lub depresji, a im więcej nieudanych prób leczenia, tym silniejsze są objawy psychiczne.⁹

Warto też zwrócić uwagę na styl życia, który w warunkach przewlekłego stresu często ulega pogorszeniu. Brak ruchu, niezdrowa dieta, nadwaga, palenie papierosów czy nadużywanie alkoholu to czynniki, które same w sobie pogarszają jakość nasienia, a w połączeniu ze stresem mogą tworzyć szczególnie niekorzystną kombinację. Badania sugerują, że umiarkowana, regularna aktywność fizyczna poprawia parametry nasienia, natomiast zarówno siedzący tryb życia, jak i ekstremalny wysiłek sportowy mogą je pogarszać. Dlatego w staraniach o dziecko ważne jest, aby oboje partnerzy zadbali o redukcję napięcia i zdrowe nawyki.^1,9

Co mówią badania o wpływie stresu na wyniki leczenia niepłodności?

Jednym z najbardziej przekonujących dowodów na to, jak stres wpływa na zajście w ciążę, są wyniki badań prowadzonych wśród par korzystających z technik wspomaganego rozrodu, takich jak zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro – IVF) czy inseminacja domaciczna (IUI). Badanie EARTH (Environment and Reproductive Health Study) prowadzone w Massachusetts General Hospital objęło ponad tysiąc kobiet, z których blisko 400 wypełniło kwestionariusze dotyczące poziomu stresu przed rozpoczęciem leczenia. Wyniki pokazały, że wyższy stres przed poczęciem zmniejszał prawdopodobieństwo urodzenia żywego dziecka, przy czym efekt ten był silniejszy u kobiet poddawanych procedurze IVF niż IUI.¹²

Co ciekawe, badania wykorzystujące obiektywne wskaźniki biologiczne stresu (a nie tylko subiektywną ocenę pacjentek) potwierdzają te obserwacje. W jednym z badań kobiety z najwyższym poziomem alfa-amylazy (enzymu obecnego w ślinie, którego stężenie rośnie pod wpływem stresu) miały dwukrotnie większe ryzyko niepłodności. Z kolei w innym badaniu zmierzono poziom kortyzolu we włosach pacjentek poddawanych IVF (ta metoda pozwala ocenić stężenie hormonu z ostatnich 3-6 miesięcy) i stwierdzono, że wyższy kortyzol istotnie korelował z niższymi szansami na ciążę. Badacze z Massachusetts General Hospital podkreślają, że kontrolowanie poziomu stresu przed ciążą jest ważne nie tylko dla zwiększenia szans na poczęcie, ale także dla ochrony zdrowia matki w czasie ciąży i po porodzie.^4,12

Jak zminimalizować stres przed ciążą? Sprawdzone metody

Skoro wiemy już, że czynniki stresowe i płodność są ze sobą ściśle powiązane, warto poznać konkretne sposoby na obniżenie napięcia. Badania naukowe wskazują, że interwencje psychologiczne u osób starających się o dziecko mogą nie tylko zmniejszać objawy lęku i depresji, ale też zwiększać szanse na zajście w ciążę. Poniżej przedstawiamy metody, których skuteczność potwierdzono w badaniach klinicznych.⁴

Techniki relaksacyjne i mindfulness

Jedną z najlepiej przebadanych metod jest MBPI (ang. Mind/Body Program for Infertility), obejmująca między innymi terapię poznawczo-behawioralną, techniki relaksacyjne, jogę, medytację i prowadzenie dziennika. Uczestniczki tego programu doświadczały istotnie niższego poziomu napięcia i miały wyższy odsetek ciąż w porównaniu z grupą kontrolną. Szczególnie obiecujące wyniki przynosi praktyka uważności, czyli mindfulness. W badaniu z udziałem kobiet przechodzących pierwszy cykl IVF te, które uczestniczyły w interwencji opartej na mindfulness, wykazywały większy wzrost samoakceptacji i lepsze strategie radzenia sobie z trudnościami, a co najważniejsze, miały wyższy odsetek ciąż.⁴

Ćwiczenia głębokiego oddychania, które pobudzają przywspółczulny układ nerwowy (odpowiedzialny za relaksację), pomagają obniżać poziom kortyzolu i mogą być stosowane praktycznie w każdej sytuacji. Warto też pamiętać o prowadzeniu dziennika: badania pokazują, że zapisywanie myśli i uczuć pomaga je przepracować i zmniejsza objawy przygnębienia zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn zmagających się z niepłodnością. Każda z tych technik może być stosowana samodzielnie w domu, co czyni je dostępnymi i łatwymi do wdrożenia nawet przy napiętym grafiku dnia.^4,5,13

Aktywność fizyczna i zdrowe nawyki

Regularna aktywność fizyczna to jeden z najskuteczniejszych sposobów radzenia sobie ze stresem przed ciążą, a jednocześnie czynnik wspierający płodność. Kluczem jest jednak umiar. Badania wskazują, że umiarkowany ruch, na przykład od 1 do 5 godzin tygodniowo w formie spacerów czy jazdy na rowerze, zwiększa szanse na poczęcie. Natomiast bardzo intensywny wysiłek fizyczny może przynosić odwrotny efekt i obniżać prawdopodobieństwo ciąży. Warto wybierać aktywności, które sprawiają przyjemność i pomagają się wyciszyć, na przykład spacery w otoczeniu natury, pływanie czy jogę.^2,11,14

Równie istotna jest troska o codzienne nawyki wspierające równowagę hormonalną. Wśród najważniejszych zaleceń warto wymienić:

• zbilansowaną dietę bogatą w warzywa, owoce, pełne ziarna, ryby i zdrowe tłuszcze (na wzór diety śródziemnomorskiej);
• regularny, odpowiednio długi sen o stałych porach, ponieważ przewlekłe problemy ze snem podnoszą poziom kortyzolu i zaburzają jego naturalny rytm dobowy;
• ograniczenie spożycia kofeiny i alkoholu, które mogą nasilać objawy napięcia i negatywnie wpływać na jakość snu;
• unikanie przetworzonej żywności i nadmiaru cukru w diecie.^2,5,9,13,14

Wsparcie psychologiczne i bliskość z partnerem

Radzenie sobie ze stresem przed ciążą to zadanie, którego nie trzeba podejmować samodzielnie. Badania jednoznacznie wskazują, że wspierające relacje z bliskimi pomagają obniżać poziom kortyzolu. Rozmowa z partnerem o wspólnych trudnościach, wzajemne wsłuchiwanie się w potrzeby drugiej osoby oraz wspólne szukanie rozwiązań mogą znacząco zmniejszyć napięcie związane ze staraniami o dziecko. Badacze z Massachusetts General Hospital podkreślają, że samotność jest silnie powiązana z depresją, a depresja nasila stres, dlatego utrzymywanie kontaktów z rodziną i przyjaciółmi jest bardzo ważne dla zdrowia psychicznego osób planujących ciążę.^4,12,13,14

Jeśli napięcie jest bardzo duże, a samodzielne metody nie przynoszą ulgi, warto rozważyć pomoc specjalisty. Psycholog lub psychoterapeuta może pomóc w przepracowaniu trudnych emocji związanych z niepłodnością i nauczyć skutecznych strategii radzenia sobie ze stresem. Terapia indywidualna lub terapia par bywa szczególnie pomocna w sytuacji, gdy starania o dziecko trwają dłużej i obciążają relację. Warto pamiętać, że choć ani Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Rozrodu (American Society for Reproductive Medicine), ani Europejskie Towarzystwo Rozrodu Człowieka i Embriologii (European Society for Human Reproduction and Embryology) nie wymagają formalnie wsparcia psychologicznego w klinikach leczenia niepłodności, to obie organizacje uznają, że włączenie interwencji psychologicznych do rutynowej opieki przynosi korzyści pacjentom.^2,4,11

Kiedy warto zbadać hormony stresu i jak się do tego przygotować?

Jeśli starania o ciążę trwają dłużej niż rok (lub pół roku w przypadku kobiet po 35. roku życia) i towarzyszą im objawy przewlekłego stresu, takie jak zaburzenia snu, rozdrażnienie, problemy z koncentracją czy nieregularne miesiączki, warto porozmawiać z lekarzem o wykonaniu badań hormonalnych. Podstawowym badaniem jest oznaczenie poziomu kortyzolu we krwi, które najczęściej wykonuje się rano, między godziną 7:00 a 9:00, kiedy stężenie tego hormonu jest najwyższe. Kortyzol można również oznaczyć w ślinie (co jest szczególnie przydatne do oceny rytmu dobowego) lub w moczu z dobowej zbiórki. Lekarz może również zlecić dodatkowe badania, które pomogą ocenić wpływ stresu na gospodarkę hormonalną, w tym:^6,10

• prolaktynę;
• hormony tarczycy: TSH, FT3, FT4;
• hormony płciowe: FSH, LH, progesteron;
• ferrytynę, magnez, witaminę D.²

Przygotowanie do badania kortyzolu ma duże znaczenie dla wiarygodności wyników. Aby uniknąć fałszywych odchyleń, warto zastosować się do kilku zasad:

• unikać silnego stresu psychicznego i fizycznego oraz intensywnego wysiłku w dniu badania;
• zadbać o dobry sen w noc poprzedzającą pobranie krwi;
• nie spożywać posiłków na godzinę przed badaniem;
• spędzić około 20-30 minut w pozycji siedzącej i w spokoju przed pobraniem próbki;
• poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, w tym o doustnych środkach antykoncepcyjnych, kortykosteroidach (nawet w formie maści czy aerozoli) i suplementach.⁶

Warto pamiętać, że sam podwyższony wynik kortyzolu nie oznacza automatycznie choroby. Jak podkreślają endokrynolodzy, przejściowy wzrost kortyzolu jest naturalną reakcją na stres i u większości osób najskuteczniejszym sposobem na normalizację jego poziomu jest po prostu skuteczne zarządzanie napięciem.¹⁵

Podsumowanie

Stres może wpływać na płodność, zaburzając równowagę hormonalną, owulację, fazę lutealną, zagnieżdżenie zarodka oraz jakość nasienia. Choć nie zawsze jest jedyną przyczyną trudności z zajściem w ciążę, to jest czynnikiem, na który można realnie wpływać. Pomocne mogą być regularna, umiarkowana aktywność fizyczna, techniki relaksacyjne, mindfulness, ćwiczenia oddechowe, joga, zdrowa dieta, sen i wsparcie bliskich. Jeśli starania o dziecko trwają długo, pojawiają się nieregularne cykle lub objawy przewlekłego stresu, warto skonsultować się z ginekologiem, a w razie potrzeby także z psychologiem. Pamiętaj, że zdrowie psychiczne jest ważną częścią troski o płodność i ogólne samopoczucie.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czy tabletki antykoncepcyjne naprawdę niszczą płodność na stałe?
• Po jakim czasie od odstawienia pigułek hormony znikają z organizmu?
• Ile miesięcy średnio trzeba czekać na powrót płodności po różnych metodach antykoncepcji?
• Jak obliczyć dni płodne po odstawieniu tabletek i rozpoznać owulację?
• Jakie czynniki niezwiązane z antykoncepcją mogą utrudniać zajście w ciążę?
• Kiedy po bezskutecznych staraniach warto zgłosić się do lekarza?

Czy po odstawieniu antykoncepcji hormonalnej naprawdę trudniej zajść w ciążę?

Jeśli przez dłuższy czas stosowałaś tabletki antykoncepcyjne lub inną formę antykoncepcji hormonalnej, możesz zastanawiać się, czy wpłynie to na Twoje szanse na zajście w ciążę. To temat, który budzi wiele emocji i pytań, zwłaszcza gdy planowanie dziecka zaczyna być coraz bardziej realne. Różne opinie i doświadczenia innych kobiet często tylko zwiększają niepewność. Tymczasem badania prowadzone w wielu krajach pokazują, że obawy dotyczące wpływu hormonów na przyszłą płodność należą do najczęstszych powodów wahań przy wyborze skutecznej antykoncepcji. Warto więc przyjrzeć się temu, co naprawdę mówią na ten temat dane naukowe.¹

Czy tabletki antykoncepcyjne niszczą płodność na stałe?

To jeden z najczęściej powtarzanych mitów. Dwadzieścia dwa badania obejmujące łącznie 14 884 kobiet wykazały, że aż 83,1% z nich zaszło w ciążę w ciągu pierwszych 12 miesięcy od odstawienia antykoncepcji. Co istotne, czas stosowania pigułek nie wpływał istotnie na tempo powrotu płodności. Działanie antykoncepcji hormonalnej jest w pełni odwracalne, a hormony zawarte w tabletkach nie gromadzą się w organizmie. Jedno z badań wykazało nawet, że kobiety stosujące pigułki dłużej niż 4-5 lat były bardziej płodne niż te, które przyjmowały je przez 2 lata lub krócej. Dłuższe stosowanie antykoncepcji może wręcz zmniejszać ryzyko endometriozy czy niektórych torbieli jajników, które same w sobie utrudniają poczęcie.^2,3,4,5,6,7

Skąd więc bierze się to przekonanie? Część kobiet zaczyna stosować antykoncepcję hormonalną stosunkowo wcześnie, a odstawia ją dopiero po kilku czy kilkunastu latach, kiedy planuje ciążę. W tym czasie płodność naturalnie obniża się wraz z wiekiem, co bywa błędnie przypisywane wcześniejszemu stosowaniu hormonów. Tymczasem lekarze podkreślają, że niskie dawki hormonów zawarte w tabletkach antykoncepcyjnych nie powodują niepłodności.^3,6

Po jakim czasie tabletki antykoncepcyjne przestają działać?

Wiele kobiet zastanawia się, po jakim czasie tabletki antykoncepcyjne przestają działać. Hormony z tabletek dwuskładnikowych (zawierających estrogen i progestagen) znikają z organizmu w ciągu tygodnia, a w przypadku tabletek jednoskładnikowych (tzw. minipigułek) może to być zaledwie kilka dni. Oznacza to, że teoretycznie możesz zajść w ciążę już w kolejnym cyklu miesiączkowym po odstawieniu pigułek.^3,4,6

Trzeba jednak pamiętać, że cykl menstruacyjny może potrzebować trochę czasu, by się ustabilizować. Według brytyjskiej National Health Service (NHS) miesiączka może być nieregularna nawet przez 3 miesiące po odstawieniu pigułek. Pierwszą miesiączkę po odstawieniu lekarze nazywają „krwawieniem z odstawienia”, które może wyglądać inaczej niż zwykła miesiączka. Jeśli po 3-4 miesiącach miesiączka nadal się nie pojawia, warto skonsultować się z lekarzem, ponieważ może to oznaczać, że cykl był nieregularny jeszcze przed rozpoczęciem stosowania antykoncepcji albo że w organizmie zaszły zmiany niezwiązane z pigułkami. Warto też wiedzieć, że można zajść w ciążę nawet bez powrotu miesiączki, jeśli organizm zacznie owulować wcześniej, niż pojawi się krwawienie.^4,7,8

Czy po tabletkach antykoncepcyjnych są problemy z zajściem w ciążę i ile to trwa?

Pytanie, czy po tabletkach antykoncepcyjnych są problemy z zajściem w ciążę, nurtuje wiele kobiet. Około połowa zachodzi w ciążę w ciągu pierwszych 3 miesięcy po odstawieniu tabletek, a po roku starań odsetek ten wzrasta do około 83-87%. Duńskie badanie obejmujące 3 727 kobiet wykazało, że tabletki mogą powodować jedynie krótkotrwałe opóźnienie w poczęciu, wynoszące od 2 do 6 miesięcy w porównaniu z innymi metodami.^2,5,6,8

Badanie opublikowane w czasopiśmie The BMJ, oparte na danych od blisko 18 000 kobiet z Danii oraz Ameryki Północnej, potwierdziło, że po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych płodność wraca średnio po trzech cyklach menstruacyjnych. Mediana czasu powrotu płodności wynosiła zaledwie 2 miesiące, co oznacza, że połowa kobiet odzyskiwała zdolność do poczęcia jeszcze szybciej. Co ciekawe, u wielu kobiet po odstawieniu tabletek płodność może nawet chwilowo wzrosnąć, ponieważ w pierwszych cyklach organizm może uwalniać więcej niż jedno jajeczko.^6,9,10,11

Czy po odstawieniu antykoncepcji hormonalnej można szybko zajść w ciążę?

To, jak szybko wraca płodność po odstawieniu antykoncepcji, zależy przede wszystkim od rodzaju stosowanej metody. Badania prowadzone w wielu krajach pokazują, że najkrótsze opóźnienie obserwuje się po metodach, w których hormon działa miejscowo albo jest szybko usuwany z organizmu. Dłużej trzeba zwykle czekać po metodach, w których hormon uwalnia się stopniowo przez dłuższy czas. Oznacza to, że u części kobiet owulacja i możliwość zajścia w ciążę wracają szybko, a u innych potrzeba na to kilku miesięcy.^7,9,10,11,12

Poniżej przedstawiamy średnie czasy powrotu do normalnej płodności:^9,10,11

• wkładka wewnątrzmaciczna (IUD) i implant: około 2 cykle;
• tabletki antykoncepcyjne i krążek dopochwowy: około 3 cykle;
• plaster antykoncepcyjny: około 4 cykle;
• zastrzyki hormonalne (Depo-Provera): od 5 do 8 cykli (mediana 9-10 miesięcy od ostatniego zastrzyku).

Najdłuższy czas oczekiwania dotyczy właśnie zastrzyków hormonalnych, ponieważ lek pozostaje w mięśniu przez wiele miesięcy i jest stopniowo uwalniany do organizmu. Z tego powodu specjaliści nie zalecają tej metody kobietom, które planują ciążę w ciągu najbliższego roku.^7,10,12,13

Różnice widać także w odsetku kobiet, które zachodzą w ciążę w ciągu 12 miesięcy od odstawienia antykoncepcji. W przypadku tabletek jest to około 87%, po wkładkach około 85%, a po zastrzykach około 77-78%. Dane z badań obejmujących kobiety z 47 krajów potwierdzają, że najdłuższe opóźnienia dotyczą zastrzyków, a najkrótsze metod barierowych i wkładek. Co ważne, opóźnienia te mają charakter przejściowy i nie wpływają na długoterminową płodność, co potwierdzają zarówno autorzy badań, jak i wytyczne WHO.^1,2,10,12,13

Jak obliczyć dni płodne po odstawieniu tabletek?

Wiedza o tym, jak obliczyć dni płodne po odstawieniu tabletek, jest niezwykle przydatna, jeśli chcesz zwiększyć szanse na poczęcie. Kluczowe jest to, czy owulacja już wróciła, ponieważ możesz zajść w ciążę tylko wtedy, gdy dojdzie do uwolnienia jajeczka z jajnika. Po odstawieniu tabletek dwuskładnikowych owulacja może wrócić w ciągu kilku tygodni, choć u niektórych kobiet cykl potrzebuje 1-3 miesięcy na pełną stabilizację. W przypadku minipigułek owulacja może powrócić nawet w ciągu kilku dni, a dni płodne powinny pojawić się już w trakcie najbliższego cyklu.^7,14,15,16

Najpewniejszym sposobem na sprawdzenie, czy owulujesz, jest test owulacyjny z apteki, który mierzy poziom hormonu luteinizującego (LH) w moczu. Jego stężenie gwałtownie rośnie na 24-36 godzin przed owulacją. Możesz też obserwować naturalne sygnały ciała: w okolicach owulacji temperatura nieznacznie się podnosi, a śluz szyjkowy staje się śliski i przezroczysty, przypominając surowe białko jajka. Regularne współżycie co 2-3 dni w okresie okołoowulacyjnym dodatkowo zwiększa szanse na poczęcie.^7,8

Co jeszcze wpływa na szanse zajścia w ciążę po odstawieniu antykoncepcji?

Szybkość poczęcia nie zależy wyłącznie od rodzaju stosowanej antykoncepcji. Ogromną rolę odgrywa wiek: według ACOG u par w wieku 20-30 lat szansa na poczęcie w każdym cyklu wynosi około 1 na 4, a u kobiet po 40. roku życia spada do 1 na 10. Kobiety w wieku 35 lat i więcej mają ponad 5 razy większe ryzyko opóźnionego powrotu płodności po odstawieniu antykoncepcji w porównaniu z młodszymi kobietami. Antykoncepcja hormonalna może też maskować objawy schorzeń takich jak endometrioza czy zespół policystycznych jajników (PCOS), które po odstawieniu mogą się ujawnić i utrudniać poczęcie.^3,11,14

Wśród najważniejszych czynników wpływających na zdolność do zajścia w ciążę niezależnie od antykoncepcji wymienia się:^3,6,8

• zaburzenia tarczycy, PCOS, endometriozę czy zablokowane jajowody;
• masę ciała, ponieważ zarówno nadwaga, jak i zbyt niska waga mogą utrudniać poczęcie;
• styl życia i dietę;
• palenie papierosów i picie alkoholu;
• poziom stresu;
• płodność partnera.

Jak przygotować się do ciąży po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych?

Nie musisz czekać z próbami poczęcia, ponieważ Twoje ciało nie potrzebuje czasu na „oczyszczenie się” z hormonów. Dawniej uważano, że poczęcie tuż po odstawieniu antykoncepcji wiąże się z większym ryzykiem poronienia, ale nowsze badania wykazały, że jest to bezpieczne. Jeśli jednak chcesz zwiększyć swoje szanse, możesz poczekać, aż miesiączka wróci i się ustabilizuje, co ułatwi obliczanie dni płodnych.^7,14,17

Przed rozpoczęciem starań warto odwiedzić ginekologa, który pomoże ocenić stan zdrowia. Specjaliści zalecają, aby co najmniej sześć tygodni przed planowanym zajściem w ciążę rozpocząć suplementację kwasu foliowego, który pomaga zapobiegać wadom wrodzonym. Oprócz tego warto zadbać o:^5,8,16

• zdrową dietę bogatą w witaminę D, kwasy omega-3 i antyoksydanty;
• umiarkowaną aktywność fizyczną, taką jak spacery, joga czy pilates;
• odpowiednią ilość snu (minimum 7-8 godzin dziennie);
• rezygnację z alkoholu i papierosów;
• redukcję stresu, który może zaburzać równowagę hormonalną.

Kiedy warto zgłosić się do lekarza?

Według zaleceń CDC kobiety poniżej 35. roku życia powinny próbować przez rok zajść w ciążę, zanim skonsultują się z lekarzem. ACOG zaleca natomiast, aby kobiety powyżej 35. roku życia zgłosiły się na ocenę płodności już po 6 miesiącach bezskutecznych starań, a kobiety po 40. roku życia mogą skorzystać z konsultacji jeszcze przed rozpoczęciem prób. Wizyta jest wskazana również wtedy, gdy miesiączka nie wraca przez 3-4 miesiące po odstawieniu antykoncepcji.^4,7,14

Pamiętaj, że każdy organizm jest inny. Niektóre kobiety zachodzą w ciążę już w pierwszym miesiącu po odstawieniu tabletek, inne potrzebują roku lub dłużej. Ginekolog lub specjalista od płodności mogą przeprowadzić odpowiednie badania i zaproponować rozwiązania zwiększające szanse na poczęcie. Nie traktuj starań o dziecko jak wyścigu, ponieważ poczucie presji i stres mogą same w sobie negatywnie wpływać na płodność. Na szanse poczęcia wpływa jednocześnie wiele czynników: wiek, waga, stan zdrowia miednicy, regularność owulacji, częstość współżycia, a także płodność partnera.^4,7,8,14,16

Podsumowanie

Temat zajścia w ciążę po uprzednim stosowaniu tabletek antykoncepcyjnych budzi wiele obaw, jednak badania naukowe jednoznacznie wskazują, że stosowanie antykoncepcji hormonalnej nie powoduje trwałego upośledzenia płodności. Około 83% kobiet zachodzi w ciążę w ciągu roku od odstawienia antykoncepcji, a opóźnienie w powrocie płodności jest krótkotrwałe i zależy głównie od rodzaju metody. Ewentualne trudności z zajściem w ciążę po wielu latach stosowania pigułek wynikają najczęściej z naturalnego spadku płodności związanego z wiekiem, a nie z działania hormonów. Jeśli planujesz ciążę, zadbaj o zdrowy styl życia, zacznij suplementować kwas foliowy i skonsultuj się z ginekologiem, który pomoże Ci przejść przez ten proces bezpiecznie i spokojnie.

Jeśli chodzi o antykoncepcję, to zdecydowanie więcej nowoczesnych i różnych metod mają kobiety. W przypadku męskiej antykoncepcji tak w rzeczywistości przeważają dwa rodzaje. Pierwszy z nich to metoda barierowa z wykorzystaniem prezerwatyw. Druga, tzw. wazektomia polega na podwiązaniu nasieniowodów. Jest co prawda skuteczna, jednak nie zawsze da się ją odwrócić, stąd jest to metoda najczęściej tylko w jedną stronę. Co więcej, nawet po udanym zabiegu mężczyzna traci zdolność zapładniania dopiero po około 3 miesiącach. Czy istnieją jakieś inne metody męskiej antykoncepcji? Czy dysponujemy męskimi tabletkami antykoncepcyjnymi [1]?

Jak działa męski układ rozrodczy?

Przed wyjaśnieniem tego, czy są tabletki antykoncepcyjne dla mężczyzn, dowiedzmy się, od czego zależy produkcja plemników. Zarządza tym oś podwzgórze-przysadka-jądra. Do prawidłowej spermatogenezy, czyli produkcji dojrzałych plemników potrzebny jest testosteron, ale także inne hormony jak LH i FSH. LH stymuluje komórki w jądrach do produkcji testosteronu, a FSH działa na inne komórki, które są niezbędne w produkcji spermy. Wszystko działa na zasadzie sprzężeń zwrotnych, np. zbyt duża ilość testosteronu hamuje uwalnianie LH i FSH. Jak można się domyślić, będzie to tez miało wpływ na płodność i jest to jeden z punktów nowoczesnych metod męskiej antykoncepcji [2].

Hormonalna męska antykoncepcja

Czy są tabletki antykoncepcyjne dla mężczyzn? Wydawać by się mogło, że wystarczy przyjmować testosteron, aby doprowadzić do spadku poziomu LH i FSH, a to zmniejszało i hamowałoby produkcję spermy. Nie jest to do końca takie proste. W badaniach najczęściej korzystano z pochodnych testosteronu w formie iniekcji, co przynosiło pewne rezultaty. Na efekty trzeba było czekać nawet kilka miesięcy. Jednak w badaniach pojawiają się coraz to nowsze substancje, które omówimy dalej.

Dimetandrolon

Dimetandrolon to pochodna testosteronu, którą wykorzystywano w badaniach jako doustną metodę antykoncepcji dla mężczyzn. Badania na zwierzętach dawały dobre efekty. Osiągano zahamowanie spermatogenezy i płodności, które było odwracalne. W badaniach na ludzi wykorzystywano dawki od 100 do 800 mg na dobę, które były dobrze tolerowane. Po 28 dniach terapii osiągano zadowalające (bardzo niskie) poziomy testosteronu, FSH i LH. Niestety pojawiały się działania niepożądane jak wzrost masy ciała, hematokrytu i zaburzenia profilu lipidowego, ból głowy, spadek libido. Chociaż nie były to działania niepożądane, które zmuszały badanych do przerwania terapii [2].

Nortestosteron

Podobnym środkiem do dimetandrolonu, jako męskich tabletek antykoncepcyjnych, jest nortestosteron. Jego działanie jest zbliżone do wcześniejszego związku, a ponadto badani prezentowali mniej działań niepożądanych. Zwykle podawano od 200 do 400 mg związku z posiłkiem tłuszczowym raz na dobę. Pożądane efekty osiągano po około 28 dniach terapii [2].

Undekanian testosteronu

W badaniach wykorzystywano także undekanian testosteronu, który może być podawany doustnie. Niestety w badaniach korzystano z iniekcji domięśniowych, ale warto przytoczyć ten przykład. Podawano 500 mg lub 1000 mg substancji raz w miesiącu. Wszyscy badani osiągnęli azospermię, czyli brak plemników w spermie, co gwarantowało bezpłodność [1].

Niehormonalne męskie tabletki antykoncepcyjne

Prezentowane wcześniej dwie pochodne testosteronu należą do metod doustnej, hormonalnej antykoncepcji męskiej, która nie jest dostępna w aptekach, ale trwają nad nimi badaniami. Poniżej prezentujemy inne związki, które skutecznie hamują aktywność plemników i płodność, a nie są androgenami.

Gossypol

Gossypol to związek pochodzący z nasion bawełny. W Chinach przeprowadzono badanie z udziałem 8000 mężczyzn, którym podawano tabletki z gossypolem. Związek był efektywny, gdyż hamował produkcję plemników i zmniejszał ich ruchliwość. Niestety efekt zahamowania płodności był nieodwracalny nawet u 20% mężczyzn, a dodatkowo częstym działaniem niepożądanym okazała się hipokaliemia, czyli spadek poziomu potasu, a nawet paraliż [3].

Antagoniści receptora dla kwasu retinowego

Witamina A, a dokładniej kwas retinowy jest niezbędny w procesie produkcji plemników. Ten kwas łączy się ze specjalnymi receptorami, które biorą udział w kaskadzie aktywności genów odpowiedzialnych za proces spermatogenezy. Naukowcy starali się stworzyć związek, który blokowałby ten proces. Przeprowadzono jedynie badanie na szczurach, którym podawano eksperymentalny składnik w postaci doustnej. Efekt był imponujący – dochodziło do zahamowania płodności [2].

Kilkanaście lat temu przeprowadzono badania nad innym związkiem o podobnym działaniu, który podawano doustnie mężczyznom. Hamował on syntezę kwasu retinowego. Niestety w trakcie badania dochodziło do niebezpiecznych reakcji ubocznych, podobnych do reakcji disulfiramowej (wymioty, potliwość, palpitacja serca), aczkolwiek mechanizm działania tego związku stanowi podstawę do opracowywania przyszłych męskich tabletek antykoncepcyjnych. Aktualnie w badaniu jest związek o nazwie YCT-529, który testuje 18 mężczyzn [2].

Męska antykoncepcja na żądanie

Ciekawą substancją jest związek określany jako TDI-11861. To związek, który po podaniu hamuje aktywność plemników. Został określony jako męska antykoncepcja na żądanie. Przyjęcie przed stosunkiem płciowym miałoby w krótkim czasie zahamować ruchliwość plemników i nie dopuścić do zapłodnienia. Pomimo prowadzenia badań in vitro i na zwierzętach jest to obiecująca metoda męskiej antykoncepcji. Zahamowanie płodności następowało od 1 do 2 godzin po podaniu substancji zwierzętom. Działanie leku zanikało po 24 godzinach od podania, ale największą skuteczność notowano przez 2 do 3 godzin od rozpoczęcia działania [4].

Czy są tabletki antykoncepcyjne dla mężczyzn?

Odpowiedź na pytanie: “Czy są tabletki antykoncepcyjne dla mężczyzn?” jest krótka. Nie ma. Natomiast badano w przeszłości lub nadal bada się wiele związków, które dają nadzieję na wprowadzenie takiej metody męskiej antykoncepcji. Męskie tabletki antykoncepcyjne byłyby proste w użyciu i bezpieczne w stosowaniu, a z pewnością łatwiejsze, niż np. substancje podawane w zastrzykach. Na ten moment trzeba bazować jedynie na metodach mechanicznych, tj. prezerwatywach, chirurgicznych, czyli wazektomii lub hamować proces dojrzewania plemników przy użyciu domięśniowego testosteronu.

Możliwymi przyczynami siniaków na nogach w ciąży są:

• zmiany hormonalne – wzrost poziomu progesteronu może wpływać na elastyczność naczyń krwionośnych, co sprawia, że są one bardziej podatne na uszkodzenia;
• zwiększona objętość krwi – w czasie ciąży objętość krwi w organizmie wzrasta, co może prowadzić do większej kruchości naczyń krwionośnych;
• zwiększone obciążenie nóg – wzrost masy ciała i obciążenie nóg mogą prowadzić do większej podatności na urazy i siniaki;
• niedobór witamin i minerałów – niedobory witamin (np. witaminy K) i minerałów (np. żelaza) mogą wpływać na krzepliwość krwi i dobry stan naczyń krwionośnych.

Co robić żeby zapobiegać powstawaniu siniaków?

W tym celu trzeba przede wszystkim postawić na profilaktykę:

• odpoczywać z nogami uniesionymi do góry – w ciągu dnia wskazane są min. 2-3 przerwy 20-minutowe z kończynami uniesionymi o ok. 30 st.;
• unikać przebywania w jednej pozycji przez długi czas;
• ograniczyć czas przebywania na słońcu;
• rezygnacja z gorących kąpieli;
• zadbać o odpowiednią masę ciała w trakcie ciąży;
• zadbać o odpowiednią dietę, bogatą przede wszystkim w witaminę C i E, które działają wzmacniająco na naczynia żylne;
• zakładać wygodne obuwie – unikać chodzenia w butach na wysokim obcasie.

Czy siniaki po heparynie (np. Clexane) są czymś normalnym?

Zdecydowanie tak – w miejscu podania leku mogą pojawiać się niewielkie siniaki, dlatego w miarę możliwości należy unikać wstrzykiwania w miejsca zasinione po poprzednich iniekcjach, aby nie powiększać krwiaków. Sporadycznie w miejscu wstrzyknięcia mogą się również tworzyć guzki (małe wynaczynienia), które są niegroźnym powikłaniem i zwykle ustępują samoistnie po kilku dniach.

Jakie kremy i maści można stosować na siniaki w ciąży?

O stosowaniu wszelkich leków w ciąży (w tym przede wszystkim leków wydawanych bez recepty) powinien zawsze decydować lekarz. Kremy lub żele, które mogą zmniejszać objawy niewydolności żylnej, najczęściej zawierają wyciągi z nasion kasztanowca. Lekarz może rozważyć zasadność ich stosowania po I trymestrze ciąży. Escyna zawarta w nasionach kasztanowca działa ochronnie i wzmacniająco na naczynia oraz zapobiega zastojom żylnym. Preparaty z wyciągiem z kasztanowca zmniejszają przepuszczalność naczyń i zwiększają napięcie ścian żylnych, działają przeciwzapalnie, przeciwbólowo przeciwobrzękowo i przeciwwysiękowo. Siniaki można także smarować produktami zawierającymi substancje o działaniu:

• uszczelniającym naczynia krwionośne (arnika, heparyna);
• łagodzącym i przyspieszającym regenerację (nagietek);
• zmniejszającym obrzęki (octanowinian glinu);
• przeciwzapalnym i chłodzącym (niesteroidowy lek przeciwzapalny połączony z mentolem).

Czy są jakieś tabletki na siniaki dla ciężarnych?

Preparatami pomocniczymi w sytuacjach związanych z zaburzeniem krążenia w kończynach dolnych, będą produkty zawierające w swoim składzie np. diosminę (Diosminex), diosminę z hesperydyną (Detramax Plus), diosminę w połączeniu z wyciągiem z ruszczyka kolczastego i witaminą C (Cyclo 3 Fort) czy wyciąg suchy z nasion kasztanowca (Venescin forte). Kobieta w ciąży nie może jednak stosować tych preparatów “na własną rękę”. Każdorazowo należy skonsultować planowaną terapię z lekarzem. 

Jakie są bezpieczne maści na siniaki w ciąży?

Powszechny pogląd o nieleczeniu kobiety w ciąży jest bardzo często błędny. Niejednokrotnie oszacowanie korzyści i ryzyka podania leku kobiecie ciężarnej jest bardzo trudne. Powinno się ono odbywać poprzez przeanalizowanie indywidualnej sytuacji zdrowotnej pacjentki oraz uwzględnienie różnych kwestii, takich jak farmakokinetyka leków, przenikanie substancji leczniczych przez łożysko oraz ewentualne ich oddziaływanie na dziecko.

Arnigel, żel

O produkcie:

• preparat zawiera wyciąg z arniki górskiej;
• arnigel jest w formie żelu, co zapewnia szybsze i głębsze wchłanianie;
• należy stosować od 1 do 3 dawek na dobę.

Lioton 1000, żel

O produkcie:

• dzięki zawartości heparyny, wykazuje działanie miejscowe przeciwzakrzepowe;
• preparat do stosowania na skórę do 3 razy w ciągu dnia;
• należy nałożyć pasek żelu o długości 3-10 cm na powierzchnię skóry i delikatnie masując, aż do wchłonięcia żelu;
• heparyna nie przenika przez łożysko ani do mleka kobiet karmiących piersią.

Maść nagietkowa, maść

O produkcie:

• to homeopatyczny produkt leczniczy;
• należy nanosić na zmienione chorobowo obszary skóry 2–4 razy na dobę;
• jako substancję pomocniczą zawiera wazelinę białą.

Altacet, żel

O produkcie:

• substancją czynną preparatu jest octanowinian glinu;
• zawarta w tym leku substancja pomocnicza – parahydroksybenzoesan metylu może powodować reakcje alergiczne;
• brak danych dotyczących wpływu produktu leczniczego na płodność, ciążę i laktację.

Venogel, żel

O produkcie:

• substancjami czynnymi leku są: diklofenak sodowy, trybenozyd, escyna;
• należy stosować miejscowo na skórę, u dorosłych 3 do 4 razy na dobę, w odstępach kilkugodzinnych;
• ze względu na niewystarczającą ilość danych klinicznych, nie zaleca się stosowania leku Venogel podczas pierwszych 6 miesięcy ciąży. W tych przypadkach Venogel można stosować jedynie wtedy, gdy w opinii lekarza korzyść z zastosowania leku u matki przewyższa potencjalne zagrożenie dla płodu;
• w trzecim trymestrze ciąży stosowanie leku Venogel jest przeciwwskazane.

Podsumowanie

Siniaki mogą mieć naprawdę wiele przyczyn. Dlatego jeśli na ciele pojawiają się jakiekolwiek zmiany, warto jak najszybciej udać się na wizytę do lekarza. Najlepiej, jeśli na początku będzie to lekarz rodzinny, który zleci podstawowe badania, dzięki którym możliwe będzie postawienie diagnozy. 

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym różnią się diklofenak i ibuprofen w mechanizmie działania?
• Po jakim czasie ibuprofen i diklofenak zaczynają łagodzić ból?
• Jakie skutki uboczne mogą wywołać oba te leki?
• Który lek lepiej sprawdzi się przy bólu głowy, a który przy bólu stawów?
• Ile ibuprofenu i diklofenaku można bezpiecznie przyjąć w ciągu doby?
• Czy ibuprofen i diklofenak można stosować w ciąży i podczas karmienia piersią?
• W jakich postaciach dostępne są oba leki i które z nich wymagają recepty?

Czym są diklofenak i ibuprofen?

Wiele osób zastanawia się, czy ibuprofen jest przeciwzapalny – tak, obie te substancje są niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi I generacji, dzięki czemu wykazują działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe oraz przeciwgorączkowe. Ze względu na wysoką skuteczność tych substancji oraz stosunkowe bezpieczeństwo stosowania, można je spotkać w wielu preparatach bez recepty (chociaż są dostępne również na receptę) [1,2].

Jak działa ibuprofen i diklofenak?

Diklofenak i ibuprofen mają analogiczny mechanizm działania jak inne leki należące do niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Polega on na hamowaniu aktywności cyklooksygenaz COX-1 (odpowiada m.in. za syntezę prostaglandyn, czyli hormonów oddziaływujących na wiele ważnych procesów biologicznych) oraz COX-2 (ma udział w syntezie prostaglandyn prozapalnych). Warto zaznaczyć, że ibuprofen wykazuje mniejsze powinowactwo COX-1 niż diklofenak. Oznacza to, że hamuje słabiej aktywność COX-1 w porównaniu do diklofenaku. Dzięki temu występują różnice w działaniu tych dwóch substancji. Dodatkowo, oba leki hamują agregację płytek krwi, co odróżnia je od NLPZ-ów nowszej generacji. Nie mają one jednak tak silnego działania przeciwpłytkowego jak stosowany w tym celu (w małych dawkach) kwas acetylosalicylowy [1,2].

Warto też wiedzieć, po jakim czasie działa ibuprofen – początek działania przeciwbólowego w leczeniu doraźnym pojawia się zwykle po około 30 minutach od podania, a maksymalne stężenie we krwi lek osiąga po 1-2 godzinach. Podobnie diklofenak w postaci doustnej zaczyna łagodzić ból zwykle po około 30 minutach, przy czym jego maksymalne stężenie we krwi jest osiągane najczęściej w ciągu od 0,5 do 3 godzin, w zależności od zastosowanej postaci leku.

Jakie skutki uboczne ma diklofenak i ibuprofen?

Obydwa leki mogą wywoływać różnego rodzaju działania niepożądane. Ibuprofen dla przykładu, może podrażniać żołądek, co znacznie zwiększa ryzyko wrzodów czy krwawień. Może on również powodować bóle i zawroty głowy, problemy z widzeniem czy zwiększać ryzyko zawału serca albo udaru. Z drugiej strony diklofenak może powodować podobne skutki uboczne, jak wrzody żołądka czy krwawienia. W jego przypadku częściej mogą wystąpić reakcje skórne, takie jak wysypka lub świąd. Diklofenak może również prowadzić do uszkodzenia wątroby podczas długotrwałego stosowania. Pojawia się więc pytanie, czy diklofenak jest szkodliwy – sam w sobie nie, o ile stosuje się go rozważnie i doraźnie, co znacznie zmniejsza szansę wystąpienia skutków ubocznych [1,2].

Kiedy stosuje się obie substancje?

Obydwie substancje są stosowane w bólach różnego rodzaju o słabym lub umiarkowanym nasileniu. Mogą to być m.in. bóle głowy, mięśni, stawów, kości czy zębów. Są one również wskazane w zbijaniu gorączki, infekcjach czy reumatoidalnym zapaleniu stawów. Pomimo zbliżonych wskazań, diklofenak częściej jest polecany w przypadku bólów mięśniowo-stawowych czy zapaleniu stawów. Z kolei ibuprofen jest częstym wyborem przy bólach głowy, miesiączkowych czy infekcjach [1,2].

Jak stosować diklofenak i ibuprofen?

W przypadku leków z grupy NLPZ powinno się je stosować doraźnie, w jak najmniejszych dawkach i najkrótszym czasie. Dawki tych dwóch substancji mogą się różnić w zależności od jednostki chorobowej oraz postaci leku jaką się stosuje.

Wielu pacjentów zastanawia się, ile ibuprofenu dziennie mogą bezpiecznie przyjąć. Przy podaniu doustnym dorośli najczęściej powinni przyjmować od 1200 do 1800 mg ibuprofenu na dobę (nie więcej niż 2400 mg). Dawka dla dzieci wynosi 20 mg/kg masy ciała (40 mg/kg w reumatoidalnym zapaleniu stawów) na dobę. W podaniu na skórę nie powinno się przekraczać 600 mg ibuprofenu dziennie (przeliczając jego stężenie i ilość użytego leku). Zalecana dawka czopków z ibuprofenem wynosi najczęściej 20-30 mg/kg masy ciała na dobę w 3 lub 4 dawkach podzielonych [1].

Diklofenak podawany doustnie stosuje się najczęściej w dawkach podzielonych w ilości od 25 do 150 mg na dobę. Można go stosować powyżej 14. roku życia. W ciężkich przypadkach, takich jak chociażby napad bólu kolanowego, można maksymalnie zastosować w podzielonych dawkach 150 mg diklofenaku. Analogicznie stosuje się 75 mg lub 150 mg diklofenaku na dobę w podaniu doodbytniczym. Plastry z reguły można stosować 2 razy na dobę, jako roztwór do płukania gardła do 3 razy na dobę, a jako preparaty na skórę nawet 4 razy dziennie [2].

Porównanie profilów bezpieczeństwa diklofenaku i ibuprofenu

Istnieją pewne ograniczenia w stosowaniu diklofenaku i ibuprofenu u niektórych grup pacjentów. Przyjrzyjmy się temu bliżej.

Ciąża i karmienie piersią

W I trymestrze ciąży ibuprofenu należy unikać i stosować go wyłącznie w razie bezwzględnej konieczności, gdyż – hamując skurcze mięśnia macicy – może m.in. utrudniać zagnieżdżenie zarodka i zwiększać ryzyko poronienia. W II trymestrze, wobec braku odpowiednio licznych badań u ludzi, również zaleca się ostrożność oraz rozważenie bezpieczniejszych substancji przeciwbólowych, takich jak paracetamol. Zdecydowanie nie powinien być natomiast stosowany w III trymestrze ciąży, ponieważ może doprowadzić do przedwczesnego zamknięcia się przewodu Botalla w sercu dziecka, a w następstwie do nadciśnienia płucnego u noworodka. Może on być za to stosowany podczas karmienia piersią – przenika do mleka w niewielkim stężeniu i jest uznawany za lek preferowany u kobiet karmiących [1].

Diklofenak może mieć niekorzystny wpływ na płodność kobiet, dlatego nie jest zalecany u kobiet starających się o dziecko, a w razie trudności z zajściem w ciążę warto rozważyć jego odstawienie. W I i II trymestrze ciąży powinien być stosowany wyłącznie w razie bezwzględnej konieczności, w najmniejszej skutecznej dawce i przez możliwie najkrótszy czas, ponieważ może np. zwiększać ryzyko poronienia lub wad rozwojowych płodu. W III trymestrze jest już całkowicie przeciwwskazany. Diklofenak przenika również do mleka matek karmiących, dlatego jego postaci ogólnoustrojowe (doustne i we wstrzyknięciach) nie są zalecane w okresie laktacji, a preparaty miejscowe można stosować jedynie na zlecenie lekarza [2].

Prowadzenie pojazdów

Podczas stosowania ibuprofenu lub diklofenaku mogą wystąpić zaburzenia równowagi, senność, zawroty głowy lub inne zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego. W przypadku ich wystąpienia nie należy prowadzić pojazdów mechanicznych [1,2].

Interakcje z alkoholem

Nie wolno łączyć niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen czy diklofenak, z alkoholem. Leki te, podobnie jak alkohol, zwiększają ryzyko choroby wrzodowej. Połączenie ich z alkoholem zwiększa w szczególności ryzyko krwawień z przewodu pokarmowego, mogące prowadzić do groźnych powikłań [1,2].

Stosowanie u seniorów, przy zaburzeniach czynności nerek, lub wątroby

Wystąpienie działań niepożądanych niesteroidowych leków przeciwzapalnych jest szczególnie istotne u osób w podeszłym wieku. Z tego względu zalecane jest w ich przypadku stosowanie jak najmniejszej możliwej dawki. Obydwa leki są przeciwwskazane w przypadku pacjentów z niewydolnością nerek lub wątroby, ponieważ mogą pogorszyć stan pacjenta [1,2].

Drogi podania i zamienniki diklofenaku

Diklofenak, jako jeden z popularniejszych niesteroidowych leków przeciwzapalnych, występuje pod wieloma postaciami, nie tylko doustnymi, ale również jako czopki, zastrzyki czy żele. Część preparatów jest dostępna bez recepty, np.:

• kapsułki: Voltaren Express Forte;
• tabletki powlekane: Diclomax;
• żel: Dicloziaja;
• płyn do płukania jamy ustnej: Glimbax;
• aerozol: Diky 4%;
• plastry: Itami;
• z dodatkiem escyny i tribenozydu: Venożel.

Niektóre preparaty z diklofenakiem wymagają jednak recepty od lekarza. Są to m.in. czopki, krople do oczu czy iniekcje. Również diklofenak w tabletkach czy część kapsułek bywa dostępny wyłącznie na receptę:

• kapsułki: DicloDuo;
• tabletki: Majamil Prolongatum;
• czopki: Diclac 100;
• żel: Solacutan;
• krople do oczu: Dicloabak;
• iniekcja: Olfen 75;
• z dodatkiem omeprazolu: DicloDuo Combi.

Drogi podania i zamienniki ibuprofenu

Preparaty zawierające ibuprofen mogą być dostępne zarówno bez recepty, jak i z przepisu lekarza. Co ciekawe, ibuprofen występuje w licznych postaciach leku oraz z dodatkiem różnych substancji – w aptekach spotkamy nawet preparaty łączące paracetamol i ibuprofen razem. Przykładowe leki dostępne bez recepty:

• kapsułki: Nurofen Express Forte;
• tabletki: Ibumax Forte;
• zawiesina: Ibum Forte;
• żele: Ibument;
• kremy: Dolgit;
• plastry: Nurofen Mięśnie i Stawy,
• czopki: Ibufen;
• z dodatkiem paracetamolu: Metafen;
• z dodatkiem fenylefryny: Ibuprom Zatoki Tabs;
• z dodatkiem kodeiny: Nurofen Plus;
• z dodatkiem pseudoefedryny: Ibum Zatoki.

Zdecydowanie rzadsze są preparaty zawierające w składzie ibuprofen i będące na receptę. Są to m.in.:

• kapsułki: Ibuprofen Hasco;
• drażetki: Ibuprofen AFL;
• tabletki powlekane: Brufen.

Podsumowanie

Ibuprofen i diklofenak należą do jednych z najczęściej wykorzystywanych substancji przeciwbólowych i przeciwzapalnych. Swoją popularność zawdzięczają wysokiej skuteczności działania oraz dostępności w wielu różnych postaciach leku. Ibuprofen dostępny jest przykładowo w tabletkach (Ibumax), syropie (Ibum Forte) oraz czopkach (Ibufen Baby), a diklofenak – w tabletkach (Diclomax), żelu (Olfen Max) czy jako roztwór do płukania gardła (Glimbax). Należy jednak pamiętać, że powinny być one używane jedynie doraźnie i nie powinno się ich nadużywać, może to prowadzić do wielu nieprzyjemnych działań niepożądanych.

Leczenie zespołu policystycznych jajników (PCOS) powinno być dostosowane do indywidualnych oczekiwań pacjentki oraz dominujących objawów choroby. Przed rozpoczęciem terapii należy uwzględnić status prokreacyjny oraz długofalowe konsekwencje PCOS. Leczenie powinno być wielostronne, respektujące nieprawidłowe miesiączkowanie, niepłodność, zaburzenia metaboliczne, zaburzenia lipidowe oraz objawy nadmiaru androgenów. Kluczowe w postępowaniu terapeutycznym są działania  mające na celu zmianę stylu życia, polegające na stosowaniu diety sprzyjającej utrzymaniu lub obniżeniu masy ciała, regularnej aktywności fizycznej, a także odpowiedniej suplementacji. Zalecane diety dla PCOS:

• fleksitarianizm;
• dieta DASH;
• diety o niskim indeksie glikemicznym;
• diety roślinne.

Połączenie diety DASH z zasadami diety o niskim indeksie glikemicznym i ograniczeniem spożycia mięsa zapewni doskonały model żywienia w zespole policystycznych jajników. Podstawowe zasady diety w zespole policystycznych jajników są następujące:

• Zbilansowana dieta (taka, która zawiera warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych, pełnoziarniste produkty zbożowe, ryby, chude gatunki mięs, produkty nabiałowe, orzechy i nasiona).
• Regularnie spożywane posiłki w ciągu dnia (co oznacza, przerwy między posiłkami nie powinny być dłuższe niż 3,5 godzin).
• Dostarczanie odpowiedniej ilości wody  (nie wliczając w to kawy i mocnej czarnej herbaty, najlepszym wyborem jest woda).

Co brać na zespół policystycznych jajników? Suplementy na PCOS

Zgodnie z definicją, suplementacja diety stanowi jej uzupełnienie, a zatem dostarczenie organizmowi substancji, których niedobory mogą występować w codziennym jadłospisie. Suplementy diety zalecane są osobom, u których zapotrzebowanie na niezbędne składniki (witaminy, składniki mineralne) jest większe niż możliwości dostarczenia ich z pożywieniem. 

Witamina D

Najnowsze badania potwierdzają, że suplementacja witaminą D u kobiet z PCOS z niedoborami może mieć korzystny wpływ na poprawę wskaźników insulinooporności. Wskazują także na możliwą poprawę profilu lipidowego i stanu zapalnego. W zależności od wyjściowego stężenia 25(OH)D3 w surowicy stosuje się preparaty cholekalcyferolu w dawkach 2000–4000 IU na dobę, natomiast w przypadku stężeń poniżej 10 ng/ml (25 nmol/l) wysokie dawki przez 6–8 tygodni, to jest 50 000 IU doustnie raz w tygodniu lub 3 razy w tygodniu przez miesiąc, a następnie dawkę profilaktyczną. 

Należy pamiętać, że witamina D jest witaminą rozpuszczalną w tłuszczach, dlatego zbyt wysokie dawki, niedopasowane do potrzeb organizmu mogą kumulować się i działać toksycznie na organizm. Dawka suplementu witaminy D powinna być każdorazowo ustalana z lekarzem.

Inozytol (witamina B8) 

Według badań suplementacja inozytolu wpływa pozytywnie na regulację hormonalną u kobiet  z PCOS i z hirsutyzmem. Dodatkowo poprawia wrażliwość komórek na insulinę, obniża poziom LH i testosteronu. Ponadto wpływa również na spadek masy ciała.  Stosowanie 2x 2000 mg mioinozytolu dziennie jest bezpiecznym i obiecującym narzędziem w skutecznej poprawie objawów i niepłodności u pacjentek z PCOS.

Kwasy Omega-3 

Przeprowadzone badania wykazały, że regularne spożywanie kwasów Omega-3 prowadzi do wyregulowania „wolnego” testosteronu u kobiet z PCOS.  Co więcej, suplementacja Omega 3 wpływa pozytywnie na owulację i płodność. Ponadto pomaga również poprawić wrażliwość komórek na insulinę. Suplementacja omega-3 może spowodować powrót regularnych krwawień miesiączkowych, a także poprawić profil lipidowy we krwi. Kwasy omega-3 naturalnie występują  m.in. w rybach, owocach morza i oleju rybnym, a także w oleju lnianym i nasionach lnu.

NAC 

Substancja NAC jest pochodną aminokwasu cysteiny, która wytwarzana jest w organizmie człowieka. NAC przywraca równowagę hormonalną wśród kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS). Cysteina może być także dostarczana z produktów spożywczych takich jak mięso, jajka, mleko, orzechy ziemne, soczewica, soja czy nasiona słonecznika. W badaniach wykazano, że stosowanie NAC u kobiet z PCOS wpływa na stymulację owulacji, jak również zwiększony odsetek ciąż. NAC może być stosowana zarówno u kobiet z PCOS opornych na cytrynian klomifenu, jak również w celu uzupełnienia terapii cytrynianem klomifenu. 

PCOS – jakie suplementy warto stosować?

W toku przeprowadzanych badań okazało się, że w przypadku PCOS bardzo duże korzyści przynosi zadbanie o prawidłową dietę, która wzbogacona jest odpowiednią suplementację:  witaminę D, EPA i DHA, inozytol oraz NAC.

Vitrum D3 Forte, kapsułki

Aptek Tran, kapsułki

Solgar Mio-inozytol, kapsułki

NAC+ 600mg, kapsułki

Miovelia Nac 15, kapsułki

Jakie są leki na PCOS na receptę?

Lekiem pierwszego rzutu w leczeniu zaburzeń płodności w PCOS jest cytrynian klomifenu (CC). Jest podawany w celu indukcji owulacji i poprawy sukcesu zapłodnienia w procedurach wspomaganego rozrodu. Niestety u wielu kobiet zauważa się problem związany z opornością na ten lek. Może to  dotyczyć nawet 20% pacjentek.

W badaniach wykazano, że NAC w połączeniu z CC znacząco zwiększa wskaźnik owulacji i ciąż w stosunku do monoterapii cytrynianem klomifenu.  Badanie wykazało, że NAC skutecznie stymuluje owulację– wskaźnik owulacji wzrósł znacząco z 17,9% (u kobiet stosujących wyłącznie CC) do 52,1% (u kobiet stosujących CC+NAC). Ponadto w grupie stosującej CC po włączeniu NAC wskaźnik ciąż wzrósł o 11,5%. 

Podsumowanie 

PCOS jest uznawane za jedno z najczęstszych schorzeń XXI wieku. Leczenie obejmujące zmianę stylu życia i modyfikacje dietetyczne, farmakoterapię, może być dodatkowo uzupełnione przez odpowiednio dobraną suplementację, należy jednak pamiętać, że nie zastąpi ona farmakoterapii ani koniecznych zmian stylu życia. Suplementację należy skonsultować z lekarzem. Ważne także, aby zachować zdrowy rozsądek i nie porywać się na stosowanie każdego proponowanego w mediach suplementu, ani nie suplementować wszystkich możliwych preparatów naraz.

Szczepionka na Covid-19 firmy Johnson&Johnson — jakie ma zalety?

Niewątpliwą zaletą szczepionki firmy Johnson&Johnson są „łagodne” warunki przechowywania, które istotnie ułatwiają jej transport. Może ona być przechowywana nawet 3 miesiące po rozmrożeniu w temperaturze od 2°C do 8°C, czyli w takich warunkach, jakie panują w naszych lodówkach. W temperaturze -20°C jej trwałość wynosi 2 lata. Co więcej, jest to pierwsza szczepionka na Covid-19, która wymaga tylko jednej dawki. Jej skuteczność wynosi 67%. Co ważne, przeznaczona jest wyłącznie dla osób, które ukończyły 18. rok życia [1,2] (Czytaj także: Szczepionki na Covid-19 w pigułce).

Skuteczność szczepionki na Covid-19 firmy Johnson&Johnson

Ocena skuteczności wektorowej szczepionki firmy Johnson&Johnson była prowadzona na ponad 44 tysiącach ochotników. Wyniki były jednoznaczne — produkt ten po 28 dniach od podania zmniejszył ryzyko zachorowania na Covid-19 o 66%. Co ciekawe, początek ochrony obserwowano już po upływie 2 tygodni od podania leku. Szczepionka ta chroni przed ciężkim przebiegiem choroby, niezależnie od regionu geograficznego, wieku pacjenta i od wariantu wirusa [2,3] (Czytaj także: Szczepionki przeciwko Covid-19 – podział, mechanizmy działania i przechowywanie).

Czy szczepionka jest bezpieczna dla kobiet w ciąży i karmiących piersią?

Badania na zwierzętach nie wykazały bezpośredniego ani pośredniego szkodliwego wpływu na ciążę po zastosowaniu szczepionki firmy Johnson&Johnson. Niemniej, nie przeprowadzono podobnych badań na kobietach w ciąży. W związku z tym, podanie szczepionki ciężarnym jest możliwe wówczas, gdy potencjalne korzyści zdrowotne będą przeważały nad ewentualnym ryzykiem dla matki i płodu. Do tej pory nie wiadomo, czy szczepionka przenika do kobiecego mleka. Przeprowadzone na zwierzętach badania nie wykazały wpływu na płodność [1].

Jakie działania niepożądane mogą wystąpić po szczepionce firmy Johnson&Johnson?

Analizę bezpieczeństwa i potencjalnych działań niepożądanych przeprowadzono po 2 miesiącach od szczepienia. Najwięcej pacjentów, bo aż 48,6%, zgłaszało ból w miejscu wstrzyknięcia. Inne, najczęstsze działania niepożądane po szczepionce na Covid-19 firmy Johnson&Johnson to:

• bóle głowy (38,9%);
• zmęczenie (38,2%);
• bóle mięśni (33,2%);
• nudności (14,2%);
• temperatura ciała powyżej 38,0°C (9%).

Większość wyżej wymienionych działań niepożądanych wystąpiła w ciągu 1-2 dni po przyjęciu szczepionki na Covid-19 firmy Johnson&Johnson [1].

Antykoncepcja to szereg metod i zabiegów, których celem jest zapobieganie ciąży. Metody kontrolowania płodności i zajścia w ciążę są odmienne dla kobiet i mężczyzn. W przypadku mężczyzn metody antykoncepcji nie są tak szerokie, jak u kobiet, gdyż np. nie słyszy się o tabletkach antykoncepcyjnych dla mężczyzn. Jednak czy na pewno ich nie ma? Poniżej przedstawiamy klasyczne, jak i nowe metody antykoncepcji dla mężczyzn.

Jakie są klasyczne metody antykoncepcji dla mężczyzn?

Prezerwatywy

Jedną z najbardziej popularnych metod antykoncepcji dla mężczyzn jest metoda barierowa, tj. prezerwatywy. Prezerwatywy to skuteczna metoda kontroli zapłodnienia, która chroni również przed chorobami wenerycznymi. Kondomy są stosunkowo proste w użyciu i przystępne cenowo.

Do wad prezerwatyw można zaliczyć to, że istnieje ryzyko ich pęknięcia lub zsunięcia podczas stosunku. Dodatkowo nieumiejętna technika korzystania z prezerwatyw drastycznie zmniejsza ich skuteczność. Prezerwatywy najczęściej wykonane są z lateksu, dlatego istnieje ryzyko alergii podczas ich stosowania. Natomiast aktualnie wykonuje się kondomy również z innych materiałów, np. poliuretanu, co rozwiązuje problem [1].

Wazektomia

Wazektomia to chirurgiczna metoda antykoncepcji dla mężczyzn. Jest bezpieczna i skuteczna. Polega na podwiązaniu nasieniowodów. Niestety zabieg bywa kosztowny. Co prawda w niektórych przypadkach istnieje możliwość wykonania zabiegu, który przywraca płodność, jednak najczęściej uważa się, że wazektomia to trwała i nieodwracalna metoda.

Jaka jest nowoczesna antykoncepcja dla mężczyzn?

Idealna antykoncepcja dla mężczyzn powinna być bezpieczna i skuteczna. Nie powinna obniżać libido ani mieć działań niepożądanych. Powinna być prosta w użytku, tania oraz jej efekt powinien być natychmiastowy. Dodatkowo powinna istnieć technika na przerwanie działania danej metody i szybki powrót do pełnej płodności. Czy istnieje coś takiego [1]?

Zastrzyki antykoncepcyjne dla mężczyzn

Jeśli chodzi o stosunkowo prostą metodę to idealny wydaje się być zastrzyk antykoncepcyjny dla mężczyzn. Jedna iniekcja powinna zapewnić skuteczną ochronę przed niechcianą ciążą partnerki. Jak to wygląda w rzeczywistości?

Szczepionki antykoncepcyjne

Do tej pory przeprowadzono wiele badań nad szczepionkami antykoncepcyjnymi dla mężczyzn. Niestety aktualnie nie istnieje taki preparat. Naukowcy podczas badań celują w specyficzne struktury obecne w procesie produkcji spermy. Co prawda w badaniach na małpach udało się uzyskać odwracalną antykoncepcję, jednak jej skuteczność nie jest spójna. Pojawia się również problem dawek przypominających, a także zróżnicowanej skuteczności [1,2].

Testosteronowe zastrzyki

Znacznie skuteczniejsze okazują się być zastrzyki z różnych form testosteronu, takich jak: enantat. W badaniu podawano domięśniowo 200 mg enantatu testosteronu przez 6 miesięcy. Po około 4 miesiącach obserwowano azospermię, czyli zanik plemników, jednak tylko u 65% badanych [3].

Skuteczność tej formy testosteronu była wysoka, jednak cotygodniowe zastrzyki to zdecydowany minus. Dodatkowo u badanych zauważono obniżenie poziomu HDL, podwyższenie hemoglobiny i zmniejszenie jąder [3].

Kolejna forma testosteronu, jaką wykorzystano w badaniach to undecylan. W tym przypadku zastosowano comiesięczne iniekcje w ilości 1000 mg lub 500 mg undecylanu testosteronu. Skuteczność antykoncepcji również była wysoka, bo na poziomie około 97% a brak reakcji na testosteron wystąpił tylko u 3% badanych [4].

Inne badania polegały na terapii testosteronem i lewonorgestrelem, czyli kobiecym środkiem antykoncepcyjnym. Eksperymenty pokazały, że łączona terapia jest bardziej skuteczna niż sam testosteron [5].

Tabletki antykoncepcyjne dla mężczyzn

Niedogodność związaną z zastrzykami pomogłyby rozwiązać tabletki antykoncepcyjne dla mężczyzn. Na świecie istnieją badania, które potwierdzają skuteczność tych metod u mężczyzn. Najczęściej w tabletkach antykoncepcyjnych wykorzystuje się różne formy testosteronu i progestagenów, np. lewonorgestrelu lub noretisteronu. Takie kombinacje częściej spotykane są w towarzystwie domięśniowo podawanego testosteronu [1,2].

Implanty antykoncepcyjne dla mężczyzn

W badaniach klinicznych pojawiają się również związki wymienione powyżej, które wszczepia się podskórnie w formie implantów. Co ciekawe, doświadczano wtedy mniej działań niepożądanych [6].

Żele antykoncepcyjne

Ciekawe i obiecujące wyniki osiągnięto, stosując żel z testosteronem, który aplikowano na skórę codziennie w połączeniu z zastrzykami z octanu medroxyprogesteronu podawanego co 3 miesiące [7].

Czy nowa antykoncepcja dla mężczyzn jest dostępna?

Wszystkie wyżej wymienione metody nowej antykoncepcji dla mężczyzn są aktualnie w fazie badań klinicznych lub ich badania zostały zawieszone.

Co prawda są to skuteczne i obiecujące metody, ale niestety nie są pozbawione wad. Ich główne działania niepożądane wynikają z zastosowanych środków, czyli testosteronu i progestagenów. U badanych najczęściej pojawiały się zaburzenia lipidowe, zwiększenie poziomu hemoglobiny, zmniejszenie jąder oraz łagodny rozrost gruczołu krokowego czy nawet zwiększona częstość występowania raka prostaty [1,2].

Dlaczego ftalany i bisfenol A w żywności — skąd się biorą?

Ftalany i bisfenol A mogą migrować z opakowań do żywności z różnych powodów. Proces ten może być spowodowany niepoprawnymi procesami technologicznymi lub użyciem niewłaściwych materiałów podczas produkcji. Zależy on również od temperatury otoczenia, rodzaju opakowania oraz od czasu kontaktu opakowania z produktem spożywczym. Niekiedy obróbka cieplna, np. podgrzewanie żywności w opakowaniu w kuchence mikrofalowej, nasila proces migracji [2,3].

Jak ftalany dostają się do naszego organizmu?

Ftalany posiadają kilka ścieżek wnikania do wnętrza ludzkim organizmów. Przede wszystkim, mogą migrować ze sztucznych opakowań do żywności, a wraz z nią przenikać w głąb organizmu. Inną możliwością jest wnikanie przez układ oddechowy bądź przez bezpośredni kontakt ze skórą. Najbardziej toksyczne i niebezpieczne są dla nas ftalany, które dostają się do krwiobiegu poprzez drogi oddechowe [4,5].

Jakie są drogi wnikania bisfenolu A?

Bisfenol A to związek lipofilowy — oznacza to, że jest rozpuszczalny i magazynowany w tłuszczach. Wykazuje silne powinowactwo do naszych błon biologicznych i łatwo przenika przez różne bariery w naszym organizmie. Bisfenol A trafia do wnętrza organizmu podobnie jak ftalany — wraz z żywnością, przez drogi oddechowe bądź przez skórę. Największe zagrożenie stanowi dla nas spożywanie żywności zanieczyszczonej przez bisfenol A [1,4].

Jak plastikowe opakowania wpływają na nasze zdrowie?

Wpływ na pracę mózgu

Fakt, że bisfenol A i ftalany łatwo przenikają przez barierę krew-mózg, warunkuje ich wysoką szkodliwość na pracę naszego mózgu. Związki te mogą negatywnie wpływać na funkcje poznawcze, zaburzać pamięć i myślenie, orientację przestrzenną oraz zdolność uczenia się. Co więcej, świat nauki coraz częściej wspomina o wpływie ftalanów na choroby neuropsychiczne i neurodegeneracyjne. Badania naukowe potwierdziły także korelację między ftalanami i bisfenolem A, a zachorowalnością na autyzm i ADHD [5,6].

Rozwój dzieci

Niemniej istotna jest prenatalna ekspozycja na bisfenol A. Przez to, że związek ten ma zdolność przenikania przez łożysko, może negatywnie oddziaływać na rozwijający się płód. Narażenie go na szkodliwe działanie tych związków może skutkować wystąpieniem m.in. wad rozwojowych mózgu. Co ciekawe, badanie przeprowadzone na grupie wcześniaków wykazało, że często mają one istotnie wyższe stężenie bisfenolu A w organizmie. Wynika to z faktu, iż dzieci są bardziej wrażliwe na toksyczne działanie bisfenolu, ponieważ ich zdolności odtruwające nie są jeszcze w pełni rozwinięte [4,5].

Liczne badania wskazują, że bisfenol A może przyczynić się także do przedwczesnego dojrzewania dzieci, niższej płodności oraz zaburzeń metabolizmu tłuszczów. Jest to bezpośrednio związane z lipofilnością bisfenolu A, a co za tym idzie — z jego łatwym przenikaniem przez bariery biologiczne i zaburzeniem równowagi hormonalnej [1,5].

Choroby sercowo-naczyniowe

Choroby układu krążenia stanowią jedną z głównych przyczyn śmierci na świecie. Chociaż wpływ bisfenolu A oraz ftalanów nie jest kluczowym czynnikiem ich rozwoju, to stanowią one bodziec zwiększający szansę na zachorowanie. Badania naukowe dowiodły, że podwyższone stężenie bisfenolu A jest ściśle powiązane z występowaniem schorzeń sercowo-naczyniowych. Co więcej, przyjmowanie bisfenolu A wraz z pożywieniem może zaburzać poziom lipidów, zwiększać stan zapalny i stres oksydacyjny. Chociaż naukowcy są zgodni co do szkodliwości ftalanów i bisfenolu, to do tej pory jednak nie udało im się ustalić konkretnego mechanizmu łączącego te związki z chorobami serca [1,7].

Ftalany i bisfenol A to substancje, które wymagają niewątpliwie dalszych badań i szerszego poznania. Niemniej, już dziś możemy stwierdzić, że ich obecność w żywności jest jedną z przyczyn wielu stanów chorobowych. Warto rozpowszechnić tę wiedzę w społeczeństwie, abyśmy mogli świadomie unikać czynników ryzyka i z większą dbałością wybierać produkty spożywcze.