Osobowość borderline (BPD – borderline personality disorder) tłumacząc dosłownie z języka angielskiego oznacza osobowość z pogranicza. To określenie zostało pierwszy raz użyte przez Roberta Knight’a w połowie poprzedniego wieku. Według niego oznaczało ono osoby mające zaburzenia psychiczne pomiędzy nerwicami i zaburzeniami schizofrenicznymi. Pacjenci cierpiący na borderline nie są jednak w takim stanie, aby móc u nich zdiagnozować schizofrenię. Czasami są oni określani pojęciem stabilnej niestabilności, ponieważ stan emocjonalny tych osób często się zmienia, będąc jednocześnie stabilnym [1]. 

Jakie są przyczyny osobowości borderline?

Przyczyny osobowości borderline nie są niestety do końca wyjaśnione. Wiedza zebrana w toku wywiadów u osób cierpiących na to zaburzenie może wskazywać, że na jego powstanie duży wpływ mają czynniki etiologiczne, takie jak:

• wykorzystywanie seksualne, fizyczne lub emocjonalne w dzieciństwie;
• brak okazywania uczuć dziecku przez rodziców, nadmierny krytycyzm i zła komunikacja;
• zaniedbywanie przez rodziców.

Traumy z dzieciństwa mogą powodować stłumienie, nadmierną czujność wobec otoczenia czy chwiejność emocjonalną. Dodatkowo, takie dzieci mogą postrzegać rodziców jako konfliktowych, zdystansowanych czy niezaangażowanych. Oprócz wymienionych czynników etiologicznych, ważną przyczyną powstawania osobowości borderline mogą być czynniki genetyczne (są częstsze u pacjentów mających pozytywny wywiad rodzinny dotyczący podobnych zaburzeń) [2].

Osobowość borderline – objawy. Po czym poznać chorobę?

Osobowość borderline charakteryzuje się dużą zmianą i skrajnością występowania objawów, najczęściej są to:

• chwiejność i labilność emocjonalna;
• niezwykle częsta zmiana nastrojów, w tym występowanie niespodziewanych wybuchów emocjonalnych;
• problemy z tworzeniem stałych związków emocjonalnych i relacji z innymi ludźmi;
• poczucie rozczarowania swoją osobą, niespełnienia czy zaniżone poczucie własnej wartości;
• strach przed samotnością i odrzuceniem przez otoczenie;
• problemy z samokontrolą, impulsywne zachowania, niemożność przewidywalności swoich zachowań i nastrojów;
• nieufność i podejrzliwość wobec innych osób, tworzenie negatywnego obrazu otoczenia;
• kryzys i zaburzenia tożsamości;
• trudności w zahamowaniu silnych emocji, akcentowanie negatywnych uczuć, takich jak gniew, frustracja, smutek czy wstyd;
• zwiększone tendencje do konfliktów z innymi ludźmi oraz niemożność przewidywania konsekwencji swoich czynów;
• obniżenie nastroju, odczuwanie emocjonalnej pustki i poczucie skrzywdzenia;
• zwiększona tendencja do ryzykownych zachowań, próby samouszkodzenia czy wręcz samobójcze;
• epizody urojeniowe czy omamy [1,3].

Kto diagnozuje borderline?

Jeżeli zachodzi podejrzenie wystąpienia osobowości borderline, należy niezwłocznie udać się do specjalisty (psychiatry, psychologa czy psychoterapeuty). Do diagnozy służą m.in. kwestionariusze do oceny osobowości np. MMPI (Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości). Trzeba pamiętać, że podobne do tego typu osobowości zaburzenia zachowania mogą wystąpić w przypadku nadużywania narkotyków czy występowania przewlekłego stresu [2].

Do klasyfikacji osobowości borderline służą dwa typy klasyfikacji: ICD-10 i DSM-IV. W przypadku klasyfikacji ICD-10, dotyczy ona osobowości chwiejnej emocjonalnie i rozróżnia dwa podtypy: impulsywny i borderline. Z kolei w klasyfikacji DSM-IV osobowość borderline jest wzorcem zachowań zdominowanym niestabilnością w relacjach interpersonalnych (w ocenie własnej osoby i z wyraźnie zaznaczoną wybuchowością) [3]. 

Jak odróżnić osobowość borderline od innych zaburzeń?

Odróżnienie zaburzeń tego typu nie jest proste i powinno być diagnozowane jedynie przez specjalistów. To co jest najczęściej charakterystyczne i odróżniające borderline od innych zaburzeń osobowości, to trudności w odbieraniu dobrych i złych aspektów innych osób przez osoby borderline. Najczęściej odbierają je oni w sposób niezwykle skrajny, często przechodząc od uwielbienia do nienawiści i odwrotnie. Takie zachowanie jest często bardzo trudne dla rodziny, bliskich, ale również lekarzy czy terapeutów próbujących pomóc danemu pacjentowi. Pomimo chęci pomocy takiej osobie, często ona może reagować agresywnie, z gniewem lub uważać, że chce się jej w rzeczywistości zaszkodzić [1]. 

Nieleczone borderline – do czego może doprowadzić?

Jak wspomniano wcześniej, osoby borderline mogą mieć skłonności do nieracjonalnych zachowań, jak samookaleczanie się czy nawet próby samobójcze. Z tego względu nieleczone może być niezwykle groźne dla pacjenta. Dodatkowo, bez leczenia znacznie trudniej zachować poprawne stosunki społeczne z innymi ludźmi, budować związki czy normalnie wykonywać obowiązki zawodowe. Normalne życie może być więc znacznie utrudnione lub wręcz niemożliwe, dlatego osoby o osobowości borderline powinny być pod kontrolą specjalisty, aby maksymalnie podnieść swój poziom życia [1].

Osobowość borderline – jak leczyć i czy da się wyleczyć?

Leczenie pacjentów z zaburzeniami osobowości borderline jest z reguły złożone i długotrwałe. Najczęściej stosuje się równolegle <a href=”https://leki.pl/poradnik/depresja-jak-sobie-radzic/”>metody psychologiczne i farmakologiczne. Pomimo złożoności leczenia, rokowania z reguły są dobre. Odpowiednie leczenie zmniejsza objawy, takie jak depresja, lęk czy gwałtowne zmiany nastroju. Leki w połączeniu z psychoterapią są w stanie znacząco poprawić komfort życia osób cierpiących na osobowość borderline. U dużej części pacjentów stosujących leczenie można mówić nawet o wyleczeniu (ustąpieniu najbardziej dokuczliwych objawów zaburzenia). Oczywiście nie należy samodzielnie przerywać leczenia, ponieważ objawy mogą w każdej chwili powrócić. Do najczęściej stosowanych metod należą m.in.:

• psychoterapia psychoanalityczna i jej pochodne, jak np. opracowana przez Fonagy’ego i Batemana terapia oparta na mentalizacji (mentalization based therapy – MBT);
• terapia skoncentrowana na przeniesieniu TFT (transference focused therapy) Kernberga;
• terapia dialektyczno-behawioralna (dialectical behavior therapy) Linehan;
• stosowane są również terapie schematów oraz poznawczo-behawioralne [1-3].

Jakie są leki na borderline?

W przypadku zdiagnozowania osobowości borderline lekarz najczęściej, w zależności od pojawiających się objawów, może przepisać leki na receptę wpływające na ośrodkowy układ nerwowy. Należy pamiętać, aby samemu nie zmieniać dawek i nie zaprzestawać przyjmowania tego typu leków. Może to znacząco zaburzyć funkcjonowanie pacjentów je stosujących. Co więcej, część z tych leków ma potencjał uzależniający. W tego typu zaburzeniach najczęściej stosuje się:

• selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitors – SSRI), takie jak karbamazepina np. Amizepin czy Tegretol lub kwas walproinowy np. Absenor czy Depakine Chrono;
• leki przeciwpsychotyczne, takie jak olanzapina np. Ranofren czy Olanzapina Mylan, kwetiapina np. Ketrel czy Kwetaplex lub rysperydon np. Rispolept czy Orizon;
• leki uspokajające, zwłaszcza pochodne benzodiazepiny są rzadko stosowane ze względu na swój wysoki potencjał uzależniający [1,3].

Podsumowanie

Zaburzenie osobowości borderline są poważnym stanem psychicznym powodującym najczęściej cierpienie osoby z nim się zmagającym, jak również jej najbliższych. Dlatego niezwykle ważne jest zrozumienie charakterystyki tego zaburzenia oraz jego przyczyn i mechanizmów działania. Kluczowa jest systematyczna praca nad pacjentem, wsparta specjalistycznym leczeniem. W wielu przypadkach  pozwala ona na znaczne zmniejszenie objawów i możliwość normalnego funkcjonowania.

Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD), określana także mianem zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, jest chorobą, która charakteryzuje się występowaniem epizodów depresji, manii, hipomanii lub epizodów mieszanych (maniakalnych i depresyjnych). Zazwyczaj między tymi epizodami występują okresy tak zwanej remisji, czyli całkowitego braku objawów albo występowania objawów, które posiadają niewielki stopień nasilenia.

Choroba ta najczęściej rozpoczyna się w młodym wieku (przed 35 rokiem życia) i jest drugą co do częstości występowania, przyczyną niezdolności do pracy z powodów psychiatrycznych. Na przebieg i rokowanie choroby afektywnej dwubiegunowej kluczowy wpływ ma odpowiednio wczesne rozpoznanie (ze względu na trudności diagnostyczne choroby, szacuje się, że około 1/3 pacjentów jest błędnie diagnozowana) i szybko wdrożone leczenie, które stosowane będzie w sposób systematyczny. Zatem skuteczna, efektywna i bezpieczna terapia możliwa jest jedynie, kiedy przez cały czas leczenia utrzymana jest ścisła współpraca pacjenta  z lekarzem prowadzącym [1].

Jak wygląda  klasyczne leczenie ChAD?

Stosowane leczenie zależne jest od fazy choroby oraz od stanu, w jakim znajduje się pacjent [2]:

• sole litu (węglan litu) – stosowany w epizodach maniakalnych, ale również w celu ich zapobiegania. Lek ten normalizuje i stabilizuje nastrój,
• walproiniany – wykazują lepsze działanie w przypadku profilaktyki epizodów manii niż depresji,
• karbamazepina – charakteryzuje się działaniem przeciwdrgawkowym oraz stabilizującym nastrój. Podobnie jak walproiniany, powinna być stosowana, w profilaktyce przy współistniejącej atypowości, na przykład w stanach mieszanych albo w sytuacji uzależnienia od substancji psychoaktywnych,
• atypowe leki neuroleptyczne (leki przeciwpsychotyczne II generacji): klozapina, olanzapina, kwetiapina, lamotrygina, arypiprazol.
• chlorpromazyna – znajduje zastosowanie w leczeniu epizodów manii różnego rodzaju.

Jakie są nowe leki na ChAD?

Farmakoterapia choroby afektywnej dwubiegunowej to bardzo skomplikowany proces. Dlatego też ciągle prowadzone są badania nad nowymi lekami, które dawałyby pozytywne efekty zarówno w profilaktyce, jak i w leczeniu poszczególnych epizodów choroby [3,4]:

• kariprazyna (Reagila) – jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym, stosowanym  w leczeniu epizodów maniakalnych lub mieszanych. Działania niepożądane, które pojawiają się najczęściej w trakcie stosowania tego leku to: niezamierzone drżenie, niewyraźna mowa, mimowolne ruchy mięśni, uczucie ciągłego przymusu poruszania się (akatyzja).
• lumateperon (Caplyta) – atypowy lek przeciwpsychotyczny. Został zatwierdzony  w 2021r. przez FDA (Agencja Żywności i Leków) do leczenia schizofrenii oraz depresji w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej u dorosłych. Stosowany  w monoterapii lub jako terapia wspomagająca.
• memantyna – w badaniach przedklinicznych lek ten wykazał działanie przeciwmaniakalne. W połączeniu z lekiem normotymicznym (stabilizującym nastrój) może wykazywać działanie przeciwdepresyjne i prokognitywne.
• asenapina (Sycrest) – należy do atypowych leków przeciwpsychotycznych. Wyniki przeprowadzonych badań wykazały, że lek zmniejsza nasilenie objawów manii oraz objawów mieszanych.
• olanzapina + samidorfan (Lybalvi) – nowy atypowy lek przeciwpsychotyczny, stosowany raz dziennie. Zatwierdzony w 2021r. przez FDA do leczenia choroby afektywnej dwubiegunowej u dorosłych. Samidorfan zapewnia skuteczność olanzapiny przy jednoczesnym zmniejszeniu przyrostu masy ciała, który powodowany jest właśnie przez olanzapinę.

Schizofrenia to choroba, która należąca do zaburzeń psychotycznych. Charakteryzuje się występowaniem szeregu objawów, które prowadzą do fałszywego postrzegania otoczenia, samego siebie czy sytuacji, w jakich się znajduje. Większość początków choroby pojawia się przed 30. rokiem życia. Osoby chore na schizofrenię muszą być poddane leczeniu przez całe życie. Jednak przy odpowiedniej kombinacji psychoterapii, psychoedukacji i leków mogą całkowicie normalnie funkcjonować w społeczeństwie. Istnieje kilka rodzajów schizofrenii w zależności od występujących objawów [1]. 

Jak wygląda standardowa farmakoterapia schizofrenii? 

W standardowej terapii schizofrenii stosujemy leki przeciwpsychotyczne. Mają one za zadanie stabilizację eliminację, zarówno objawów dodatnich (halucynacji, zaburzeń mowy) oraz objawów ujemnych (zmniejszenie odczuwania emocji). Za winowajcę pojawienia się tych zaburzeń uważa się układ dopaminergiczny, w związku z czym działanie leków przeciwpsychotycznych głównie opiera się na tym mechanizmie [1]. 

Typowe leki przeciwpsychotyczne

Przede wszystkim hamują układ dopaminergiczny, dzięki czemu hamują występowanie objawów pozytywnych. Niestety charakteryzują się występowaniem licznych działań niepożądanych, takich jak objawy pozapiramidowe, czyli sztywność mięśni, zaburzenia chodu, drżenie, ale także zmiany nastroju. Leki typowe są skuteczne u mniejszości pacjentów. Należą do nich: chlorpromazyna, promazyna, haloperidol, flupentiksol, chlorprotiksen [1].

Atypowe leki przeciwpsychotyczne

W mniejszym stopniu działają na układ dopaminergiczny, a w większym na serotoninergiczny. Dzięki temu objawy pozapiramidowe nie występują. Do atypowych leków należą: klozapina, olanzapina, kwetiapina, sulpiryd, arypiprazol, rysperydon [1]. 

Jakie są najnowsze leki na schizofrenię paranoidalną?

Nowe leki na schizofrenię są ciągle w trakcie badań klinicznych. Nowoczesne leczenie schizofrenii opiera się o chęć zwiększenia skuteczności farmakoterapii oraz minimalizacji występowania działań niepożądanych. Istnieje sporo nowych badań klinicznych, głównie opierają się one na następujących kierunkach działania:

Układ glutaminergiczny

Kwas glutaminowy jest jednym z neuroprzekaźników w mózgu, który odpowiada za regulację nastroju, a zaburzenie jego poziomu może doprowadzić do nasilenia objawów schizofrenii. Obecnie prowadzone są badania nad lekami, które wpływają na stabilizację układu glutaminergicznego, które będzie można używać jako dodatek do terapii podstawowej. W związku z tym, że cały układ jest skomplikowany, leki, które są obecnie badane, mają różne punkty uchwytu w powyższym układzie [2].

Układ cholinergiczny

Już od dawna wiadomo, że zaburzenia w układzie cholinergicznym mogą powodować objawy schizofrenii. Obecnie badamy leki, które działają na układ cholinergiczny, a były stosowane w chorobie Alzheimera, w kierunku poprawy funkcji poznawczych. Badane są donepezil, rywastygmina, ale także nowe środki takie jak KarXT, czyli xanomelina i chlorek trospium [2].

Układ endokannabinoidowy

O układzie endokannabinoidowym wiadomo, że odpowiada za ból oraz reakcje zapalne i immunologiczne w organizmie. Odkryto, że potencjalnie pobudzenie układu może działać przeciwpsychotycznie oraz ochronnie na układ poznawczy w organizmie. Dokładny mechanizm nie jest jeszcze znany, aczkolwiek stanowi podstawę do przeprowadzanych badań, a w przyszłości może dać leki o dobrej tolerancji dla pacjenta [2].

Inhibicja fosfodiesterazy (PDE)

Fosfodiesterazy to enzymy regulujące poziom cyklicznego AMP. Typ 4 tych enzymów odpowiada za pracę między innymi w układzie nerwowym, co już zostało wykorzystane w terapii depresji. Obecnie prowadzone są badania w kierunku wykorzystania leków w leczeniu schizofrenii. Badaniu podlega między innymi rofumilast, który jest stosowany w terapii przewlekłej obturacyjnej choroby płuc [2].

Agoniści TAAR1

Pobudzenie receptora TAAR1 powoduje regulacje wydzielania dopaminy, noradrenaliny i serotoniny. Trwają badania nad lekami aktywującymi ten mechanizm. Dzięki temu można stabilizować poziomy dopaminy bez konieczności działania na jej receptory, za czym idzie bez ryzyka wystąpienia działań niepożądanych [2]. 

Prawidłowy poziom glukozy we krwi żylnej na czczo wynosi od 70 do 99 mg/dL (3.9 do 5.5 mmol/L). Wzrost poziomu glukozy do wartości 100-125 mg/dL (5.6-6.9 mmol/L) może oznaczać stan przedcukrzycowy. Z kolei dwa pomiary, w których wartość ta jest wyższa niż 126 mg/dL (7.0 mmol/L), może świadczyć o cukrzycy [1].

Wzrosty poziomu glukozy we krwi jest procesem normalnym i fizjologicznym. Zależy od przyjmowanych posiłków i występowania innych czynników. W cukrzycy organizm traci kontrolę nad regulacją poziomu glukozy we krwi, co może prowadzić do wielu powikłań. Dlatego warto wiedzieć, w jaki sposób utrzymać prawidłowy poziom cukru we krwi [2].

Jak dieta wpływa na poziom cukru?

Najważniejszym czynnikiem odpowiedzialnym za utrzymanie prawidłowego poziomu cukru we krwi jest prawidłowa i zbilansowana dieta. Najbardziej niekorzystnie na prawidłowy poziom glukozy wpływa nadmierne spożycie węglowodanów, spożywanie nieregularnych oraz zbyt obfitych posiłków. Należy unikać spożywania jasnego i słodkiego pieczywa oraz makaronu z białej mąki. Również spożywanie ryżu białego, kaszy manny oraz słodyczy czy miodu, podnosi poziom cukru we krwi. Cukier można zastąpić słodzikami, które nie są cukrami i nie podnoszą tego poziomu [1-2].

Warzywa, pomimo że zawierają węglowodany i mogą podnosić poziom cukru we krwi, są zalecane w zbilansowanej diecie, nawet u cukrzyków. Należy jednak zachować umiar przy niektórych z nich, takich jak kukurydza konserwowa, groszek czy dynia. Podobnie sytuacja wygląda z owocami, które zawierają cukry proste. Najbardziej niekorzystnie na poziom glukozy we krwi wpływają banany, melony czy arbuzy oraz wszystkie owoce przetworzone, kandyzowane, w postaci syropów, czy słodzonych soków. Natomiast można spokojnie spożywać grejpfruty, poziomki czy czarną porzeczkę [2-3].

Co podwyższa poziom cukru?

Do produktów żywnościowych, podnoszących poziom cukru, należą:

• słodycze, takie jak czekolada, batony czekoladowe, cukierki, ciastka, ciasta i torty czy lody;
• produkty przetworzone z jasnej mąki np. białe bułki czy chleb, bułki maślane, drożdżówki, biały ryż, jasny makaron;
• warzywa np. kukurydza konserwowa, groszek, ziemniaki, bób;
• owoce np. melon, banan, arbuz, ananasy z puszki, owoce kandyzowane czy w syropie oraz przetworzone takie jak dżemy, czy marmolady;
• słodkie napoje gazowane i soki owocowe [1,4].

Czy istnieje związek między aktywnością fizyczną a poziomem cukru?

Zbyt duża lub zbyt mała aktywność fizyczna może powodować podwyższony poziom cukru we krwi. Problem pojawia się również w przypadku nadmiernego spożywania pożywienia, któremu towarzyszy niewystarczająca aktywność fizyczna. W takim przypadku występuje problem z zamianą glukozy w glikogen, który jest dla organizmu źródłem energii. Z tego względu dla każdego polecany jest umiarkowany i co najważniejsze regularny wysiłek fizyczny. Co kryje się pod tym terminem? Według zaleceń lekarzy jest to co najmniej 40 minut aktywności 3 razy w tygodniu. Może to być szybki marsz, bieganie, pływanie czy jazda na rowerze. Warto zacząć nawet od 10 minut dziennie, stopniowo wydłużając aktywność. W przypadku problemów z prawidłowym poziomem cukru we krwi niektóre sporty mogą być przeciwwskazane. Paralotniarstwo, szybownictwo, nurkowanie, wspinaczka górska czy skoki ze spadochronu należy skonsultować z lekarzem. Wynika to z naturalnej reakcji organizmu na stres. Dochodzi do wydzielenia adrenaliny, kortyzolu i innych hormonów związanych ze stresem, co może chwilowo zwiększyć poziom cukru we krwi. U zdrowej osoby zostanie to praktycznie natychmiastowo wyrównane, ale np. jeśli ktoś choruje na cukrzycę typu 1, to musi już to wziąć pod uwagę [1-3].

Jak stres wpływa na poziom cukru?

Podwyższony poziom glukozy we krwi występuje również podczas silnego stresu. Hormony stresu oddziaływają na wydzielanie oraz wrażliwość organizmu na insulinę. Zostało to nazwane hiperglikemią stresową. W niektórych przypadkach podwyższony poziom cukru we krwi może być również skutkiem występowania infekcji organizmu [2].

Jakie leki podwyższają poziom cukru we krwi?

Poziom cukru we krwi może się również podwyższyć w przypadku stosowania niektórych leków. Są to m.in.;

• preparaty przeciwpsychotyczne, stosowane w leczeniu schizofrenii — olanzapina (np. Olzapin czy Zolafren) i klozapina (np. Klozapol, czy Clopizam);
• leki stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego z grupy β-adrenolityków, takie jak propranolol (np. Propranolol WZF czy Propranolol Accord), metoprolol (np. Metocard czy Betaloc ZOK), hydrochlorotiazyd (np. Hydrochlorothiazidum Polpharma) oraz atenolol (np. Atenolol Sanofi);
• preparaty używane w transplantologii, zapobiegające odrzuceniu przeszczepu, takie jak cyklosporyna (np. Cyclaid czy Equoral), takrolimus (np. Advagraf czy Prograf) oraz syrolimus (np. Rapamune);
• glikokortykosteroidy stosowane w astmie czy reumatoidalnym zapaleniu stawów, takie jak deksametazon (np. Pabi-Dexamethason czy Dexamethasone Krka) [1,3].

Pod żadnym pozorem nie wolno samemu przerywać terapii zaleconych przez lekarza. Można regularnie kontrolować poziom glukozy we krwi i następnie wyniki skonsultować z lekarzem. Lekarz na tej podstawie może ocenić ryzyko i zaproponować inną terapię, jeżeli jest ona możliwa [4].

Nudności i wymioty są efektem podrażnienia chemoreceptorów w odpowiednich strukturach przez różne neuroprzekaźniki, takie jak: histamina, dopamina, serotonina, acetylocholina lub neurokininy. Leki przeciwwymiotne działają jako antagoniści tych substancji, czyli nie dopuszczają do oddziaływania danego neuroprzekaźnika z receptorem [1].

Do najczęstszych przyczyn wymiotów należą:

1. Zatrucia pokarmowe;
2. Choroby zakaźne;
3. Choroby przewodu pokarmowego: zapalenie jelit, choroba wrzodowa czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego;
4. Choroby wątroby: uszkodzenie wątroby, marskość wątroby czy żółtaczka;
5. Choroby nerek: niewydolność nerek, kamica nerkowa;
6. Choroby ośrodkowego układu nerwowego: migrena, guzy mózgu czy zapalenie opon mózgowych;
7. Reakcja na leki;
8. Choroby psychiczne: niektóre choroby psychiczne, takie jak bulimia czy anoreksja;
9. Mocne wrażenia zapachowe i smakowe;
10. Ciąża: zwłaszcza w pierwszym trymestrze.

Warto pamiętać, że wymioty mogą mieć również inne, bardziej rzadkie przyczyny, dlatego jeśli występują często, powtarzają się lub są uporczywe, zawsze warto skonsultować się z lekarzem w celu dokładnej diagnozy i leczenia.

Jakie są rodzaje wymiotów?

Generalnie wymioty i nudności można podzielić na dwa rodzaje: nagłe i przewlekłe [2].

Nagłe wymioty najczęściej związane są z konkretną jednostką chorobową. W przypadku klasycznego zatrucia pokarmowego działaniem podstawowym jest odpowiednie nawodnienie pacjenta, aby przeciwdziałać odwodnieniu. Nie zaleca się stosowania tabletek na wymioty na samym początku. Nawet jeśli stan zdrowotny wymaga włączenia leków przeciwwymiotnych na receptę, to najczęściej skuteczne są małe dawki przez krótki czas [2].

Sytuacja komplikuje się w wymiotach przewlekłych. Często są przyczyną przewlekłego stanu chorobowego pacjenta i np. zażywanych leków. Tutaj terapia przeciwwymiotna jest już długotrwała i ma na celu zniwelować nieprzyjemne działania niepożądane i umożliwić normalne życie pacjentowi. Jakie w takim razie możemy wyróżnić leki przeciwwymiotne [2]?

Leczenie objawowe vs leczenie przyczynowe wymiotów. Czym się różnią?

Leczenie objawowe wymiotów koncentruje się na łagodzeniu i kontrolowaniu objawów wymiotnych. Skupia się na zapewnieniu natychmiastowej ulgi, poprzez stosowanie leków przeciwwymiotnych lub środków łagodzących objawy. Celem tego rodzaju leczenia jest przede wszystkim złagodzenie uczucia mdłości i zmniejszenie częstotliwości wymiotów. Przykładowe metody leczenia objawowego mogą obejmować stosowanie leków przeciwwymiotnych, zmianę diety, wstrzyknięcie płynów dożylnie w przypadkach zaawansowanych wymiotów.

Z kolei leczenie przyczynowe wymiotów skupia się na identyfikacji i leczeniu bezpośredniej przyczyny wymiotów. Zamiast jedynie łagodzić objawy, celem leczenia przyczynowego jest wyeliminowanie lub kontrolowanie czynnika wywołującego wymioty. Przykładowo, gdy wymioty są spowodowane dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi, leczenie przyczynowe może obejmować stosowanie leków przeciwwymiotnych, antybiotyków lub leczenie infekcji.

Jak wygląda leczenie objawowe wymiotów?

Leczenie objawowe wymiotów może pomóc złagodzić nieprzyjemne dolegliwości. Polega ono na łagodzeniu uciążliwych symptomów, nie zwalcza jednak samej przyczyny wymiotów. Oto kilka metod leczenia:

1. Hydratacja: W przypadku wymiotów ważne jest utrzymanie odpowiedniego poziomu nawodnienia organizmu. Pij małymi łyczkami wodę lub napoje izotoniczne, aby uniknąć odwodnienia. Unikaj napojów gazowanych, słodkich lub alkoholu.
2. Przyjmowanie małych posiłków: Wybieraj lekkie, łatwostrawne pokarmy, takie jak sucharki, herbatniki, tosty lub bulion. Spożywanie małych porcji pokarmowych w równomiernych odstępach czasu może pomóc w utrzymaniu jedzenia w żołądku.
3. Unikanie silnych zapachów i smaków: Odruch wymiotny często jest wywoływany przez intensywne zapachy i smaki. Staraj się unikać potraw o intensywnym zapachu lub smaku, które mogą wywoływać mdłości i wymioty.
4. Odpoczynek: Odpoczynek może pomóc w redukcji nudności i wymiotów. Spróbuj znaleźć miejsce ciche i spokojne, gdzie będziesz mógł się zrelaksować.
5. Leki przeciwwymiotne: W niektórych przypadkach lekarz może zalecić stosowanie leków przeciwwymiotnych, takich jak domperidon, metoklopramid czy ondansetron, aby złagodzić objawy wymiotów.
6. Naturalne metody: Niektóre zioła i metody alternatywne, takie jak imbir, akupresura czy aromaterapia, mogą być stosowane jako uzupełnienie leczenia objawowego. Warto jednak skonsultować się z lekarzem przed zastosowaniem takich metod.

Jakie są leki przeciwwymiotne?

W celu przybliżenia dostępnej farmakoterapii wymiotów omówimy poszczególne grupy leków oraz zwrócimy uwagę, kiedy je najlepiej stosować.

Antagoniści dopaminy

Najczęściej stosowanym lekiem, który występuje w formie tabletek na wymioty, jak i zastrzyku przeciwwymiotnego jest metoklopramid. Inne leki z tej grupy o podobnych wskazaniach to, np. cyzapryd lub domperidon.

Metoklopramid to lek, który blokuje receptory dopaminowe, ale również serotoninowe (5-HT3). Z tego powodu redukuje nudności i wymioty na dwóch drogach [3].

Metoklopramid ma również działanie prokinetyczne, czyli zwiększa motorykę przewodu pokarmowego, przyspiesza opróżnianie żołądka, ale nie zwiększa wydzielania soków trawiennych. Stosuje się go w poniższych wskazaniach:

• Zapobieganie nudnościom i wymiotom po zabiegach chirurgicznych i radioterapii.
• W przeciwdziałaniu wymiotom podczas zaburzeń żołądkowo-jelitowych.
• Do leczenia nudności i wymiotów będących efektem napadów migreny (w połączeniu  z paracetamolem) [1,3].

Metoklopramid w formie iniekcji można stosować już od 1. roku życia. Tabletki na wymioty przeznaczone są dla osób od 15. roku życia [3].

Jak stosować ten lek? U dorosłych i młodzieży od 15. roku życia podaje się maksymalnie 10 mg 3 razy na dobę. U mniejszych dzieci metoklopramid powinno się dawkować na masę ciała. Dawka jednorazowa wynosi od 0,1 mg na kilogram masy ciała do 0,15 mg na kilogram masy ciała 3 razy na dobę [3].

Czy istnieją czopki przeciwwymiotne?

Do antagonistów receptorów dopaminowych zalicza się również tietylperazynę. To substancja, która występuje w leku Torecan. Torecan dostępny jest w postaci tabletek na wymioty, roztworu do wstrzykiwań i czopków przeciwwymiotnych.

Tabletki na wymioty Torecan, jak i czopki stosuje się u młodzieży od 15. roku życia i dorosłych. Dawkowanie wynosi od 1 do 3 tabletek na dobę [4].

Działania niepożądane

Najczęstsze spotykane działania niepożądane po lekach z tej grupy to zawroty i ból głowy [2].

Antagoniści serotoniny

Antagoniści serotoniny to kolejna grupa leków stosowana w leczeniu nudności i wymiotów. Sztandarowym przykładem leku z tej grupy jest ondansetron. Występuje on w formie tabletek, jak i roztworu do wstrzykiwań. Inne leki z tej grupy, to np. granisetron, tropisetron, palonosetron.

Ondansetron stosuje się w poniższych wskazaniach:

• Zapobieganie i leczenie nudności i wymiotów spowodowanych chemioterapią lub radioterapią.
• Leczenie nudności i wymiotów w okresie okołooperacyjnym.
• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe.
• Leczenie wymiotów spowodowanych nadużywaniem opioidów [1,5].

Ondansetron jest lekiem I rzutu w przypadku nudności i wymiotów u dzieci. Dawkę 2 mg można podawać już dzieciom od 6. miesiąca życia i ważących powyżej 8 kg [1].

U dorosłych standardowe dawkowanie ondansetronu wynosi 8 mg 2 razy na dobę. W przypadku dzieci lek podaje się w zależności od masy ciała:

• ≤ 10 kg: 2 mg 2 razy na dobę.
• > 10 kg: 4 mg 2 razy na dobę.
• > 30 kg: tak jak dorośli [1,5].

Działania niepożądane

Przyjmując te leki, możemy doświadczyć zawrotów i bólów głowy oraz zaparć. Niestety jako efekt uboczny notuje się również wydłużenie odcinka QTc, dlatego pacjenci z tym problemem powinni unikać tej grupy leków [2].

Leki przeciwhistaminowe

Leki przeciwhistaminowe kojarzą się nam głównie z lekami używanymi w celu leczenia alergii, ale to nie jest tylko ich jedyne zastosowanie. W tej grupie znajdują się także leki do leczenia nudności i wymiotów i niektóre z nich są dostępne bez recepty.

Głównym lekiem stosowanym do leczenia wymiotów jest Diphergan – syrop przeciw wymiotom z prometazyną. Jest on dostępny jedynie na receptę. Inną substancją dostępną na receptę, jak i OTC jest dimenhydrynat.

Diphergan to syrop przeciw wymiotom, jak i lek na nudności na receptę. Można go stosować od 2. roku życia. Dawkowanie przedstawia się następująco:

• 25 mg co 4 do 6 godzin – dorośli.
• 0,25 mg do 0,5 mg na kilogram masy ciała co 4 do 6 godzin – dzieci od 2. do 12. roku życia [6].

Działania niepożądane

Leki przeciwhistaminowe to jedne z bezpieczniejszych środków. M.in. dlatego są szeroko stosowane u dzieci. Najczęstszym działaniem niepożądanym jest ospałość [2].

Antagoniści neurokinin

Najczęściej spotykanym lekiem z grupy antagonistów neurokinin jest aprepitant. To lek przeznaczony głównie do zmniejszania nudności i wymiotów spowodowanych chemioterapią. Ma najsilniejsze działania przeciwwymiotne [1].

Lek ten podaje się w 3-dniowym schemacie. W pierwszym dniu pacjent przyjmuje 125 mg, a w kolejnych dwóch dniach po 80 mg.

Działania niepożądane

Głównym działaniem niepożądanym leków z tej grupy są ból i zawroty głowy [2].

Glikokortykosteroidy

Co ciekawe nawet glikokortykosteroidy można stosować jako leki przeciwwymiotne na recepcie. W tym celu używa się głównie deksametazonu (np. Pabi-Dexamethason, Dexamethasone Krka, Demezon, Dexaven) doustnie lub dożylnie. Stosowany krótkotrwale jest dobrze tolerowany i przynosi oczekiwane rezultatu, jednak jego nadużywanie może prowadzić do zmian nastroju [2].

Inne leki przeciwwymiotne na receptę

Istnieją również inne leki, które poprzez swój mechanizm działania stosuje się jako leki przeciwwymiotne. Jednak nie są one podawane w terapii pierwszego rzutu, głównie ze względu na działania niepożądane i nie tak dobry efekt, jak wymienione powyżej.

Do takich leków należą antagoniści receptorów dopaminowych, np.:

• Pochodne butyrofenonów: droperidol lub haloperidol (Haloperidol Unia, Haloperidol WZF).
• Atypowe leki przeciwpsychotyczne, np. olanzapina (Egolanza, Olanzin, Olazax, Olzapin) [1,2].

Ostatnio do leczenia nudności i wymiotów stosuje się również kannabinoidy, np. Nabilon i Dronabilon. Niestety spora część osób notuje po nich zawroty głowy, spadki ciśnienia i obniżenie nastroju [1,2].

Wybrane leki przeciw wymiotom bez recepty i na receptę

Poniżej prezentujemy wybrane substancje chemiczne używane w celu leczeniu wymiotów i nudności wraz z nazwami handlowymi preparatów.

Tabela 1. Wybrane tabletki na wymioty oraz zastrzyki i czopki przeciwwymiotne.

Kiedy skonsultować się z lekarzem w przypadku wymiotów?

Wymioty mogą być objawem różnych schorzeń i stanów, dlatego warto skonsultować się z lekarzem w następujących przypadkach:

1. Występowanie ciężkich i niekontrolowanych wymiotów przez dłuższy czas.
2. Wymioty towarzyszące bólowi brzucha, gorączce, utracie wagi lub zmianom w rytmie serca.
3. Wystąpienie krwi w wymiocinach.
4. Pojawienie się wymiotów po zażyciu nowego leku.
5. Wymioty u osoby w ciąży, ze względu na możliwość wystąpienia poważniejszych schorzeń.

W przypadku wymiotów, które trwają dłużej niż 24 godziny, są bardzo nasilone lub towarzyszą im inne niepokojące objawy, zawsze warto skonsultować się z lekarzem. Lekarz będzie mógł dokładnie ocenić przyczynę wymiotów i zalecić odpowiednie leczenie.

Jakie są domowe sposoby na wymioty?

W przypadku wymiotów można spróbować zastosować domowe sposoby, aby złagodzić objawy i przyspieszyć proces łagodzenia dolegliwości:

1. Imbir – jednym z domowych sposobów na uśmierzenie wymiotów może być stosowanie imbiru. Imbir zmniejsza stan zapalny w organizmie i działa uspokajająco na układ trawienny. Napar z imbiru można przygotować samemu, gotując około 1 cm świeżego korzenia imbiru przez 10 minut w 1 szklance wody. Następnie należy przecedzić i wypić powstały napar. Imbir można także dodawać do potraw lub żuć na surowo.
2. Herbatki – można spróbować wypić herbatki na bazie ziół, które łagodzą dolegliwości żołądkowe, takie jak melisa, mięta pieprzowa, rumianek czy dziurawiec.
3. Woda kokosowa – woda kokosowa to źródło elektrolitów, która może pomóc w uzupełnieniu poziomu płynów w organizmie. Można pić wodę kokosową naturalną lub dodać ją do smoothie lub koktajli.

Nie zapomnij o nawodnieniu! Dlaczego jest tak ważne w trakcie wymiotów?

Nawodnienie odgrywa kluczową rolę w trakcie wymiotów. Wymioty mogą prowadzić do znacznej utraty płynów i elektrolitów z organizmu, co może powodować odwodnienie. Odwodnienie jest poważnym stanem, który może prowadzić do szeregu problemów zdrowotnych, zwłaszcza gdy utrata płynów jest przewlekła lub intensywna. W przypadku odwodnienia, organizm traci nie tylko wodę, ale także sole mineralne i składniki odżywcze. Brak odpowiedniej ilości płynów może zaburzyć równowagę elektrolitową organizmu, co może prowadzić do zaburzeń metabolicznych i niedoborów składników odżywczych.

Ważne jest, aby w przypadku wymiotów utrzymać odpowiednie nawodnienie organizmu. Można to osiągnąć poprzez regularne picie małych ilości płynów przez cały dzień. Dobre wybory to klarowne płyny, takie jak woda, słabe herbatki ziołowe, bulion warzywny lub napoje izotoniczne. Unikaj napojów gazowanych, kawy i alkoholu, które mogą dodatkowo podrażniać żołądek. W przypadku poważniejszego odwodnienia lub trudności w nawadnianiu doustnym, konieczne może być podawanie płynów dożylnie w szpitalu. Jeśli masz wątpliwości lub obawy dotyczące nawodnienia w trakcie wymiotów, ważne jest, aby skonsultować się z lekarzem.

Jakie mogą być skutki przewlekłych wymiotów?

Przewlekłe wymioty mogą być oznaką poważnych problemów zdrowotnych. Wymioty powyżej 24 godzin mogą prowadzić do odwodnienia i zaburzenń elektrolitowych, a w cięższych przypadkach do niedoborów odżywczych. Również zwiększają one ryzyko pojawienia się stanów zapalnych przełyku, żołądka i jelit, a także utworzenia owrzodzeń i krwawień w tych organach.

Neuroleptykami nazywamy grupę leków o działaniu przeciwpsychotycznym, czyli takie, które łagodzą objawy psychoz i zaburzeń świadomości ze znacznym pobudzeniem. Wszystkie neuroleptyki działają poprzez blokowanie receptorów dopaminergicznych w mózgu. W ten sposób dochodzi do hamowania wydzielania dopaminy, która jest odpowiedzialna za pojawienie się objawów psychotycznych. Neuroleptyki dzielą się na dwie generacje:

• I generacja: neuroleptyki klasyczne: chlorpromazyna (Fenactil), promazyna (Promazin Jelfa), perazyna (Perazin), haloperidol (Haloperidol WZF);
• II generacja: neuroleptyki atypowe: klozapina (Klozapol), olanzapina (Anzorin, Zalasta, Ranofren), sulpiryd (Sulpiryd Teva), ripseridon (Orizon, Rispolept).

Receptory dopaminergiczne znajdują się w wielu obszarach mózgu. I generacja neuroleptyków hamuje je wszystkie, co prowadzi do wystąpienia licznych objawów niepożądanych. Za to II generacja jest bardziej specyficzna odnośnie receptorów znajdujących się w obszarze mózgu odpowiedzialnym za występowanie objawów chorobowych [1,2].

 Kiedy stosujemy neuroleptyki?

Leki te ze względu na mechanizm działania stosuje się w dolegliwościach psychicznych, w których występują urojenia, omamy, lub inne zaburzenia świadomości. Główne wskazania do rozpoczęcia terapii neuroleptykami obejmują takie choroby jak:

• schizofrenia
• zaburzenia dwubiegunowe
• inne zaburzenia z występującą psychozą: depresja psychotyczna, zaburzenia schizoafektywne.

W przypadku schizofrenii leki przeciwpsychotyczne można włączyć od razu po pierwszym epizodzie. Jednak zawsze o doborze leków decyduje prowadzący lekarz psychiatra. Istnieją dodatkowe wskazania do stosowania tej grupy leków. Wśród osób z objawami psychozy z towarzyszącym wysokim ryzykiem nawrotów, długą hospitalizacją oraz braku poprawy w codziennym funkcjonowaniu (ograniczenie w relacjach społecznych, niepodjęcie pracy, ani nauki) neuroleptyki będą dobrym wyborem. Neuroleptyki bez recepty nie są osiągalne, to silnie działające leki dostępne jedynie z przepisu lekarza [1,2].

Po jakim czasie działają neuroleptyki?

Jest to bardzo zróżnicowana grupa leków, jednak przeważnie bardzo szybko od zażycia leku rozpoczynają działanie w mózgu. Na przykład w przypadku chlorprotiksenu jest to już 30 minut [3].

Jakie działania niepożądane wywołują neuroleptyki?

Neuroleptyki zwłaszcza starszej generacji wywołują liczne działania niepożądane. Przede wszystkim należą do nich objawy pozapiramidowe, czyli takie, w których dochodzi do problemów z chodzeniem, występuje drżenie, sztywność mięśni, spowolnienie ruchowe. Neuroleptyki oprócz receptorów dopaminowych oddziałują na inne neuroprzekaźniki. W związku z tym objawy niepożądane między poszczególnymi lekami mogą się nieco różnić. Najczęściej obejmują one oprócz objawów pozapiramidowych:

• Zaburzenia metaboliczne, w tym wzrost masy ciała. Neuroleptyki, po których się nie tyje, należą do II generacji. Jednak wzrost wagi nie występuje u każdego pacjenta, jest to indywidualna kwestia.
• nadmierne uspokojenie, ospałość
• zaburzenia libido
• bóle głowy
• suchość w jamie ustnej
• zawroty głowy

Atypowe neuroleptyki ograniczają ilość działań niepożądanych. Pacjenci czują się lepiej, dzięki czemu terapia przynosi lepsze efekty. Należy pamiętać, że w przypadku chorób takich jak schizofrenia leki te powinny być podawane długoterminowo. W związku z tym stosowanie nowej generacji leków ze względu na mniej działań niepożądanych jest jak najbardziej wskazane [1,2].

Czy neuroleptyki uzależniają?

Leki te nie wywołują działania odurzającego na ośrodkowy układ nerwowy, z tego względu nie mają potencjału uzależniającego. Niemniej jednak nie poleca się ich samodzielnego odstawiania, lub zwiększania dawki, ponieważ może to być niebezpieczne [1,2].

Słowo schizofrenia pochodzi od greckich słów schizein, które oznacza rozszczepić i phren oznaczające umysł. Pomimo takiego dosłownego tłumaczenia, schizofrenia wcale nie oznacza posiadania więcej niż jednej osobowości. Osoba cierpiąca na schizofrenię nie potrafi krytycznie i realistycznie ocenić siebie, otoczenia oraz innych ludzi. Schizofrenik nieświadomie ucieka od świata zewnętrznego. Odsuwa się nawet od swoich bliskich, co prowadzi do jej wykluczenia społecznego. Występuje wiele rodzajów schizofrenii, np. katatoniczna, hebefreniczna, niezróżnicowana czy paranoidalna. Schizofrenicy w jednej części mózgu wydzielają w nadmiarze dopaminę, natomiast w innych okolicach mózgu mają jej niedobór. Prowadzi to do zaburzenia postrzegania świata zewnętrznego [1]. 

Jaka jest przyczyną schizofrenii?

Nie ma jednej przyczyny, która powoduje schizofrenię, nie do końca są znane powody jej wystąpienia u konkretnej osoby. 

Wpływ na jej powstanie, mogą mieć:

• okołoporodowe uszkodzenia mózgu;
• infekcje wirusowe w czasie ciąży;
• uwarunkowania genetyczne;
• traumatyczne przeżycia z dzieciństwa;
• zażywanie narkotyków takich jak ekstazy, LSD, amfetamina czy kokaina (szczególnie u nastolatków);
• zła sytuacja rodzinna i stresujące wydarzenia życiowe [1,2].

Rodzaje schizofrenii

• najczęściej występująca w Polsce schizofrenia paranoidalna – występuje przewagą omamów i urojeń;
• prosta – negatywne objawy powoli narastają, co prowadzi do stopniowej utraty kontroli nad swoim, do tej pory “normalnym”, życiem;         
• hebefreniczna – schizofrenik zachowuję się dziecinne i nieprzewidywalne;
• katatoniczna – występują stany osłupienia lub pobudzenia katatonicznego, czyli chory przeważnie milczy, unika kontaktu z innymi, zastyga w bezruchu w różnych sytuacjach, ale zachowanie chorego może nagle się zmienić w nadmierne pobudzenie z chaotycznymi i bezcelowymi gestami;
• niezróżnicowana – nie ma dominujących objawów;
• rezydualna – występują objawy o małym nasileniu, ale przez długi okres czasu [1,3].

Objawy schizofrenii

Przebieg schizofrenii może być różny. Objawy też mogą znacząco się od siebie różnić. Mogą to być m.in.:

• halucynacje słuchowe, węchowe, dotykowe albo wzrokowe – rzadko są miłe, częściej krytykują i oskarżają chorego;
• z halucynacjami wiązać się mogą urojenia i omamy, czyli chory wierzy w rzeczy, które nie istnieją;
• wymienione wyżej objawy wytwórcze określa się mianem objawów pozytywnych schizofrenii;
• osoby cierpiące na schizofrenię mają często wrażenie, że ktoś inny kontroluje ich ciało, przez co mają problemy z koncentracją i komunikacją z innymi ludźmi;
• może doprowadzić do utraty energii życiowej, braku zainteresowań i chęci wstania z łóżka czy wyjścia z domu (są to tzw. objawy negatywne schizofrenii);
• chorzy zaniedbują higienę czy inne obowiązki domowe jak sprzątanie, gotowanie itd;
• objawy podobne do autyzmu, gdzie chory zaczyna interesować się tylko swoją osobą, ma swój świat i nie interesuje go nic na zewnątrz;
• niezrozumienie, że jest się chorym, reagowanie agresją na chęć pomocy przez bliskich [1-3].

Diagnostyka schizofrenii

Rozpoznanie schizofrenii wbrew pozorom nie jest wcale takie łatwe. Psychiatra może to zrobić na podstawie badania psychiatrycznego pacjenta i wywiadu rodzinnego. Ważna jest również obserwacja pacjenta i jego zachowania. Nie ma prostego badania z krwi, które pozwoli zdiagnozować chorobę. Oczywiście pewne badania obrazowe są wykonywane i mogą być pomocne w diagnozie. Bardzo ważny jest wywiad, który pozwoli ustalić, czy chory jest uzależniony od nikotyny, alkoholu czy narkotyków. Na schizofrenię niekorzystnie wpływają również choroby takie jak cukrzyca, nadciśnienie czy miażdżyca [1]. 

Leczenie schizofrenii

Niestety leczenie schizofrenii to złożony i długo trwający proces. Pierwszym i często najtrudniejszym problemem jest zaakceptowanie przez pacjenta, że jest chory. Schizofrenik ma zaburzone postrzeganie rzeczywistości, przez co wydaje mu się, że to otoczenie, a nie on, błędnie postrzega rzeczywistość. Dlatego na tym etapie wsparcie rodziny, przyjaciół i dotarcie z przekazem do chorego jest kluczowe [1]. 

Trzon właściwego leczenie musi opierać się na farmakologii. Chory musi przyjmować leki, które wyciszą chorobę i zmniejsza objawy. Drugim i niezmiernie istotnym czynnikiem w leczeniu schizofrenii jest psychoterapia. Niestety, w dalszym ciągu schizofrenia budzi w społeczeństwie lęk, brak zrozumienia i tylko pogarsza wyobcowanie chorego. Zaakceptowanie choroby oraz poznanie sposobów na radzenie sobie z nią jest przedmiotem psychoterapii. Pozwala ona poznać chorobę i prawidłowo odczytać symptomy, które mogą świadczyć o jej nawrocie. Pozwala to lepiej się przygotować i łatwiej zwalczyć pojawiające się objawy. Dodatkowo na psychoterapiach mogą spotkać się rodziny chorych. Dzięki poznaniu sytuacji innych chorych i ich rodzin mogą łatwiej pogodzić się z chorobą i nauczyć się, jak poradzić sobie z zaistniałą sytuacją. Ważna jest również terapia zajęciowa, która przygotowuje schizofrenika na powrót do społeczeństwa i normalnego życia [4]. 

Czytaj więcej: Jak mikrobiom jelitowy wpływa na nasz mózg?

Leczenie farmakologiczne 

W leczeniu schizofrenii stosowane są neuroleptyki (leki przeciwpsychotyczne), wydawane wyłącznie z przepisu lekarza. Z reguły są to preparaty doustnie, ale zdarzają się również długo działające zastrzyki. Klasyczne neuroleptyki działają poprzez blokowanie receptorów dopaminowych D2 w mózgu. Ich efektem jest zmniejszenie występowania halucynacji i urojeń. Leki te niestety mają dosyć poważne skutki uboczne, które przypominają chorobę Parkinsona. Należą do nich m.in.perazyna np. Pernazinum, lewomepromazyna np. Tisercin, chlorprotiksen np. Chlorprothixen Zentiva,  haloperidol np. Haloperidol Unia, czy sulpiryd np. Sulpiryd Teva [1].

Z kolei neuroleptyki atypowe działają na wiele różnych receptorów w ośrodkowym układzie nerwowym. W przeciwieństwie do neuroleptyków klasycznych nie wywołują objaw podobnych do choroby Parkinsona. Wykazują za to działania niepożądane takie jak przyrost masy ciała, nadciśnienie lub cukrzyca. Do tej grupy należą m.in. zyprazydon np. Zypsila, kwetiapina np. Ketrel, klozapina np. Klozapol), risperidon np. Rispolept czy olanzapina np. Zolafren [1].

Jak zachować się w stosunku do osoby chorej na schizofrenię 

• schizofrenik potrzebuje przede wszystkim wsparcia;
• choroba jest poza jego kontrolą i nie może być powodem dyskryminacji.
• zdarza się, że chorzy na schizofrenię są agresywni, jednakże większość z nich nie jest groźna (podobnie jak ludzie niecierpiący na tę chorobę…);
• najczęściej jeżeli już są zagrożeniem,  to dla samych siebie  (ok. 10-15% odbiera sobie życie) – dlatego nie należy dyskryminować,  tylko trzeba wspierać takie osoby;
• w przypadku bycia świadkiem, wystąpienia halucynacji lub urojeń, nie należy przytakiwać temu, co chory mówi, ale jednocześnie nie wolno kłócić się z nim, że jego przeżycia są tylko jego wyobrażeniem;
• trzeba pamiętać, że te przeżycia w ocenie chorego są prawdziwe;
• warto doceniać osiągnięcia chorego i nie krytykować go;
• presja może prowadzić do nasilenia objawów [4]. 

Podsumowanie

• schizofrenia jest chorobą przewlekłą;
• powinna być zdiagnozowana i leczona przez lekarza psychiatrę;
• celem terapii jest powrót pacjenta do normalnego funkcjonowania,
• leczenie należy kontynuować także w okresie remisji, aby przeciwdziałać nawrotom choroby;
• warto zadbać o wsparcie rodzinne i środowiskowe.

Kserostomia, czyli suchość błony śluzowej jamy ustnej jest schorzeniem dotykającym ok. 10% populacji [1]. Jej przyczyną mogą być zarówno błahe dolegliwości jak również poważne choroby. Wyróżniamy dwa rodzaje kserostomii:

• prawdziwą (Xerostomia vera) — charakteryzującą się ograniczeniem lub zahamowaniem wydzielania śliny przez ślinianki. Kserostomię prawdziwą możemy dodatkowo sklasyfikować typami. W typie I nie obserwujemy nieprawidłowości w obrębie błony śluzowej jamy ustnej. Natomiast typ II charakteryzuje się zanikiem błony śluzowej.
• rzekomą (Xerostomia spuria) — charakteryzuje ją subiektywne uczucie suchości w jamie ustnej przy zachowaniu prawidłowej pracy gruczołów ślinowych [2].

Co może być przyczyną suchości jamy ustnej?

Suchość w jamie ustnej stanowi powszechne zjawisko, którego przyczyną mogą być różne czynniki. Kserostomia może wystąpić zarówno z powodu czynników zewnętrznych (np. wysokiej temperatury otoczenia), niegroźnych dolegliwości, jak również poważnych chorób. Często związana jest z przyjmowanymi lekami, intensywnym wysiłkiem fizycznym oraz małą ilością spożywanych płynów. Utrzymująca się przez dłuższy okres suchość błony śluzowej jamy ustnej nie powinna być przez nas bagatelizowana, gdyż może być objawem choroby. Kserostomia jest często objawem chorób ogólnoustrojowych, takich jak m.in.: niewyrównana cukrzyca (poliuria), nadczynność tarczycy, kamica i stany zapalne ślinianek, mucowiscydoza, sarkoidoza, RZS, toczeń rumieniowaty, zespół Sjogrena, ostra niewydolność nerek [1-4]. 

Czynniki wpływające na powstanie kserostomii można podzielić na dwie grupy:

• systemowe, gdzie schorzenie to jest związane ze współwystępowaniem innej choroby, najczęściej o podłożu metabolicznym i endokrynologicznym (np.: cukrzyca), autoimmunologicznym (zespół Sjögrena — choroba Mikulicza-Radeckiego, RZS), zakaźnym (bakteryjna promienica bądź wirus HIV, CMV lub EBV) oraz ziarniniakowym (gruźlica, sarkoidoza);

• miejscowe, w których wyróżnia się przyjmowane przez pacjenta leki, przebytą <a href=”/tag/radioterapia-glowy-i-szyi/” title=”radioterapia głowy i szyi” class=”to-tag” data-termid=”31997″>radioterapię okolicy głowy i szyi oraz styl życia (palenie papierosów, picie alkoholu, częste spożywanie napojów z kofeiną, chrapanie, odwodnienie) [5,6].

Jakie leki wywołują suchość w ustach?

Występowanie kserostomii często stanowi konsekwencję działań niepożądanych leków. Na długiej liście substancji mogących wywołać suchość jamy ustnej możemy odnaleźć przedstawicieli różnych grup leków. Często są to substancje powszechnie wykorzystywane w terapii wielu schorzeń. Możemy zaliczyć do nich:

• leki przeciwdepresyjne:

–trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, np.: amitryptylina, doksepina

-selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, np.: escitalopram,  fluoksetyna, sertralina, paroksetyna

• leki przeciwhistaminowe: klemastyna, cetyryzyna, prometazyna, difenhydramina, chlorfeniramina, loratadyna, desloratadyna
• leki pobudzające układ współczulny: pseudoefedryna, tamsulozyna, ksylometazolina, doksazosyna
• β2-adrenomimetyki: salmeterol, salbutamol, fenoterol
• leki działające hipotensyjnie: klonidyna, enalapril, kaptopril, lisinopril, perindopril
• leki anksjolityczne, pochodne benzodiazepiny: diazepam, nitrazepam, oksazepam, alprazolam, temazepam
• diuretyki: hydrochlorotiazyd, furosemid
• leki antycholinergiczne: hioscyna, atropina
• opioidowe leki przeciwbólowe: morfina, metadon, kodeina, tramadol
• leki neuroleptyczne: chlorpromazyna, haloperidol, olanzapina, klozapina
• leki stosowane w chorobie Parkinsona: karbidopa, lewodopa
• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ): naproxen, ibuprofen, piroxicam
• inne leki: izotretynoina, sibutramina, karbamazepina, nikotyna, amfetamina [1,2,4].

Kserostomia wywołana lekami, jak również będąca efektem leczenia z zastosowaniem chemioterapii jest stanem odwracalnym. Nieco inne konsekwencje niesie za sobą radioterapia. Na skutek radioterapii głowy oraz szyi może dojść do uszkodzenia ślinianek, co w następstwie prowadzi do suchości jamy ustnej. W zależności od zastosowanej siły promieniowania może być to proces odwracalny bądź może doprowadzić do wystąpienia stałej suchości jamy ustnej [1,2,4]. 

Jakie są objawy kserostomii?

Pacjenci z kserostomią mają przede wszystkim trudności w mówieniu oraz połykaniu i przeżuwaniu pokarmów, co wymusza u nich nawyk częstego popijania pożywienia. Skarżą się również na szereg innych objawów, tj.: ból i uczucie pieczenia w jamie ustnej, nieprzyjemny zapach z ust, suchość błony śluzowej policzków, zaburzenia smaku, stany zapalne na języku, spierzchnięte i popękane usta czy nawracające kandydozy jamy ustnej oraz próchnica, pomimo utrzymania dobrej higieny. W rezultacie kserostomia może prowadzić do znacznego pogorszenia jakości życia [5, 6]. 

Jak zwalczyć suchość w jamie ustnej? Leczenie kserostomii

Nieleczona kserostomia ma silny związek z pogarszającym się stanem zdrowia jamy ustnej. Dlatego tak ważnym jest odszukanie przyczyny powstałego problemu i opracowanie odpowiedniego planu leczenia, aby przywrócić prawidłowe nawilżenie błony śluzowej jamy ustnej.  

U osób, u których przyczyną odczucia suchości jamy ustnej są choroby gruczołów ślinowych (np.: zespół Sjögrena) stosuje się leki cholinergiczne (chlorowodorek pilokarpiny oraz cewimelinę) stymulujące receptory do sekrecji śliny. Wśród pacjentów onkologicznych poddawanych radioterapii okolicy głowy i szyi naciska się przede wszystkim na profilaktykę przez zastosowanie leków cytoprotekcyjnych, np.: amifostyny i uprzednie przeprowadzenie wszystkich niezbędnych zabiegów stomatologicznych, by usunąć z jamy ustnej potencjalne ogniska zakażenia. Natomiast jeśli kserostomia spowodowana jest przez stosujące przez pacjenta leki, można rozważyć modyfikację dawki lub zastosowanie alternatywnego leczenia [5, 7].

Leczenie kserostomii obejmuje zarówno wyrobienie odpowiednich nawyków w codziennym życiu jak również zastosowanie preparatów wspomagających łagodzenie dokuczliwych objawów. Do najważniejszych sposobów w radzeniu sobie z objawami suchości błony śluzowej jamy ustnej należy:

•  dbanie o odpowiednie nawodnienie organizmu oraz nawilżenie pomieszczeń, w których przebywamy,
•  stymulowanie gruczołów ślinowych do produkcji śliny (dotyczy to osób z zachowaną funkcją ślinianek). W tym celu można: zastosować bezcukrowe gumy do żucia, ssać cukierki, podawać kostki lodu do ssania, spożywać mrożone plasterki ananasa lub ogórka oraz tabletki z kwasem askorbinowym,
• unikanie twardych, chrupiących pokarmów,
• unikanie środków do higieny jamy ustnej wykazujących działanie podrażniające,
• stosowanie środków nawilżających błonę śluzową jamy ustnej (np. Kserostemin, Fiorda),
• dbanie o eliminację zakażeń grzybami i bakteriami, które prowadzą do owrzodzeń, kandydoz oraz próchnicy. W tym celu można wykorzystać preparaty takie jak np. Eludril, Corsodyl,
•  stosowanie środków stymulujących produkcję śliny (doustne podawanie pilokarpiny) [1,2,4].

Jaki leki stosować na suchość w jamie ustnej?

Aktualnie dostępne są preparaty sztucznej śliny w postaci roztworów elektrolitowych o składzie zbliżonym do naturalnej śliny, zawierające bufory węglanowe i fosforanowe. W składzie mogą również zawierać nawilżającą karboksymetylocelulozę lub żel aloesowy (Kserostemin), przeciwdrobnoustrojowe nanokoloidy srebra i miedzi (Solus Nano) czy łagodzący dekspantenol (MucoDry X). Występują w postaci aerozolu, który ułatwia dokładną aplikację preparatu na błonę śluzową jamy ustnej oraz w postaci powlekających płynów do płukania (Fomukal, Xerostom Mouthwash). Na rynku dostępne są również pastylki do ssania (naturalnie pobudzające wydzielanie śliny), które zawierają naturalne słodziki (np.: stewia) oraz fluor zapobiegający powstawaniu próchnicy (Xerostom Pastilles). [2]

7 głównych konsekwencji, nieleczonej kserostomii

Wystąpienie kserostomii niesie za sobą liczne uciążliwe następstwa. Na skutek suchości jamy ustnej może dojść do:

• zmian w odbiorze wrażeń smakowych lub utraty smaku,
• wystąpienia trudności w mówieniu oraz przełykaniu pokarmu,
• wystąpienia uczucia pieczenia języka,
• halitoza
• uszkodzeń mechanicznych w obrębie jamy ustnej,
• zakażeń bakteryjnych (głównie bakteriami z rodzaju Streptococcus),
• zakażeń grzybiczych,
• pojawienia się próchnicy [2].

Leki nasenne

Duża część leków stosowanych w leczeniu zaburzeń snu może upośledzać sprawność psychomotoryczną, dlatego po ich przyjęciu nie powinno się prowadzić samochodu. Dotyczy to m.in. benzodiazepin, czyli leków dostępnych wyłącznie na receptę. Wyniki badań wskazują, że pacjenci stosujący benzodiazepiny są dwukrotnie częściej sprawcami wypadków drogowych.

Błędne koło bezsenności — jak się nie dać?

Nie należy prowadzić samochodu po lekach nasennych zawierających następujące benzodiazepiny:

• lorazepam (Lorafen);
• diazepam (Relanium, Diazepam Genoptim);
• nitrazepam (Nitrazepam GSK);
• alprazolam (Xanax, Afobam);
• oksazepam (Oxazepam GSK, Oxazepam Espefa) [1-3].

Po zażyciu benzodiazepin nie należy prowadzić samochodu, ponieważ zaburzają one zdolności psychomotoryczne oraz powodują senność. Pozostałe leki nasenne również są przeciwwskazane u kierowców. Chociaż nie upośledzają zdolności motorycznych, to mogą powodować senność, która również uniemożliwia bezpieczną jazdę autem. Substancje aktywne powodujące senność to:

• zolpidem (Apo-Zolpin, Hypnogen, Nasen, Noxizol, Onirex, Polsen, Sanval, Stilnox, Zolpic);
• zopiklon (Imovane, Dobroson);
• zaleplon (Morfeo) [4].

Niemniej należy pamiętać, że działaniem pożądanym leków nasennych jest wywołanie senności. Dlatego też każdy pacjent przyjmujący jakikolwiek lek nasenny, powinien w trakcie jego stosowania zrezygnować z prowadzenia samochodu.

Leki psychotropowe a wsiadanie za kierownicę

Leki psychotropowe są stosowane w terapii zaburzeń psychicznych. Przenikają one przez barierę krew-mózg, przez co mogą wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego, zaburzając tym samym zdolności psychomotoryczne. Wśród nich należy wyróżnić trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne stosowane w leczeniu depresji, lęku i zaburzeń nastroju, a zwłaszcza:

• amitryptylinę (Amitryptylinum VP);
• opipramol (Pramolan);
• doksepinę (Doxepin Teva);
• klomipraminę (Anafranil) [5,6].

Leki przeciwpsychotyczne (neuroleptyczne) mogą powodować nadmierną senność, zaburzenia koncentracji, spowolnioną reakcję i zaburzenia widzenia. Takie działania niepożądane są szczególnie niebezpieczne dla kierowców, dlatego po następujących lekach również nie powinno się wsiadać za kierownicę:

• chlorprotiksen (Chlorprothixen Zentiva);
• olanzapina (Olanzin, Zalasta, Zolafren, Zolaxa);
• klozapina (Klozapol);
• risperidon (Rispolept);
• haloperidol (Haloperidol WZF, Haloperidol Unia) [5].

Leki na nadciśnienie tętnicze a prowadzenie pojazdu

Pacjenci, którzy rozpoczynają terapię lekami obniżającymi ciśnienie, na początku leczenia mogą odczuwać zawroty głowy i nadmierne zmęczenie. Nie powinni oni wówczas prowadzić samochodu ani wykonywać innych czynności, wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej. Szczególną uwagę należy zwrócić na:

• leki złożone, składające się z klopamidu, dihydroergokrystyny i rezerpiny (Normatens);
• hydrochlorotiazyd (Hydrochlorothiazidum Polpharma, leki złożone: Ampril HL, Tritace Comb, Nebilet HCT, Carzap HCT, Karbicombi, Co-Bespres, Co-Valsacor);
• acetazolamid — poza sennością i zmęczeniem, może wywołać także dezorientację i zaburzenia koordynacji ruchowej (Diuramid) [7,8]. (Czytaj także: 6 mitów dotyczących nadciśnienia)

Leki na cukrzycę — czy można wsiadać za kierownicę?

Szczególną ostrożnością powinni wykazać się także pacjenci chorujący na cukrzycę. W ich przypadku należy być wyczulonym na wszelkie objawy <a href=”/tag/hipoglikemia/” title=”hipoglikemia” class=”to-tag” data-termid=”17160″>hipoglikemii, gdyż w jej wyniku może dojść do zwolnienia czasu reakcji i osłabienia koncentracji. Może to okazać się szczególnie niebezpieczne w trakcie prowadzenia samochodu. Pacjenci cierpiący na cukrzycę powinni być odpowiednio edukowani, aby potrafili samodzielnie zapobiegać hipoglikemii, a w razie jej wystąpienia — szybko ją zwalczyć.

Chociaż sama cukrzyca nie jest przeciwwskazaniem do prowadzenia samochodu, to wspomniana powyżej hipoglikemia już tak. Może się ona pojawić w wyniku zbyt długiej przerwy między posiłkami lub przyjętej zbyt dużej dawki insuliny. Objawia się ona uczuciem głodu, drażliwości i nerwowości, zaburzeniami świadomości, a nawet utratą przytomności [9].

Leki przeciwhistaminowe

Kolejną grupą leków, na którą muszą zwrócić uwagę kierowcy, są leki przeciwhistaminowe, łagodzące objawy alergii. Prowadzenie samochodu może być szczególnie niebezpieczne po lekach I generacji, takich jak:

• klemastyna (Clemastinum Hasco, Clemastinum WZF);
• ketotifen (Ketotifen Hasco);
• prometazyna (Diphergan);
• hydroksyzyna (Hydroxyzinum);
• antazolina (Phenazolinum);
• difenhydramina (Nodisen, Apap Noc);
• dimenhydrynat (Aviomarin).

Powyższe leki mogą powodować senność, otępienie, zaburzenia widzenia i pogorszoną koncentrację. Warto zwrócić uwagę, że w tej grupie znajdują się także leki, które nie są stosowane jako produkty przeciwalergiczne — np. Apap Noc (lek przeciwbólowy ułatwiający zasypianie) czy Aviomarin (lek na chorobę lokomocyjną) [11].

Alergia — gdzie należy szukać jej źródła?

Leki na kaszel

Kodeina jest składnikiem aktywnym leków na kaszel dostępnych bez recepty. Chociaż w hamowaniu kaszlu jest niezwykle skuteczna, to jej stosowanie jest obarczone ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych — jednym z nich jest uczucie senności i zawroty głowy. W wyniku tego może dojść do pogorszenia sprawności psychofizycznej, dlatego pacjenci stosujący poniższe leki, nie powinni wsiadać za kierownicę i prowadzić samochodu:

• Thiocodin;
• HerbaPini;
• NeoAzarina [12].

Leki przeciwbólowe

Wspomniana w powyższym akapicie kodeina wykazuje również działanie przeciwbólowe. Znajduje się ona w lekach, takich jak:

• Solpadeine;
• Antidol;
• Nurofen Plus;
• Efferalgan Codeine.

Innym lekiem opioidowym o działaniu przeciwbólowym, który może wpływać na zdolność prowadzenia maszyn, jest tramadol. Występuje on pod następującymi nazwami handlowymi:

• Tramal;
• Tramal Retard;
• Poltram;
• Doreta;
• Padolten;
• Zaldiar;
• Skudexa.

Powyższe leki mogą zaburzać sprawność psychofizyczną, dlatego podczas ich stosowanie nie należy wsiadać za kierownicę i prowadzić samochodu [13].

W tym miejscu warto również wspomnieć o tizanidynie — związku, który jest często stosowany łącznie z lekami przeciwbólowymi w terapii chorób neurologicznych. Substancja ta jest znana szerzej pod nazwą Sirdalud albo Tizanor. Dzięki obniżaniu napięcia mięśniowego, pomaga złagodzić ból. Jednocześnie lek ten może powodować uczucie senności, a nawet zawroty głowy i inne objawy niedociśnienia tętniczego. W związku z tym, pacjenci wykonujący czynności wymagające dużej koncentracji (prowadzenie pojazdów, obsługa maszyn) nie powinni stosować tizanidyny.

Leki okulistyczne. Nie wsiadaj po nich za kierownicę!

Wśród leków ocznych, kierowcy powinny zwrócić uwagę na:

• wszelkie maści do oczu — z powodu gęstej i lepkiej konsystencji, mogą przejściowo pogarszać ostrość widzenia. Pacjenci stosujący tego rodzaju leki muszą uwzględnić taki skutek działania leku, zanim wsiądą za kierownicę;
• krople do oczu zawierające siarczan atropiny, wykorzystywany w badaniach diagnostycznych oka. Rozszerzają one źrenicę i powodują długo utrzymujące się zaburzenia widzenia. Wszelkie wizyty u okulisty warto zatem zaplanować z osobą towarzyszącą, która w razie potrzeby będzie mogła poprowadzić auto;
• krople do oczu z tropikamidem mogą wywołać światłowstręt oraz silne zaburzenia widzenia. Zazwyczaj objawy te ustępują samoistnie po upływie około 6 godzin od aplikacji, niemniej należy zachować szczególną ostrożność decydując się na prowadzenie samochodu. Tropikamid występuje w pod nazwą handlową Tropicamidum WZF.

Jakie są leki zwiększające apetyt?

Stosowanie niektórych leków jest ściśle związane ze wzrostem apetytu — bynajmniej nie na warzywa i zielone smoothie. Niestety wzmożony apetyt i łaknienie dotyczy zazwyczaj produktów bogatych w węglowodany oraz napojów wysokokalorycznych. Bardzo częstą, a wręcz nieuniknioną, konsekwencją  takiego odżywiania jest wzrost masy ciała pacjentów, a nierzadko nawet nadwaga i otyłość [2,3]. Wśród leków, powodujących wzmożony apetyt można wyróżnić:

• glikokortykosteroidy doustne;
• amitryptylinę (Amitryptylinum VP);
• paroksetynę (Seroxat, Parogen);
• mirtazapinę (Mirtagen, Mirtor);
• cetyryzynę (Zyrtec, Allertec);
• karbamazepinę (Tegretol CR, Neurotop Retard);
• gabapentynę (Neurontin, Gabapentin);
• pregabalinę (Egzysta, Lyrica);
• kwas walproinowy (Convulex, Depakine Chrono);
• fenytoinę (Phenytoinum WZF);
• risperidon (Rispolept, Ziperid);
• klozapinę (Klozapol, Clopizam);
• olanzapinę (Zolafren, Olanzin);
• kwetiapinę (Kwetaplex SR, Ketrel).

Nie zawsze wzmożone łaknienie to wada — czasami efekt ten jest wręcz pożądany. Dzieje się tak w przypadku leczenia jadłowstrętu za pomocą leku antyhistaminowego I generacji — cyproheptadyny (Peritol). Niemniej jednak wszyscy pacjenci, stosujący leki zwiększające apetyt, powinni podlegać regularnej kontroli masy ciała. Ważna jest w tym miejscu także rola farmaceuty, który może wpłynąć na edukację chorego. Pierwszym krokiem powinno być samo uświadomienie pacjentowi, że taki problem może się w ogóle pojawić po zastosowaniu konkretnego leku. Niemniej istotne jest objaśnienie roli prawidłowej diety i odpowiednio dobranej aktywności fizycznej [1].

Jakie leki hamują apetyt?

Grupa substancji obniżających łaknienie jest zdecydowanie szersza. Warto się z nią zapoznać i mieć świadomość, które spośród powszechnie stosowanych leków mogą wpływać na nasz apetyt. Takie zaburzenia łaknienia są najczęściej wynikiem działań niepożądanych leków, zwłaszcza ze strony układu pokarmowego. Biegunka, nudności, wymioty, owrzodzenia jamy ustnej, suchość w ustach — te wszelkie efekty uboczne przekładają się finalnie na brak apetytu [1].

Do związków aktywnych, które powodują zaburzenia apetytu, zaliczamy leki:

• przeciwdrobnoustrojowe, które powodują zaburzenia odczuwania smaku: metronidazol (Metronidazol Polpharma), ampicylina (Unasyn), tetracyklina (Tetracyclinum TZF), acyklowir (Heviran, Hascovir), oseltamiwir (Tamiflu), terbinafina (Myconafine).
• przeciwnowotworowe, powodujące podrażnienia śluzówki, nudności wymioty i biegunkę: hydroksymocznik (Hydroxycarbamid Teva), metotreksat (Trexan, Metotab), tioguanina (Lanvis).
• działające na układ krążenia, wywołujące zaburzenia odczuwania smaku: amiodaron (Cordarone, Opacorden), kaptopril (Captopril Polfarmex), lizynopryl (Prinivil), diltiazem (Oxycardil, Dilzem Retard), werapamil (Isoptin), atorwastatyna (Sortis), simwastatyna (Zocor), spironolakton (Spironol).
• stosowane w chorobie Parkinsona, powodujące nudności i wymioty, oraz suchość w ustach: lewodopa (Madopar), biperiden (Akineton).
• stosowane w chorobie Alzheimera, wywołujące nudności, wymioty i biegunki: rywastygmina (Exelon, Nimvastid).
• przeciwpadaczkowe, zaburzające odczuwanie smaku: topiramat (Topamax), karbamazepina (Amizepin), fenytoina (Phenytoinum WZF).
• stosowane w ADHD, wywołujące zaburzenia smaku oraz pobudzające ośrodkowy układ nerwowy: metylfenidat (Medikinet, Concerta).
• uspokajające, nasenne i przeciwlękowe, hamujące czynność ośrodkowego układu nerwowego i zaburzające odczuwanie smaku: alprazolam (Xanax, Afobam, Alprox), zolpidem (Nasen, Stilnox, Zolpic), zopiklon (Imovane, Senzop, Dobroson) [4,5].

Na występowanie polekowych zaburzeń łaknienia najbardziej narażone są osoby w podeszłym wieku, ze względu na często występującą u nich polifarmakoterapię, czyli stosowanie wielu leków jednocześnie. Farmaceuci stojący za pierwszym stołem mogą pomóc choremu, m.in. wykonując przegląd lekowy. Fachowa analiza wszelkich stosowanych produktów leczniczych może okazać się kluczem do rozwiązania problemu.

Podsumowanie

Niektóre leki mogą zarówno zwiększać, jak i zmniejszać apetyt, co może prowadzić do zmian masy ciała i zaburzeń odżywienia. Wzrost łaknienia często powodują glikokortykosteroidy, leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne, podczas gdy jego spadek może wynikać z działań niepożądanych leków przeciwnowotworowych, przeciwdrobnoustrojowych czy stosowanych w chorobach neurologicznych. Kluczową rolę w monitorowaniu tych skutków ubocznych odgrywają farmaceuci, którzy mogą edukować pacjentów i pomagać w kontrolowaniu wpływu leków na apetyt.