Czym jest RSV i dlaczego stanowi zagrożenie dla niemowląt?

RSV, czyli syncytialny wirus oddechowy, to jeden z najczęstszych wirusów atakujących układ oddechowy, szczególnie niebezpieczny dla najmłodszych dzieci. Nazwa tego wirusa pochodzi od charakterystycznego sposobu jego namnażania się – zakażone komórki układu oddechowego zlewają się w duże struktury zwane syncytiami. Wirus rozprzestrzenia się bardzo łatwo przez kaszel, kichanie oraz dotykanie zakażonych powierzchni, na których może przetrwać nawet kilka godzin. U dorosłych RSV zwykle powoduje objawy podobne do przeziębienia, ale dla niemowląt poniżej 6. miesiąca życia może być śmiertelnie groźny. W Polsce w 2024 roku odnotowano aż 38 500 hospitalizacji z powodu RSV, z czego niemal połowę stanowiły dzieci do 2. roku życia. Badania przeprowadzone w USA wskazują, że RSV jest jedną z głównych przyczyn hospitalizacji niemowląt, gdzie rocznie dochodzi do dziesiątek tysięcy hospitalizacji wśród dzieci poniżej 5. roku życia^1,2,3.

Dla maluszków zakażenie RSV może oznaczać poważne powikłania, takie jak zapalenie oskrzelików czy zapalenie płuc. Około 2-3% niemowląt zakażenie wirusem RSV dotyka na tyle poważnie, że wymaga dłuższego leczenia szpitalnego. Co ważne, według badań międzynarodowych aż 79% dzieci poniżej 2. roku życia hospitalizowanych z powodu RSV nie miało żadnych chorób współistniejących – były to zdrowe dzieci urodzone o czasie. Objawy u niemowląt mogą obejmować^3,4:

• kaszel i katar;
• gorączkę;
• trudności w oddychaniu;
• w ciężkich przypadkach – sinicę warg i paznokci;
• skrajne wyczerpanie⁴.

Rodzice powinni zwrócić szczególną uwagę na objawy alarmujące:

• szybki oddech z widocznym zapadaniem się przestrzeni międzyżebrowych;
• brak apetytu lub niechęć do picia;
• nadmierna senność;
• sine zabarwienie ust lub paznokci⁴.

Jeśli zauważysz u swojego dziecka którykolwiek z tych objawów, natychmiast zgłoś się do lekarza lub wezwij pogotowie. Niestety, nie istnieje skuteczne leczenie przyczynowe RSV – możemy jedynie łagodzić objawy i wspierać organizm dziecka w walce z infekcją^2,4.

Jak działa szczepienie RSV w ciąży i kiedy należy je wykonać?

Szczepienie przeciw RSV w ciąży to wyjątkowa forma ochrony, która pozwala mamie przekazać dziecku przeciwciała jeszcze przed jego narodzinami. Kiedy kobieta w ciąży otrzymuje szczepionkę Abrysvo (jedyna szczepionka przeciw RSV zatwierdzona dla kobiet w ciąży), jej organizm zaczyna produkować przeciwciała przeciwko wirusowi. Te cenne przeciwciała przechodzą przez łożysko do krwiobiegu dziecka, zapewniając mu ochronę od pierwszych chwil życia. Co więcej, zaszczepione mamy przekazują przeciwciała również przez mleko podczas karmienia piersią, co stanowi dodatkową warstwę ochrony. Szczepionka zawiera stabilizowane białka powierzchniowe wirusa RSV typu A i B, które nie mogą wywołać choroby, ale skutecznie stymulują produkcję przeciwciał^3,4,5,6.

Optymalny czas na szczepienie RSV w ciąży to okres między 32. a 36. tygodniem ciąży. W Polsce szczepienie należy wykonać w okresie od września do stycznia, czyli na 1-2 miesiące przed rozpoczęciem sezonu zachorowań na RSV. Szczepienie jest szczególnie ważne dla kobiet, których dzieci urodzą się w okresie październik-marzec, kiedy ryzyko zachorowania na RSV jest największe. Potrzeba co najmniej 14 dni od szczepienia, aby przeciwciała zdążyły się wytworzyć w organizmie matki i przejść przez łożysko do dziecka. Badania pokazują, że szczepienie wykonane co najmniej 5 tygodni przed porodem zapewnia najlepszy transfer przeciwciał. Jeśli dziecko urodzi się wcześniej niż 14 dni po szczepieniu matki, będzie potrzebowało dodatkowej ochrony w postaci przeciwciał monoklonalnych^3,5,7,8.

Czy szczepienie RSV w ciąży jest bezpieczne dla matki i dziecka?

Bezpieczeństwo szczepionki RSV było przedmiotem szczegółowych badań klinicznych. W badaniach fazy 3 wzięło udział ponad 7300 kobiet w ciąży. Szczepionka Abrysvo nie zawiera żywego wirusa, więc nie może wywołać choroby RSV ani u matki, ani u dziecka. Jest to szczepionka inaktywowana, zawierająca jedynie fragmenty białek wirusa. Najczęstsze działania niepożądane to łagodne reakcje miejscowe, takie jak ból w miejscu wstrzyknięcia, oraz ogólne objawy jak ból głowy czy ból mięśni. Te objawy są krótkotrwałe i ustępują samoistnie w ciągu kilku dni^5,6,9.

Szczepionkę przeciw RSV można bezpiecznie podać jednocześnie z innymi szczepieniami zalecanymi w ciąży:

• szczepienie przeciw grypie;
• szczepienie przeciw COVID-19;
• szczepienie przeciw krztuścowi (Tdap)^3,5.

Dane pokazują, że przy podawaniu szczepionki w zalecanym okresie od 32. do 36. tygodnia ciąży, odsetek porodów przedwczesnych wynosił 4,2% w grupie zaszczepionych kobiet w porównaniu do 3,7% w grupie placebo, co nie stanowi istotnej różnicy. Większość porodów przedwczesnych w obu grupach występowała w 36. tygodniu ciąży. Nie stwierdzono zwiększonego ryzyka wad wrodzonych u dzieci matek zaszczepionych. U niemowląt urodzonych przez zaszczepione matki nie zgłoszono żadnych działań niepożądanych związanych ze szczepieniem. Szczepionka została zatwierdzona przez Europejską Agencję Leków (EMA) jako bezpieczna do stosowania u kobiet w ciąży^3,9,10.

Jak skuteczne jest szczepienie RSV w ciąży w ochronie niemowląt?

Skuteczność szczepienia RSV w ciąży została potwierdzona w dużych badaniach klinicznych. Badania wykazały następującą skuteczność:

• zmniejszenie ryzyka hospitalizacji niemowlęcia z powodu RSV o 68% w pierwszych 3 miesiącach życia;
• zmniejszenie ryzyka hospitalizacji o 57% w pierwszych 6 miesiącach życia;
• zmniejszenie ryzyka ciężkich infekcji dolnych dróg oddechowych o 82% w pierwszych 3 miesiącach;
• zmniejszenie ryzyka ciężkich infekcji o 69% w pierwszych 6 miesiącach życia⁵.

Rzeczywiste dane z Argentyny, pierwszego kraju który wdrożył ogólnokrajowy program szczepień przeciw RSV dla kobiet w ciąży, potwierdzają wysoką skuteczność. W badaniu BERNI wykazano około 70-80% skuteczności w ochronie przed hospitalizacją z powodu RSV u niemowląt w pierwszych 6 miesiącach życia. Ochrona zapewniana przez szczepienie matki jest natychmiastowa – dziecko rodzi się już z przeciwciałami, które chronią je od pierwszego dnia życia^3,5,11.

Czy szczepienie RSV w ciąży jest refundowane w Polsce?

Od 1 kwietnia 2025 roku szczepienie przeciw RSV dla kobiet w ciąży jest w Polsce całkowicie bezpłatne dzięki pełnej refundacji ze środków publicznych. Szczepionka Abrysvo została umieszczona na specjalnej liście leków refundowanych “ciąża+”, co oznacza 100% refundację. Aby otrzymać bezpłatną szczepionkę, wystarczy uzyskać receptę od lekarza prowadzącego ciążę – może to być ginekolog, położna lub lekarz rodzinny^1,12,13.

Szczepienie można wykonać nie tylko w przychodni ginekologicznej czy POZ, ale także w aptekach, które podpisały umowę z NFZ na wykonywanie szczepień. Refundacja obejmuje jedną dawkę szczepionki podawaną między 24. a 36. tygodniem ciąży, przy czym eksperci zalecają szczepienie między 32. a 36. tygodniem. W Polsce szczepienie jest refundowane w okresie od września do stycznia, co pokrywa się z sezonem zachorowań na RSV. Dzięki pełnej refundacji każda przyszła mama w Polsce ma równy dostęp do tej formy ochrony swojego dziecka^1,14,15.

Kiedy warto rozważyć inne formy ochrony przed RSV zamiast szczepienia w ciąży?

Szczepienie matki przeciw RSV w ciąży jest najskuteczniejszą metodą ochrony dziecka, jednak w niektórych sytuacjach konieczne jest zastosowanie alternatywnej profilaktyki w postaci przeciwciał monoklonalnych (paliwizumab, nirsewimab). Powinny je otrzymać niemowlęta, których matki:

• nie zdążyły się zaszczepić podczas ciąży;
• urodziły dziecko wcześniej niż 14 dni po szczepieniu;
• urodziły dziecko przed 34. tygodniem ciąży;
• mają osłabiony układ odpornościowy (np. z powodu leczenia onkologicznego czy HIV).

Zgodnie z zaleceniami, bierne uodpornienie przeciwciałem monoklonalnym rekomenduje się wszystkim niemowlętom w pierwszym roku życia wchodzącym w swój pierwszy sezon zakażeń RSV, niezależnie od obecności chorób współistniejących. Priorytetowo należy traktować dzieci <6. miesiąca życia oraz te z grup wysokiego ryzyka. Niemowlęta urodzone jesienią i zimą powinny otrzymać preparat jeszcze przed wypisem ze szpitala, natomiast dzieci urodzone przed sezonem RSV – u pediatry lub lekarza rodzinnego. Profilaktykę warto rozważyć także u dzieci w wieku 1-2 lat podczas drugiego sezonu zakażeń RSV, jeśli występują u nich czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu choroby.

Choć szczepienie matki w ciąży zapewnia noworodkowi szeroki wachlarz przeciwciał, w większym stopniu odpornych na mutacje wirusa niż pojedyncze przeciwciało monoklonalne, to nie wyklucza ono stosowania dodatkowej ochrony u dziecka. Trzeba pamiętać, że przeciwciała monoklonalne mogą mieć ograniczoną dostępność, a mimo to stanowią bardzo skuteczną alternatywę – zmniejszają ryzyko hospitalizacji z powodu RSV nawet o 77%. W Polsce preparat Synagis (zawierający paliwizumab) jest dostępny bezpłatnie w ramach programu lekowego B.40, pod warunkiem spełnienia określonych kryteriów włączenia – w przeciwnym razie jego koszt sięga kilku tysięcy złotych. Natomiast Beyfortus (nirsewimab) obecnie nie jest refundowany, a jego cena wynosi około 2000 zł za dawkę^3,4,16,17.

Podsumowanie

Szczepienie przeciw RSV w ciąży to przełomowa możliwość ochrony niemowląt przed groźnym wirusem, który jest główną przyczyną hospitalizacji najmłodszych dzieci. Szczepionka Abrysvo, podawana między 32. a 36. tygodniem ciąży, pozwala mamie przekazać dziecku przeciwciała przez łożysko, zapewniając ochronę od pierwszych chwil życia przez pierwsze 6 miesięcy. Badania potwierdzają wysoką skuteczność tego szczepienia – zmniejsza ono ryzyko hospitalizacji niemowlęcia z powodu RSV o około 70% i chroni przed ciężkimi postaciami choroby w ponad 75% przypadków. Szczepionka jest bezpieczna, nie zawiera żywego wirusa i można ją podać razem z innymi szczepieniami zalecanymi w ciąży. Od kwietnia 2025 roku szczepienie RSV w ciąży jest w Polsce całkowicie bezpłatne dla wszystkich kobiet w ciąży. Szczepienie należy wykonać w okresie od września do stycznia, aby zapewnić ochronę dziecku podczas sezonu zachorowań na RSV.