Oparzenie to rana spowodowana ciepłem lub innymi czynnikami (np. prądem elektrycznym, związkami chemicznymi, nadmierną ekspozycją na słońce). Najwięcej przypadków oparzeń dotyczy dzieci. Bez kontaktu z lekarzem możemy leczyć oparzenie pierwszego stopnia i powierzchowne oparzenie drugiego stopnia. Zaleca się kontakt z lekarzem zawsze u dzieci poniżej 2 lat [1].

Oparzenia powierzchowne i głębokie – czym się różnią?

Ocena głębokości oparzenia jest podstawą skutecznej terapii. Uszkodzenia tego typu klasyfikuje się według czterostopniowej skali, którą przedstawiono poniżej:

• I° – oparzenie powierzchowne charakteryzujące się wystąpieniem rumienia, świądem oraz bólem skóry (są to np. oparzenie słoneczne);
• II° (IIa) – oparzenie pośredniej grubości, podczas którego pojawiają się pęcherze wypełnione płynem surowiczym, a także silny rumień skóry i obrzęk;
• II° (IIb) – oparzenie, w wyniku którego dochodzi do powstania pęcherzy, a także częściowego uszkodzenia nerwów. Skóra staje się twarda i niemal niewrażliwa na doznania bólowe (ból występuje najczęściej tylko podczas zmiany opatrunku lub dotykania rany). Po wygojeniu oparzenia IIb pojawia się blizna;
• III° – tego typu oparzenia obejmują nie tylko powierzchowne warstwy skóry, ale również jej głębsze struktury, takie jak naczynia, nerwy oraz tkankę podskórną. Bywa, że uszkodzenie wymaga interwencji chirurgicznej polegającej na usunięciu uszkodzonych tkanek (nefrektomii), a nawet przeprowadzeniu przeszczepienia skóry. Co ważne, oparzenia III° obejmujące duże powierzchnie mogą zagrażać nie tylko zdrowiu, ale również życiu osoby poszkodowanej;
• IV° – ten rodzaj oparzeń charakteryzuje się uszkodzeniem bardzo głębokich struktur obejmujących mięśnie, a nawet kości. Dochodzi wówczas do zwęglenia i martwicy tkanek. Oparzenia IV° są niezwykle groźne, ponieważ mogą prowadzić do trwałej dysfunkcji narządów wewnętrznych [2].

Jak wygląda pierwsza pomoc przy oparzeniach?

Najważniejszym krokiem podczas pierwszej pomoc w oparzeniach jest schłodzenie skaleczonego miejsca bieżącą wodą o temperaturze ok. 15ºC przez 20 minut. Należy unikać stosowania zamrożonych kompresów czy lodu. Badania potwierdzają, że skuteczne i szybkie reagowanie znacznie zmniejsza uszkodzenie tkanek, przyspiesza odbudowę nabłonka i zmniejsza ryzyko powstania blizny [3].

Co jest najlepsze na oparzenia?

Pamiętajmy o tym, że na powierzchnię oparzenia można nakładać jedynie sterylne produkty. Po odpowiednim schłodzeniu oparzenie może być zdezynfekowane 0,05% oktenidyną lub poliheksanidem (np. płyn Octenilin, Prontosan) albo podchlorynami (np. Microdacyn 60 Wound Care, Aqvitox D, Granudacyn).

Microdacyn 60 Wound Care, roztwór

O produkcie

• wyrób medyczny;
• preparat wykazuje bardzo szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego;
• ma obojętne pH;
• nie prowadzi do wytworzenia oporności u bakterii;
• można go stosować do 60. dni po otworzeniu.

Na świeże oparzenie nałożyć można gotowe jałowe opatrunki hydrożelowe np. AquaGel. Mają one postać żelowych przezroczystych płatów lub krążków w różnych rozmiarach. Nałożone na oparzenie przyspieszają jego gojenie, zapobiegają parowaniu wody i chłodzą, zmniejszając odczucie bólu.

Hydrożele na oparzenia mogą mieć też formę półpłynnego jałowego żelu w tubce (np. GranuGel, Intrasite, HydroSorb Gel). Można ich użyć w sytuacji, gdy oparzenie jest niewielkie i bez wysięku. Należy je wtedy przykryć jałowym opatrunkiem wtórnym np. Allevyn, Aquacel, Mepilex – w zależności od stanu oparzenia.

HydroSorb Gel, żel

O produkcie

• wyrób medyczny;
• oprócz jednorazowych tubek po 5 g, żel dostępny jest również w strzykawkach z podwójną podziałką po 15 g;
• aplikator/strzykawka umożliwia łatwe stosowanie preparatu;
• żel nie tylko zapewnia wilgotne środowisko sprzyjające gojeniu rany, ale łagodzi ból związany ze zmianą opatrunku.

Jakie typy preparatów można zastosować przy oparzeniu?

Istnieje wiele rodzajów preparatów, które można zastosować w celu złagodzenia bólu, przyspieszenia gojenia oraz zapobiegania infekcjom. Wybór odpowiedniego środka zależy od stopnia i rodzaju oparzenia.

Substancje przeciwbólowe i przeciwzapalne

Oparzeniu towarzyszy ból, który można zmniejszyć stosując przede wszystkim preparaty zawierające niesteroidowe leki przeciwzapalne. Jeśli chodzi o substancje znieczulające, na rynku polskim nie ma dostępnych maści czy sprejów na oparzenia z samą benzokainą. Jest ona składnikiem preparatu Variderm, który ze względu na swoje działanie ściągające i wysuszające jest stosowany w leczeniu ospy, ale może być wykorzystywany w łagodzeniu skutków oparzeń słonecznych [1]. 

Variderm, pasta na skórę

O produkcie

• lek dostępny bez recepty;
• podczas stosowania produktu mogą wystąpić podrażnienia skóry i reakcje uczuleniowe;
• leku nie powinno się stosować w przypadku uczulenia na którykolwiek ze składników preparatu, w przypadku uszkodzonej skóry oraz na otwarte rany;
• należy unikać kontaktu preparatu z błonami śluzowymi oczu, ust i nosa;
• po pierwszym otwarciu leku należy go zużyć maksymalnie przez rok, ale nie dłużej niż do końca okresu ważności;
• kobiety będące w ciąży i karmiące piersią powinny skonsultować się z lekarzem przed użyciem preparatu.

Innymi preparatami o działaniu przeciwzapalnym, stosowanymi w leczeniu oparzeń, są kremy i maści z hydrokortyzonem. Dane dotyczące korzyści płynących ze stosowania tego leku na oparzenia są sprzeczne. Co ciekawe jest on powszechnie stosowany w Japonii. W jednym z badań możemy przeczytać zalecenia dotyczące stosowania miejscowych preparatów steroidowych. Według autorów powinno być ono ograniczone do pierwszych 2 dni po urazie. Zmniejszają one zaczerwienienie i obrzęk oraz łagodzą ból. Przy dłuższym stosowaniu wydłużają czas gojenia się ran [4]. Preparatem z hydrokortyzonem bez recepty, który możemy zastosować podczas leczenia oparzeń jest np. krem Hydrocortisonum Oceanic.

Hydrocortisonum Oceanic, krem

O produkcie

• lek dostępny bez recepty;
• zawiera najmniejsze stężenie sterydu dostępne bez recepty;
• ma formę kremu, więc dość szybko się wchłania i nie zostawia tłustych plam;
• nie stosować w czasie ciąży i karmienia piersią;
• do stosowania od 12. roku życia.

Substancje przeciwbakteryjne i maści na oparzenia z antybiotykiem

Kolejną grupą produktów lubianych przez pacjentów są maści z antybiotykiem. Stosowane są chętnie w przypadku otarć, zranień czy omawianych oparzeń. Być może wynika to z powszechnego przeświadczenia o skuteczności i potrzebie stosowania antybiotyków zawsze i wszędzie. Nie jest to jednak dobry kierunek, ze względu na postępującą antybiotykooporność bakterii oraz kontrowersyjne dowody na rzeczywiste działanie tego typu maści.

Na rynku aptecznym są dostępne bez recepty maści z zestawem trzech antybiotyków (bacytracyny, polimyksyny B oraz neomycyny): Tribiotic oraz Maxibiotic, a także maść z neomycyną (Unguentum Neomycini). Wskazaniem do ich stosowania mogą być drobne zakażone otarcia lub oparzenia. Nie wolno ich stosować w przypadku rozleglejszych i cięższych oparzeń oraz ran głębokich i kłutych. Są one także przeciwwskazane dla dzieci w wieku poniżej 12 lat. W celu zapobiegania rozwojowi bakterii opornych na leczenie antybiotykami, powyższe preparaty nie powinny być używane przez zbyt długi czas [4].

Tribiotic, maść

O produkcie

• lek dostępny bez recepty;
• oprócz tuby, lek dostępny jest także w jednorazowych saszetkach;
• dzięki zawartości 3 antybiotyków, wykazuje szerokie spektrum działania antybakteryjnego;
• przeznaczony dla osób dorosłych oraz dzieci i młodzieży od 12 roku życia;
• preparat nie powinien być stosowany przez kobiety w ciąży i karmiące piersią;
• nie należy stosować maści na ciężkie oparzenia oraz głębokie rany.

Odkażanie rany po oparzeniu 

Produkty do odkażania ran po oparzeniach, a także innych urazach możemy podzielić na dwie grupy: płyny stosowane do przemywania oraz kremy, maści i opatrunki, które pozostają na skórze. Coraz częściej stosuje się produkty na bazie srebra (np. spray Ranisilver). Inny popularny preparat to maść Betadine, której składnikiem czynnym jest jodopowidon. Ogólne zasady dezynfekcji oparzeń są takie jak przy innych ranach [5].

Betadine, maść

O produkcie

• lek dostępny bez recepty;
• maść ma charakterystyczny brązowy kolor, który ulega rozjaśnieniu po nałożeniu na skórę;
• lek zachowuje ważność przez 2 lata po pierwszym otwarciu;
• lek może być stosowany u dorosłych oraz dzieci powyżej 2 roku życia;
• preparat nie powinien być stosowany przez kobiety karmiące piersią, z kolei kobiety ciężarne powinny używać maść tylko po konsultacji z lekarzem.

Żele chłodzące na oparzenia i pantenol

Jeśli oparzenie jest niewielkie i nie doszło do przerwania warstwy naskórka (czyli niewielkie oparzenie I stopnia), a także w oparzeniach słonecznych, z pomocą przychodzą nam żele chłodzące na oparzenia (Termcool albo Thermi). Poza uczuciem chłodzenia i ulgą w bólu nie mają one szczególnych właściwości. Nie są również produktami sterylnymi, dlatego nie wolno nakładać ich na większe i cięższe oparzenia (np. z pęcherzami, czyli od II stopnia wzwyż).

Termcool, żel chłodzący

O produkcie

• wyrób medyczny;
• po nałożeniu na skórę żel wykazuje natychmiastowe działanie chłodzące;
• może być stosowany u osób dorosłych oraz dzieci od 3. roku życia.

Jeszcze większą popularnością cieszą się preparaty pantenolu w aerozolu lub piance (np. Panthenol Forte After Sun). Wykazuje on działanie kojące i regenerujące na podrażnioną oparzeniem słonecznym skórę. Ograniczenia zastosowania są dokładnie takie same, jak żelu chłodzącego [6,7].

Panthenol Forte After Sun, mgiełka

O produkcie

• produkt ma postać łatwego w aplikacji aerozolu;
• zawiera 10% D-pantenolu;
• dodatkowa obecność alantoiny, betainy oraz wyciągu z aloesu nadaje preparatowi działanie łagodzące i nawilżające oraz uelastyczniające skórę;
• występuję także w postaci aerozolu z 5% zawartością D-pantenolu.

Maść na oparzenia ze srebrem

Tak jak zostało wspomniane wcześniej, preparaty ze srebrem stanowią alternatywę dla antybiotyków, ze względu na antybakteryjne działanie srebra.

Przykładem może być maść Argosulfan, która w swoim składzie zawiera sól srebrową sulfadiazyny. Jest ona dostępna wyłącznie na receptę i jeszcze do niedawna była standardowo stosowana w przypadku większych, zakażonych oparzeń. Lekarze nadal często przepisują ją w wyżej wymienionych przypadkach, chociaż obecnie nie ma jej w aktualnych wytycznych dotyczących leczenia ran i oparzeń [6,7].

Dostępnym bez recepty wyrobem medycznym ze srebrem jest krem Argotiab. Jak podaje producent, dzięki połączeniu jonów srebra ze związkiem tytanu uzyskano stabilność i skuteczność działania antybakteryjnego. Argotiab również nie znajduje się w wytycznych leczenia oparzeń [6,7].

Argotiab, krem

O produkcie

• wyrób medyczny;
• produkt dostępny także w postaci sprayu;
• w swoim składzie zawiera jony srebra związane z cząsteczkami tytanu;
• wykazuje silne działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze.

Jaka jest najlepsza maść na oparzenia w późniejszym stadium gojenia rany?

Osobną kategorią będą maści stosowane w oparzeniach już znacznie później, w momencie prawie całkowitego wygojenia lub później, na etapie odpadnięcia strupa.

Pierwsza grupa to maści natłuszczające i wspomagające gojenie. Zawierają one np. alantoinę, D-pantenol, witaminę E i F. Stosuje się je do natłuszczania skóry w bezpośredniej okolicy oparzenia oraz powstałego strupa. W ten sposób oparzenie szybciej się goi, skóra pozostaje elastyczna i tworzy się mniejsza blizna. Do tej grupy maści należą np. Linomag, Alantan Plus, Alantan i Retimax 1500.

Alantan, maść

O produkcie

• lek dostępny bez recepty;
• tłusta maść, tworząca powłokę ochronną na skórze;
• wydajne opakowanie.

Po całkowitym zagojeniu i odpadnięciu strupa można stosować maści i żele na bliznę, jeśli taka powstała. Najlepiej będą sprawdzać się produkty na bazie silikonowej, np. Sutricon żel (lub plaster na oparzenia). Wmasowuje się je w powstałą bliznę co najmniej 2 razy dziennie, przez 2-3 minuty. Minimalny czas terapii to ok. 3 miesiące. Preparaty te powodują zmniejszenie i rozjaśnienie blizny [6,7].

Jakie środowisko jest najkorzystniejsze dla gojenia się oparzeń?

Oparzenia goją się najlepiej w wilgotnym, ale nie mokrym środowisku. Sprzyja to odbudowie nabłonka i zapobiega odwodnieniu komórek. Środowisko to najlepiej stworzyć, stosując maść lub opatrunek na oparzenia [8].

Co stosować w celu nawilżenia i odbudowy skóry po oparzeniu?

Olej z jagód rokitnika zwyczajnego (Hippophae rhamnoides) jest jednym z nielicznych olejów roślinnych zawierających kwas oleopalmitynowy (omega 7) — składnik lipidów skóry. Kwas ten stymuluje procesy odbudowy naskórka i wspomaga gojenie się ran. Dzięki zdolności aktywowania fizjologicznych funkcji skóry poprawia jej regenerację i minimalizuje blizny [9]. 

Na regenerację poparzonej skóry pozytywnie wpływają także inne oleje zawierające nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6, karotenoidy i tokoferole, które stymulują proliferację fibroblastów, biosyntezę kolagenu oraz indukują naprawę tkanek i angiogenezę. Przykładem takich preparatów może być maść tranowa lub Linomag [8].

Substancją najczęściej spotykaną w preparatach przeznaczonych do regeneracji skóry po oparzeniach jest dekspantenol. Jest to pochodna kwasu pantotenowego, który należy do witamin z grupy B. Poprawia nawilżenie warstwy rogowej naskórka oraz elastyczność skóry. Przyspiesza również proces gojenia rany. Wykazano, że dekspantenol ma działanie przeciwzapalne na rumień wywołany promieniowaniem ultrafioletowym [9].

Alantoina również przyspiesza proces regeneracji uszkodzonej skóry. Posiada właściwości silnie nawilżające, a przy tym jest bezpieczna — nie uczula, nie podrażnia skóry. Alantoina jest również zalecana jako środek wspomagający w leczeniu przewlekłych chorób skóry z zaburzeniami rogowacenia lub uszkodzenia skóry, takich jak atopowe zapalenie skóry, kontaktowe zapalenie skóry, łuszczyca, rybia łuska, wrzody [10]. 

Innymi składnikami, na które warto zwrócić uwagę w preparatach to:

• aloes;
• kwas hialuronowy i jego sole;
• mentol. 

Jak działają mentol, kwas hialuronowy i aloes na oparzenia?

W skład żelu aloesowego wchodzą mukopolisacharydy, aminokwasy i cynk. Wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i nawilżające. Kwas hialuronowy pobudza gojenie się nie tylko świeżych ran, ale także owrzodzeń i ran przewlekłych. Mentol zmniejsza ból i pieczenie dzięki efektowi chłodzenia [11,12].

Podsumowanie

Jak można zobaczyć wybór produktów, które mogą pomóc nam przy leczeniu oparzenia jest bardzo duży. Pamiętajmy jednak, żeby preparat do stosowania po oparzeniu wybierać zgodnie z własnymi potrzebami. Nie ma potrzeby stosowania wszystkich wymienionych wyżej produktów. Rany nie powinniśmy również trzeć oraz narażać na promieniowanie słoneczne. Możemy zwrócić uwagę, czy w składzie preparatu na oparzenia nie ma substancji zapachowych, które najczęściej uczulają.