Jak powstają zaburzenia pozorowane - mechanizmy patogenetyczne

Patogeneza zaburzeń pozorowanych stanowi złożony proces, w którym współdziałają różnorodne czynniki biologiczne, psychologiczne i środowiskowe. Mechanizm powstania tego schorzenia pozostaje w dużej mierze niewyjaśniony, głównie ze względu na brak wysokiej jakości badań na dużą skalę1. Wiedza na temat patogenezy opiera się przede wszystkim na obserwacjach klinicznych, opisach przypadków oraz małych badaniach, co utrudnia pełne zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw tego zaburzenia2.

Czynniki rozwojowe i traumy dzieciństwa

Większość ekspertów uważa zaburzenia pozorowane za schorzenie o charakterze rozwojowym, gdzie obserwowane zachowania stanowią nieadaptacyjną odpowiedź na wydarzenia życiowe, szczególnie te z okresu dzieciństwa12. Traumatyczne doświadczenia z wczesnych lat życia odgrywają kluczową rolę w patogenezie tego zaburzenia.

Wśród najważniejszych czynników predysponujących wymienia się przede wszystkim przemoc emocjonalną i fizyczną w dzieciństwie oraz zaniedbanie34. Osoby z zaburzeniami pozorowanymi często mają w wywiadzie doświadczenia deprywacyjne, takie jak straty bliskich osób czy rozpad rodziny3. Te wczesne traumy mogą prowadzić do wyuczonego skojarzenia między otrzymywaniem opieki medycznej a uzyskiwaniem wsparcia emocjonalnego i komfortu5.

Szczególnie istotne wydaje się być wczesne narażenie na opiekę medyczną. Osoby, które w dzieciństwie przechodziły ciężkie choroby wymagające hospitalizacji, wykazują zwiększone ryzyko rozwoju zaburzeń pozorowanych w życiu dorosłym6. Wczesny kontakt z systemem opieki zdrowotnej może stanowić znaczący czynnik przyczyniający się do powstania tego zaburzenia6.

Ważne: Traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa nie zawsze prowadzą do rozwoju zaburzeń pozorowanych. Kluczowe znaczenie ma sposób, w jaki dziecko radzi sobie z traumą oraz dostępność odpowiedniego wsparcia emocjonalnego w tym okresie. Wczesna interwencja terapeutyczna może znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju patologicznych wzorców zachowań.

Mechanizmy psychodynamiczne i motywacje

Mechanizmy psychodynamiczne leżące u podstaw zaburzeń pozorowanych są wieloaspektowe i często nieświadome. Najoczywistszym mechanizmem jest potrzeba uzyskania uwagi i opieki poprzez przyjęcie roli chorego, szczególnie u osób, które odczuwały brak miłości w dzieciństwie12.

Jeśli dana osoba nie wykształciła zdrowego przywiązania do opiekuna w dzieciństwie, istnieje możliwość, że rozwinie zaburzenia pozorowane w celu zaspokojenia potrzeby otrzymywania opieki7. Pozorowanie choroby może również służyć jako mechanizm radzenia sobie z traumą u osób, które doświadczyły zaniedbania lub przemocy8.

Niektórzy eksperci opisują zaburzenia pozorowane jako rodzaj uzależnienia behawioralnego26. Pacjenci z tym zaburzeniem opisują niekontrolowaną potrzebę utrzymania roli chorego oraz jednocześnie pragnienie przezwyciężenia tej zależności2. To sugeruje, że zachowania pozorowane mogą funkcjonować podobnie do innych form uzależnień, gdzie osoba odczuwa silną potrzebę podejmowania określonych działań mimo świadomości ich szkodliwości.

Dodatkowymi motywacjami mogą być poczucie kontroli nad autorytetami medycznymi, dążenie do podniesienia lub ochrony samooceny poprzez kojarzenie się z prestiżowymi lekarzami i ośrodkami medycznymi, a także chęć przedstawienia siebie jako osoby wyjątkowej, heroicznej lub posiadającej rozległą wiedzę medyczną9. Niektórzy pacjenci mogą również doświadczać podwyższonego podniecenia związanego z procedurami medycznymi7.

Neurobiologiczne podstawy zaburzeń pozorowanych

Neurobiologiczne aspekty patogenezy zaburzeń pozorowanych pozostają słabo poznane, jednak dostępne badania sugerują możliwe nieprawidłowości w funkcjonowaniu mózgu5. Niewielkie badanie przeprowadzone na pięciu osobach z diagnozą zaburzeń pozorowanych wykazało, że wszyscy pacjenci posiadali doskonałe umiejętności intelektualne i werbalne, jednak testy neuropsychologiczne ujawniły deficyty w organizacji pojęciowej i osądzeniu110.

Na podstawie tych obserwacji autorzy wysunęli hipotezę, że zaburzenia pozorowane mogą być związane z dysfunkcją prawej półkuli mózgowej110. Liczne izolowane opisy przypadków dokumentują różnorodne nieprawidłowości w badaniach neuroobrazowania i innych badaniach u pacjentów z zaburzeniami pozorowanymi110.

Wśród zidentyfikowanych nieprawidłowości wymienia się hiperperfuzję prawego półwzgórza, patologiczne zmiany w zapisie EEG oraz zaburzenia mitochondrialne110. Niektóre badania wskazują również na możliwe nieprawidłowości w obszarach mózgu kontrolujących emocje i kontrolę impulsów11. Te obserwacje sugerują, że zaburzenia pozorowane mogą mieć częściowo biologiczne podstawy, choć potrzebne są dalsze badania w celu potwierdzenia tych hipotez Zobacz więcej: Neurobiologiczne mechanizmy zaburzeń pozorowanych.

Uwaga: Neurobiologiczne nieprawidłowości stwierdzone u pacjentów z zaburzeniami pozorowanymi nie oznaczają, że są one jedyną przyczyną tego schorzenia. Prawdopodobnie współdziałają one z czynnikami psychologicznymi i środowiskowymi, tworząc złożony obraz patogenetyczny. Diagnoza opiera się nadal przede wszystkim na kryteriach klinicznych, a nie na badaniach neuroobrazowania.

Współwystępowanie z innymi zaburzeniami

Istotnym elementem patogenezy zaburzeń pozorowanych jest ich związek z innymi zaburzeniami psychicznymi. Badania wykazują znaczną przewagę współwystępowania z zaburzeniami osobowości, szczególnie z zaburzeniem osobowości borderline, oraz zaburzeniami depresyjnymi3. Ta korelacja nie jest zaskakująca, ponieważ związek między zaburzeniami pozorowanymi a zaburzeniami osobowości jest często opisywany w literaturze3.

Analizy statystyczne wykazały istotne korelacje między przemocą i zaniedbaniem w dzieciństwie a zaburzeniami ze spektrum depresyjnego i nadużywaniem substancji psychoaktywnych12. U kobiet stwierdzono również istotne korelacje między nadużywaniem substancji, zaburzeniem osobowości borderline i zaburzeniami depresyjnymi12. U mężczyzn natomiast obserwuje się istotne korelacje między nadużywaniem substancji a zaburzeniem osobowości borderline, a także między przemocą i zaniedbaniem w dzieciństwie a nadużywaniem substancji i przeszłymi doświadczeniami choroby lub długotrwałej hospitalizacji12.

Około 40% osób z zaburzeniami pozorowanymi cierpi również na depresję13. Ponadto, wiele z tych osób pracowało wcześniej w środowisku medycznym, a średni wiek początku objawów wynosi około 34 lata13. Te obserwacje sugerują, że zaburzenia pozorowane mogą być częścią szerszego spektrum zaburzeń psychicznych o podobnej etiologii Zobacz więcej: Współwystępowanie zaburzeń pozorowanych z innymi chorobami psychicznymi.

Pytania i odpowiedzi

Czy zaburzenia pozorowane są dziedziczne?

Nie ma dowodów na genetyczne podłoże zaburzeń pozorowanych. Schorzenie to wydaje się być wynikiem złożonych interakcji między czynnikami psychologicznymi, środowiskowymi i możliwie neurobiologicznymi, ale nie jest dziedziczone w sposób genetyczny.

Jakie traumy z dzieciństwa zwiększają ryzyko rozwoju zaburzeń pozorowanych?

Główne czynniki ryzyka to przemoc emocjonalna i fizyczna, zaniedbanie, straty bliskich osób, rozpad rodziny oraz wczesne doświadczenia ciężkich chorób wymagających hospitalizacji. Kluczowe jest również brak prawidłowego przywiązania do opiekuna.

Czy osoby z zaburzeniami pozorowanymi są świadome swoich działań?

Tak, osoby z zaburzeniami pozorowanymi świadomie pozorują lub wywołują objawy chorobowe. Jednak ich motywacje i dążenie do uwagi są w dużej mierze nieświadome, a zachowania te mogą mieć charakter kompulsywny, podobny do uzależnienia.

Jakie nieprawidłowości w mózgu obserwuje się u pacjentów z zaburzeniami pozorowanymi?

Badania wykazały możliwe deficyty w organizacji pojęciowej i osądzeniu, hiperperfuzję prawego półwzgórza, patologiczne zmiany w EEG oraz dysfunkcje w obszarach kontrolujących emocje i impulsy. Jednak te obserwacje wymagają dalszych badań.

Czy zaburzenia pozorowane zawsze współwystępują z innymi chorobami psychicznymi?

Nie zawsze, ale bardzo często. Najczęściej współwystępują z zaburzeniami osobowości (szczególnie borderline), depresją oraz problemami z nadużywaniem substancji. Około 40% pacjentów cierpi również na depresję.

REKLAMA