Etiologia padaczki skroniowej: od genetyki po urazy mózgu

Padaczka skroniowa stanowi najczęstszą formę padaczki ogniskowej i dotyka około 60% wszystkich osób z padaczką1. Pomimo intensywnych badań naukowych, etiologia tej choroby pozostaje złożona i wieloczynnikowa, a w około 25% przypadków przyczyna nie może zostać jednoznacznie określona2. Zrozumienie mechanizmów powstawania padaczki skroniowej jest kluczowe dla skutecznej diagnostyki i leczenia tej przewlekłej choroby neurologicznej.

Padaczka skroniowa rozwija się w wyniku nieprawidłowej aktywności elektrycznej neuronów w płatach skroniowych mózgu3. Neurony, które w normalnych warunkach przekazują sygnały elektryczne do odpowiednich obszarów mózgu, w przypadku napadu padaczkowego zaczynają niekontrolowanie wysyłać impulsy zamiast kierować je tam, gdzie powinny dotrzeć. Ta zaburzona komunikacja między komórkami nerwowymi prowadzi do charakterystycznych objawów padaczki skroniowej.

Ważne: Padaczka skroniowa może rozpocząć się w każdym wieku, ale najczęściej diagnozowana jest w pierwszych dwóch dekadach życia1. Istnieją dwie główne formy tej choroby – padaczka przyśrodkowa skroniowa (MTLE) oraz padaczka skroniowa boczna (LTLE), które różnią się lokalizacją ogniska padaczkowego i mechanizmami powstawania.

Stwardnienie hipokampa jako główna przyczyna

Stwardnienie hipokampa (hippocampal sclerosis) stanowi najczęstszą przyczynę padaczki skroniowej, odpowiadając za około 70% przypadków tej choroby4. Jest to proces neurodegeneracyjny charakteryzujący się utratą neuronów i komórek glejowych w obrębie hipokampa, kluczowej struktury odpowiedzialnej za procesy pamięciowe5. Około dwóch trzecich pacjentów z padaczką skroniową leczonych chirurgicznie wykazuje obecność stwardnienia hipokampa jako podłoża patologicznego6.

Mechanizmy prowadzące do stwardnienia hipokampa są przedmiotem intensywnych debat naukowych. Badania wskazują na związek między długotrwałymi napadami gorączkowymi w dzieciństwie a zwiększonym ryzykiem rozwoju stwardnienia hipokampa i padaczki w późniejszym życiu7. Podatność genetyczna prawdopodobnie odgrywa tutaj istotną rolę – wykazano na przykład związek między mutacjami w genie SCN1A, długotrwałymi napadami gorączkowymi a stwardnieniem hipokampa7.

Współcześnie przyjmuje się, że stwardnienie hipokampa może być zarówno przyczyną, jak i skutkiem napadów padaczkowych7. Oznacza to, że powtarzające się napady mogą prowadzić do progresywnego uszkodzenia tkanki nerwowej hipokampa, co z kolei zwiększa skłonność do dalszych napadów, tworząc błędne koło patologiczne Zobacz więcej: Stwardnienie hipokampa w padaczce skroniowej - mechanizmy i przyczyny.

Urazy mózgu i czynniki pourazowe

Urazowe uszkodzenie mózgu stanowi istotną przyczynę padaczki skroniowej, szczególnie gdy dochodzi do kontuzji lub krwotoku prowadzącego do encefalomalacji lub blizn korowych6. Ryzyko rozwoju padaczki jest szczególnie wysokie w przypadku urazów głowy z utratą przytomności trwającą dłużej niż 30 minut, amnezją pourazową przekraczającą 30 minut oraz obecnością ogniskowych objawów neurologicznych8.

Szczególnie narażone na rozwój padaczki skroniowej są osoby, które doświadczyły urazów mózgu we wczesnym okresie życia9. Trudne, urazowe poroły, w tym poroды kleszczowe, mogą prowadzić do uszkodzeń mózgu predysponujących do rozwoju padaczki w późniejszym życiu6. Również urazy okołoporodowe związane z niedotlenieniem mózgu mogą skutkować rozwojem padaczki lub mózgowego porażenia dziecięcego10.

Infekcje układu nerwowego

Infekcje mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych stanowią znaczący czynnik etiologiczny padaczki skroniowej. Do najważniejszych patogenów należą wirusy opryszczki pospolitej (HSV), bakterie wywołujące zapalenie opon mózgowych oraz pasożyty odpowiedzialne za neurocysticerkozę6. Zapalenie mózgu, szczególnie wywołane przez wirus opryszczki pospolitej, może prowadzić do trwałych uszkodzeń płatów skroniowych11.

Szczególną uwagę zwraca się na rolę ludzkiego wirusa opryszczki typu 6B (HHV-6B) w etiologii przyśrodkowej padaczki skroniowej. Wirus ten jest znany z wywoływania napadów gorączkowych u małych dzieci, a wysokie obciążenie wirusowe HHV-6B zostało udokumentowane w tkankach mózgowych usuniętych od pacjentów z przyśrodkową padaczką skroniową12. Badania międzynarodowej grupy naukowców dostarczają przekonujących dowodów na to, że infekcja HHV-6B może odgrywać rolę w etiologii tej formy padaczki.

Uwaga: Infekcje układu nerwowego, takie jak zapalenie mózgu czy zapalenie opon mózgowych, mogą powodować padaczkę nie tylko w ostrej fazie choroby, ale również jako odległe powikłanie. Dlatego tak ważne jest odpowiednie leczenie infekcji neurologicznych i monitorowanie pacjentów pod kątem możliwego rozwoju padaczki w przyszłości.

Guzy mózgu i wady rozwojowe

Nowotwory mózgu odpowiadają za około 10% przypadków padaczki skroniowej4. Do najczęstszych typów nowotworów wywołujących padaczkę skroniową należą oponiaki, glejaki i gangliomy6. Guzy te mogą bezpośrednio drażnić tkanki nerwowe lub wywierać ucisk na struktury płata skroniowego, prowadząc do nieprawidłowej aktywności elektrycznej neuronów.

Wady rozwojowe kory mózgowej stanowią kolejną istotną grupę przyczyn padaczki skroniowej. Dysplazja korowa ogniskowa (FCD) jest podtypem wad rozwojowych kory, który powoduje przewlekłą, lekooporną padaczkę u dzieci i stanowi częstą przyczynę padaczki u dorosłych13. Ogniskowa dysplazja korowa odpowiada za 5-10% przypadków padaczki skroniowej4 Zobacz więcej: Wady rozwojowe kory mózgowej w padaczce skroniowej.

Zaburzenia naczyniowe

Malformacje naczyniowe mózgu, w tym malformacje tętniczo-żylne i naczyniaki jamiste, stanowią przyczynę około 5% przypadków padaczki skroniowej4. Te nieprawidłowo uformowane naczynia krwionośne mogą być źródłem krwotoków lub niedokrwienia, prowadząc do uszkodzenia tkanki nerwowej i rozwoju ogniska padaczkowego14.

Udary mózgu również mogą prowadzić do rozwoju padaczki skroniowej, szczególnie u osób starszych. U dorosłych powyżej 35. roku życia udar jest jedną z głównych przyczyn padaczki15. Choroba naczyń mózgowych odpowiada za około dwie trzecie napadów objawowych u osób starszych16.

Czynniki genetyczne i dziedziczenie

Chociaż większość przypadków padaczki skroniowej ma charakter sporadyczny, formy rodzinne nie są rzadkością17. Badania wykazały, że nawet jedna piąta nowo zdiagnozowanych przypadków niezmianowej przyśrodkowej padaczki skroniowej może mieć podłoże rodzinne17. Rodzinna padaczka skroniowa wykazuje złożony wzorzec dziedziczenia i zazwyczaj nie charakteryzuje się obecnością stwardnienia skroniowego przyśrodkowego w badaniach obrazowych17.

Jedynym genem, który wielokrotnie wykazywał związek z padaczką skroniową, jest gen LGI118. Gen ten koduje białko zwane leucine-rich glioma inactivated 1 lub epitempinę, które odgrywa kluczową rolę w regulacji kanałów potasowych kontrolujących komunikację międzykomórkową w mózgu18. Warianty w genie LGI1 lub RELN są najczęstszą przyczyną autosomalnej dominującej padaczki z objawami słuchowymi (ADEAF)19.

Napady gorączkowe jako czynnik ryzyka

Napady gorączkowe w dzieciństwie stanowią najczęstszy czynnik ryzyka rozwoju padaczki skroniowej20. Szczególnie długotrwałe napady gorączkowe w okresie wczesnego dzieciństwa wydają się zwiększać ryzyko rozwoju limbicznej formy padaczki skroniowej wywołanej stwardnieniem hipokampa21. Dzieci, które miały napady gorączkowe trwające 15 minut lub dłużej, mają wyższe ryzyko rozwoju tej choroby w późniejszym życiu22.

Chociaż około 10-15% dzieci, które rozwijają napady gorączkowe, w późniejszym czasie otrzymuje diagnozę padaczki, nie ma przekonujących dowodów na przyczynowy związek między historią napadów gorączkowych a rozwojem padaczki skroniowej5. Oczywisty jest jednak związek między zmianami w anatomicznych strukturach, takimi jak stwardnienie przyśrodkowego płata skroniowego w populacji pediatrycznej, a rozwojem padaczki skroniowej.

Przyczyny nieznane i kryptogenne

Pomimo postępów w diagnostyce i zrozumieniu mechanizmów padaczki skroniowej, w około 20-30% przypadków lekoopornych pacjentów rezonans magnetyczny mózgu nie wykazuje żadnej zmiany epileptogennej23. Etiologia tej niezmianowej padaczki skroniowej jest stopniowo wyjaśniana poprzez identyfikację nowych patologii, które nie pozostawiają specyficznego śladu w rezonansie magnetycznym lub w których ten ślad jest trudny do zidentyfikowania.

Do trudnych do rozpoznania przyczyn padaczki skroniowej należą niektóre formy padaczki autoimmunologicznej, padaczka skroniowa o pochodzeniu genetycznym oraz ukryte przepukliny bieguna skroniowego23. Te rzadkie przyczyny mogą być brane pod uwagę zarówno w kontrolowanej, jak i lekoopornej niezmianowej padaczce skroniowej.

Znaczenie kliniczne poznania etiologii

Zrozumienie przyczyn padaczki skroniowej ma fundamentalne znaczenie dla wyboru odpowiedniej strategii terapeutycznej. Podczas gdy znaczące postępy poczyniono w diagnostyce i leczeniu stwardnienia hipokampa oraz dysplazji korowej, rozpoznanie innych etiologii pozostaje wyzwaniem, co ostatecznie skutkuje opóźnieniem lub wstrzymaniem terapii oraz gorszymi wynikami leczenia24.

Badania wykazują, że około 73% pacjentów z padaczką skroniową ma korzystny wynik po operacji padaczki niezależnie od podstawowej etiologii25. Szczególnie dobre rezultaty uzyskuje się u pacjentów ze stwardnieniem hipokampa – około 70% z nich osiąga długoterminową wolność od napadów po operacji21. Te dane podkreślają znaczenie precyzyjnego określenia przyczyny padaczki dla optymalnego planowania leczenia i prognozy pacjenta.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są najczęstsze przyczyny padaczki skroniowej?

Najczęstszymi przyczynami są stwardnienie hipokampa (około 70% przypadków), urazy mózgu, infekcje układu nerwowego, guzy mózgu oraz wady rozwojowe kory mózgowej. W około 25% przypadków przyczyna pozostaje nieznana.

Czy padaczka skroniowa może być dziedziczna?

Tak, istnieją rodzinne formy padaczki skroniowej. Badania wykazują, że nawet jedna piąta przypadków może mieć podłoże rodzinne. Głównym genem związanym z tą chorobą jest LGI1, który koduje białko regulujące komunikację międzykomórkową w mózgu.

Czy napady gorączkowe w dzieciństwie mogą prowadzić do padaczki skroniowej?

Długotrwałe napady gorączkowe w dzieciństwie stanowią najczęstszy czynnik ryzyka rozwoju padaczki skroniowej. Szczególnie napady trwające 15 minut lub dłużej zwiększają ryzyko rozwoju tej choroby w późniejszym życie.

Co to jest stwardnienie hipokampa i dlaczego powoduje padaczkę?

Stwardnienie hipokampa to proces neurodegeneracyjny charakteryzujący się utratą neuronów w hipokampie. Może być zarówno przyczyną, jak i skutkiem napadów padaczkowych, tworząc błędne koło - uszkodzenie prowadzi do napadów, a napady do dalszego uszkodzenia.

Czy można zapobiec rozwojowi padaczki skroniowej?

Niektórym przyczynom można zapobiec - unikanie urazów głowy przez noszenie kasków, odpowiednie leczenie infekcji mózgu oraz kontrola napadów gorączkowych u dzieci mogą zmniejszyć ryzyko. Jednak wielu przyczyn, jak czynniki genetyczne, nie da się uniknąć.

REKLAMA