Przyczyny małopłytkowości – podstawowe mechanizmy rozwoju choroby

Małopłytkowość, definiowana jako liczba płytek krwi poniżej 150 000/µl, może wynikać z różnorodnych przyczyn, które można podzielić na trzy podstawowe mechanizmy patofizjologiczne¹. Zrozumienie etiologii tego zaburzenia jest kluczowe dla prawidłowego rozpoznania i wdrożenia odpowiedniego leczenia, ponieważ przyczyny mogą wahać się od łagodnych, przemijających stanów po poważne choroby wymagające natychmiastowej interwencji medycznej².

Mechanizmy powstawania małopłytkowości

Małopłytkowość może powstać na skutek trzech głównych mechanizmów patofizjologicznych. Pierwszy z nich to zmniejszona produkcja płytek krwi w szpiku kostnym, która może być spowodowana uszkodzeniem megakariocytów – komórek odpowiedzialnych za wytwarzanie płytek³. Drugi mechanizm obejmuje zwiększone niszczenie lub zużywanie płytek w krążeniu, często związane z procesami immunologicznymi lub innymi patologicznymi stanami⁴. Trzeci mechanizm to sekwestracja płytek, głównie w powiększonej śledzionie, co prowadzi do ich zmniejszonej liczby we krwi obwodowej⁵.

Zaburzenia produkcji płytek krwi

Zmniejszona produkcja płytek krwi w szpiku kostnym może wynikać z różnorodnych czynników. Nowotwory krwi, takie jak białaczka i chłoniaki, mogą bezpośrednio uszkadzać szpik kostny i zakłócać normalną produkcję płytek⁶. Równie istotne są infekcje wirusowe, w tym HIV, wirusowe zapalenie wątroby typu C, wirus Epsteina-Barr czy parwowirus, które mogą czasowo lub trwale wpływać na funkcjonowanie szpiku kostnego².

Niedokrwistość aplastyczna stanowi szczególnie poważną przyczynę małopłytkowości, charakteryzując się całkowitym zahamowaniem produkcji wszystkich rodzajów komórek krwi⁷. Niedobory żywieniowe, szczególnie witaminy B12 i kwasu foliowego, mogą również prowadzić do zaburzeń produkcji płytek, co jest szczególnie częste u osób nadużywających alkoholu⁸. Chemioterapia i radioterapia należą do najczęstszych jatrogennych przyczyn małopłytkowości, niszcząc komórki macierzyste szpiku kostnego⁶ Zobacz więcej: Zaburzenia produkcji płytek krwi - przyczyny i mechanizmy.

Zwiększone niszczenie płytek krwi

Mechanizm zwiększonego niszczenia płytek krwi może mieć charakter immunologiczny lub nieimmunologiczny. Pierwotna małopłytkowość immunologiczna (ITP) stanowi klasyczny przykład autoimmunologicznego niszczenia płytek, gdzie przeciwciała skierowane przeciwko płytkom prowadzą do ich przedwczesnego usuwania przez układ siateczkowo-śródbłonkowy⁹. Stan ten może być pierwotny lub wtórny do innych chorób autoimmunologicznych, takich jak toczeń rumieniowaty układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów⁹.

Małopłytkowość polekowa jest szczególnie istotną przyczyną, która może wystąpić w związku z przyjmowaniem różnorodnych leków¹⁰. Heparyna jest najczęściej wymienianym lekiem powodującym małopłytkowość immunologiczną, prowadząc do paradoksalnego wzrostu ryzyka zakrzepowo-zatorowego mimo niskiej liczby płytek². Inne leki, takie jak chinina, antybiotyki z grupy sulfonamidów, leki przeciwdrgawkowe czy niesteroidowe leki przeciwzapalne, również mogą wywoływać ten stan¹¹ Zobacz więcej: Małopłytkowość polekowa - mechanizmy i najczęstsze przyczyny lekowe.

Choroby związane ze zwiększonym zużywaniem płytek

Niektóre stany chorobowe charakteryzują się nadmiernym zużywaniem płytek krwi w procesach krzepnięcia. Rozsiane krzepnięcie wewnątrznaczyniowe (DIC) prowadzi do masywnego zużywania płytek w mikrozakrzepach, co skutkuje ich niedoborem mimo prawidłowej produkcji⁹. Zakrzepowa plamica małopłytkowa (TTP) i zespół hemolityczno-mocznicowy (HUS) to rzadkie, ale zagrażające życiu stany, w których dochodzi do tworzenia mikrozakrzepów w najmniejszych naczyniach krwionośnych⁶.

Infekcje bakteryjne, szczególnie posocznica, mogą prowadzić do małopłytkowości poprzez różne mechanizmy, w tym bezpośrednie tłumienie szpiku kostnego oraz zwiększone zużywanie płytek w odpowiedzi zapalnej¹². Ciąża może również wiązać się z małopłytkowością, od łagodnej małopłytkowości ciężarnych po poważne powikłania, takie jak zespół HELLP⁹.

Sekwestracja płytek i inne mechanizmy

Sekwestracja płytek krwi występuje głównie w powiększonej śledzionie, która normalnie przechowuje około jednej trzeciej wszystkich płytek organizmu⁵. Przewlekłe choroby wątroby z marskością i nadciśnieniem wrotnym często prowadzą do powiększenia śledziony i wtórnej małopłytkowości¹². Choroby metaboliczne, takie jak choroba Gauchera, mogą również powodować splenomegalię i sekwestrację płytek⁸.

Małopłytkowość rozcieńczeniowa może wystąpić po masywnych transfuzjach krwi lub płynów, gdy dochodzi do rozcieńczenia płytek w krążeniu¹³. Mechaniczne uszkodzenie płytek może występować u pacjentów z sztucznymi zastawkami serca, podczas zabiegów pozaustrojowego krążenia czy hemodializy¹³.

Czynniki ryzyka i predyspozycje

Niektóre czynniki zwiększają ryzyko rozwoju małopłytkowości. Nadużywanie alkoholu może prowadzić do tego stanu poprzez bezpośrednie toksyczne działanie na szpik kostny oraz niedobory żywieniowe⁷. Ekspozycja na toksyczne substancje chemiczne, takie jak pestycydy, arsen czy benzen, może również wpływać na produkcję płytek⁵.

Predyspozycje genetyczne odgrywają rolę w rzadkich formach wrodzonych małopłytkowości, takich jak zespół Wiskotta-Aldricha czy zespół Bernarda-Souliera¹⁴. Wiek i płeć również mają znaczenie – u dzieci małopłytkowość często występuje po infekcjach wirusowych i ma charakter ostry, podczas gdy u dorosłych przeważają formy przewlekłe, szczególnie u kobiet w średnim wieku¹⁵.

Współczesne wyzwania diagnostyczne

Współczesna medycyna stoi przed nowymi wyzwaniami w zakresie etiologii małopłytkowości. Szczepienia, choć rzadko, mogą wywoływać małopłytkowość immunologiczną, co zostało odnotowane w przypadku niektórych szczepionek przeciwko COVID-19¹⁶. Nowe leki wprowadzane do terapii różnych chorób mogą również wywoływać nieoczekiwane reakcje prowadzące do małopłytkowości¹⁷.

Diagnostyka małopłytkowości wymaga kompleksowego podejścia, uwzględniającego szczegółowy wywiad dotyczący przyjmowanych leków, przebytych infekcji, chorób współistniejących oraz czynników środowiskowych. Prawidłowe ustalenie przyczyny jest kluczowe dla wdrożenia skutecznego leczenia i zapobiegania powikłaniom związanym z niedoborem płytek krwi¹.