Przyczyny łagodnego upośledzenia funkcji poznawczych (MCI) – kompletny przegląd

Łagodne upośledzenie funkcji poznawczych nie ma jednej określonej przyczyny¹². Jest to stan heterogeniczny, który może wynikać z różnorodnych procesów chorobowych w ośrodkowym układzie nerwowym³. Zrozumienie przyczyn MCI ma fundamentalne znaczenie dla właściwego postępowania terapeutycznego i oceny rokowania.

Choroby neurodegeneracyjne jako główne przyczyny MCI

Najczęstszą przyczyną łagodnego upośledzenia funkcji poznawczych są choroby neurodegeneracyjne, szczególnie choroba Alzheimera⁵⁶. W przypadku MCI związanego z chorobą Alzheimera obserwuje się te same typy zmian mózgowych, które występują w pełnoobjawowej chorobie, jednak w mniejszym stopniu¹.

Charakterystyczne zmiany neuropatologiczne obejmują nagromadzenie płytek amyloidowych (skupisk białka beta-amyloidu) oraz splątków neurofibrylarnych zawierających białko tau¹⁷. Badania obrazowe mózgu wykazują specyficzne zmiany strukturalne, w tym zmniejszenie rozmiaru hipokampa – obszaru mózgu kluczowego dla pamięci, powiększenie komorów mózgowych wypełnionych płynem oraz zmniejszone wykorzystanie glukozy w kluczowych obszarach mózgu¹⁸.

Inne choroby neurodegeneracyjne mogą również prowadzić do MCI. Należą do nich choroba Parkinsona, choroba Huntingtona, otępienie z ciałkami Lewy’ego oraz otępienia czołowo-skroniowe³⁹. W przypadku tych chorób MCI często poprzedza wystąpienie charakterystycznych objawów podstawowego schorzenia.

Czynniki naczyniowe i ich rola w rozwoju MCI

Zaburzenia naczyniowe mózgu stanowią drugą najważniejszą grupę przyczyn MCI. Według danych medycznych, w 68% przypadków MCI występuje na podłożu zaburzeń mózgowo-naczyniowych, takich jak patologiczne zmiany w naczyniach mózgowych i niewydolność krążenia mózgowego¹⁰.

Do głównych czynników naczyniowych należą zawał mózgu, stan po wielokrotnych zawałach, przewlekłe niedokrwienie mózgu oraz złożone uszkodzenia naczyniowe mózgu³. Małe udary mózgu lub zmniejszony przepływ krwi przez naczynia mózgowe mogą prowadzić do rozwoju MCI o charakterze naczyniowym¹¹.

Czynniki ryzyka naczyniowego obejmują nadciśnienie tętnicze, hiperlipidię, chorobę wieńcową i udar mózgu¹². Te same czynniki, które zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, mogą również przyczyniać się do rozwoju MCI poprzez uszkodzenie małych naczyń mózgowych i pogorszenie perfuzji tkanek mózgowych Zobacz więcej: Czynniki ryzyka naczyniowego w rozwoju łagodnego upośledzenia funkcji poznawczych.

Przyczyny odwracalne i potencjalnie uleczalne

Istotną grupę przyczyn MCI stanowią czynniki odwracalne, które po właściwym rozpoznaniu i leczeniu mogą prowadzić do poprawy funkcji poznawczych¹³¹⁴. Do najczęstszych przyczyn odwracalnych należą zaburzenia snu, szczególnie bezsenność i bezdech senny¹³¹⁴.

Działania niepożądane leków stanowią kolejną ważną grupę przyczyn odwracalnych. Szczególnie problematyczne są leki o działaniu sedatywnym lub wpływające na funkcje poznawcze, takie jak antyhistaminiki, benzodiazepiny, glikokortykosteroidy czy niektóre antydepresanty¹⁵¹⁶.

Problemy zdrowia psychicznego, takie jak depresja, lęk i przewlekły stres, mogą również manifestować się jako MCI¹³¹⁷. Infekcje, w tym powikłania po COVID-19 czy innych wirusach, mogą czasowo wpływać na funkcje poznawcze¹³.

Niedobory żywieniowe, szczególnie witaminy B12, oraz zaburzenia hormonalne, w tym choroby tarczycy, stanowią kolejną grupę przyczyn odwracalnych¹⁴¹⁸. Również zaburzenia metaboliczne, takie jak hipo- lub hiperglikemia oraz odwodnienie, mogą prowadzić do przejściowych zaburzeń poznawczych Zobacz więcej: Odwracalne przyczyny łagodnego upośledzenia funkcji poznawczych.

Czynniki ryzyka i predyspozycje genetyczne

Wiek stanowi najsilniejszy czynnik ryzyka rozwoju MCI⁵¹². Ryzyko znacząco wzrasta wraz z wiekiem, szczególnie po 65. roku życia. Szacuje się, że 10-20% osób powyżej 65. roku życia może mieć MCI².

Predyspozycje genetyczne odgrywają istotną rolę w rozwoju MCI. Najważniejszym czynnikiem genetycznym jest obecność allela APOE-ε4 genu apolipoproteiny E, który jest najczęstszym genetycznym czynnikiem ryzyka związanym z progresją MCI do otępienia alzheimerowskiego¹²¹⁹. Osoby z jedną lub dwiema kopiami tego allela mają znacząco zwiększone ryzyko rozwoju MCI i choroby Alzheimera.

Historia rodzinna zaburzeń poznawczych również zwiększa ryzyko rozwoju MCI⁵¹². Przewlekłe choroby, takie jak przewlekła obturacyjna choroba płuc i cukrzyca, są również czynnikami ryzyka MCI¹².

Wieloczynnikowa natura MCI

Patofizjologia MCI ma charakter wieloczynnikowy⁹. W większości przypadków amnestycznego MCI obserwuje się zmiany patologiczne charakterystyczne dla choroby Alzheimera, które nie są jeszcze na tyle zaawansowane, aby wywołać kliniczną postać otępienia. Z kolei nieamnestyczne MCI może być związane z chorobą naczyniową mózgu, otępieniami czołowo-skroniowymi lub brakiem specyficznej patologii⁹.

Ważne jest zrozumienie, że MCI może być stanem przejściowym między normalnym starzeniem się a otępieniem, ale może też reprezentować odwracalny stan w kontekście depresji, jako powikłanie niektórych leków lub podczas rekonwalescencji po ostrej chorobie²⁰. Ta heterogeniczność etiologiczna podkreśla znaczenie dokładnej diagnostyki różnicowej w każdym przypadku MCI.

Znaczenie wczesnego rozpoznania przyczyn

Identyfikacja podstawowej przyczyny MCI ma kluczowe znaczenie dla rokowania i planowania leczenia. W przypadkach, gdy MCI jest spowodowane uleczalnymi czynnikami, wczesne rozpoznanie i interwencja mogą prowadzić do znacznej poprawy funkcji poznawczych lub nawet całkowitego odwrócenia objawów²¹²². Z drugiej strony, gdy MCI jest wynikiem chorób neurodegeneracyjnych, wczesne rozpoznanie umożliwia wdrożenie odpowiednich strategii postępowania i planowanie przyszłej opieki.