Epidemiologia bólu ucha – częstość występowania w różnych grupach wiekowych

Ból ucha stanowi jeden z najczęstszych problemów zdrowotnych w praktyce lekarza pierwszego kontaktu, szczególnie w populacji pediatrycznej. Dane epidemiologiczne wskazują na znaczące różnice w częstości występowania tego schorzenia w zależności od wieku, płci oraz rodzaju bólu ucha – pierwotnego lub wtórnego¹.

Ogólne dane dotyczące częstości występowania

Skargi związane z uchem są stosunkowo częstym powodem zgłaszania się pacjentów do podstawowej opieki zdrowotnej. Analiza danych z amerykańskich izb przyjęć wykazała, że najczęściej diagnozowanymi schorzeniami otologicznymi były zapalenie ucha środkowego nieokreślone (60,6%), zakażone zapalenie ucha zewnętrznego (11,8%) oraz ból ucha nieokreślony (6,8%)². Dane te pochodzą z analizy ważonej łącznie 8 611 282 wizyt w izbach przyjęć z powodu problemów otologicznych w latach 2009-2011².

W badaniu koreańskim obejmującym 294 pacjentów z bólem ucha stwierdzono, że pierwotny ból ucha częściej występuje u dzieci niż u dorosłych oraz u mężczyzn niż u kobiet, podczas gdy ból ucha wtórny częściej dotyka dorosłych ogólnie oraz kobiety w szczególności². Co ciekawe, neuralgia występowała częściej u kobiet niż u mężczyzn w przypadku bólu ucha wtórnego².

Epidemiologia bólu ucha w populacji pediatrycznej

Większość przypadków bólu ucha u dzieci ma charakter pierwotny, przy czym ostrze zapalenie ucha środkowego (AOM) stanowi najczęstszą przyczynę¹. Dane epidemiologiczne dotyczące populacji pediatrycznej są szczególnie imponujące – około 80% dzieci doświadczy co najmniej jednego epizodu zapalenia ucha środkowego przed ukończeniem 3. roku życia¹³. Inne źródła podają jeszcze wyższe wartości, wskazując że od 80% do 90% dzieci ma epizod ostrego zapalenia ucha środkowego przed trzecimi urodzinami⁴.

Szczyt zachorowań na ostre zapalenie ucha środkowego przypada na okres między 6. a 15. miesiącem życia⁴⁵. Po ukończeniu 5. roku życia częstość występowania gwałtownie spada⁴. Szczególnie narażone są dzieci w wieku od 6 do 24 miesięcy⁶, a według niektórych danych 83% dzieci ma co najmniej jeden epizod ostrego zapalenia ucha środkowego do 3. roku życia⁶.

Ostre zapalenie ucha środkowego stanowi najczęstszą diagnozę stawianą podczas ostrych wizyt chorobowych u dzieci, odpowiadając za 13,6 miliona wizyt ambulatoryjnych rocznie wśród dzieci⁵. W latach 1997-1999 schorzenie to odpowiadało za 9,5% wszystkich wizyt ambulatoryjnych w populacji pediatrycznej¹³. Wprowadzenie szczepionek przeciwpneumokokowych 7 i 13 w latach 2000 i 2010 przyczyniło się do zmniejszenia odsetka wizyt ambulatoryjnych z powodu AOM z 9,5% do 5,5% między 2012 a 2014 rokiem³ Zobacz więcej: Wpływ szczepień przeciwpneumokokowych na epidemiologię bólu ucha.

Różnice płciowe w występowaniu bólu ucha

Analiza danych epidemiologicznych wskazuje na istotne różnice płciowe w występowaniu różnych typów bólu ucha. Mężczyźni częściej cierpią na pierwotny ból ucha, podczas gdy kobiety są bardziej narażone na wtórny ból ucha¹⁷. Ostre zapalenie ucha środkowego nieznacznie częściej występuje u chłopców niż u dziewczynek⁵.

Szczególne wzorce występowania obserwuje się w określonych grupach wiekowych kobiet. Kobiety w wieku od 20 do 40 lat częściej doświadczają dysfunkcji stawu skroniowo-żuchwowego (TMJ), która może manifestować się bólem ucha¹⁷. Zaburzenia skroniowo-żuchwowe dotyczą około 10% populacji ogólnej powyżej 18. roku życia, a odsetek pacjentów z tymi zaburzeniami zgłaszających ból ucha waha się znacznie w opublikowanych badaniach – od 3% do 100% całej populacji z TMD⁸.

Epidemiologia bólu ucha u dorosłych

U dorosłych przeważa wtórny ból ucha, który może być spowodowany wieloma różnymi przyczynami⁹. Pacjenci powyżej 65. roku życia częściej doświadczają bólu ucha związanego ze schorzeniami kręgosłupa szyjnego¹⁷. W większości przypadków bólu ucha u dzieci przyczyna jest pierwotna, podczas gdy mniej niż połowa przypadków bólu ucha u dorosłych ma charakter pierwotny¹⁰.

Globalne obciążenie chorobowe

Na całym świecie odnotowuje się około 709 milionów przypadków ostrego zapalenia ucha środkowego rocznie⁶. Utrata słuchu na całym świecie spowodowana zakażeniami ucha szacowana jest na 30 osób na każde 10 000⁶. Powikłania zakażeń ucha prowadzą do około 21 000-28 000 zgonów rocznie na całym świecie⁶.

Według danych z Global Burden of Disease 2021, w 2021 roku odnotowano globalnie 391 milionów nowych epizodów zapalenia ucha środkowego, przy częstości występowania wynoszącej 4958,9 na 100 000¹¹. W 2021 roku było 12,8 miliarda epizodów infekcji górnych dróg oddechowych i 19 600 zgonów z powodu URI, podczas gdy zapalenie ucha środkowego odpowiadało za 391 milionów epizodów i 536 zgonów¹² Zobacz więcej: Globalne i regionalne różnice w epidemiologii bólu ucha.

Trendy czasowe i wpływ szczepień

Wprowadzenie szczepionek przeciwpneumokokowych znacząco wpłynęło na epidemiologię bólu ucha, szczególnie w populacji pediatrycznej. Redukcja wszystkich przypadków zapalenia ucha środkowego po powszechnym zastosowaniu szczepionki przeciwpneumokokowej osiągnęła plateau¹³. Szacuje się, że rutynowe stosowanie PCV7 w Kanadzie zmniejszyło częstość występowania AOM o 13% do 19%, ponieważ kolonizacja nosogardła przez szczepy pneumokoka objęte szczepionką została znacznie ograniczona u dzieci¹⁴.

Epidemiologia zakażeń ucha uległa znacznym zmianom po wprowadzeniu szczepionek przeciwpneumokokowych. Chociaż zakażenia wywołane przez Streptococcus pneumoniae – główną przyczynę takich infekcji – spadły, inne patogeny stały się głównymi źródłami zakażeń¹⁵. Głównym wnioskiem z badań jest to, że częstość występowania AOM wydaje się zmniejszać wraz z rozszerzaniem stosowania szczepionki przeciwpneumokokowej¹⁵.

Znaczenie w praktyce klinicznej

Po przeziębieniu zapalenie ucha środkowego stanowi drugi najczęstszy powód, dla którego dzieci są przyprowadzane do lekarza rodzinnego⁴. Około 30% dzieci poniżej 3. roku życia odwiedza swojego lekarza rodzinnego z powodu AOM każdego roku⁴. Zapalenie ucha środkowego pozostaje najczęstszą diagnozą stawianą przez lekarzy ambulatoryjnych u dzieci poniżej 15. roku życia¹¹.