Etiologia białaczki: mutacje DNA i czynniki ryzyka

Białaczka jest nowotworem krwi i szpiku kostnego, którego dokładne przyczyny pozostają w dużej mierze nieznane1. Naukowcy są jednak zgodni co do tego, że choroba powstaje w wyniku kombinacji czynników genetycznych i środowiskowych, które prowadzą do mutacji DNA w komórkach krwiotwórczych23. Zrozumienie mechanizmów powstawania białaczki jest kluczowe dla identyfikacji osób z podwyższonym ryzykiem oraz opracowania strategii prewencyjnych.

Mechanizm powstawania białaczki

Białaczka rozpoczyna się w szpiku kostnym, gdy DNA pojedynczej komórki macierzystej ulega zmianie, zwanej mutacją2. DNA zawiera instrukcje określające, kiedy komórka ma rosnąć, jak się rozwijać i kiedy ma umrzeć. W wyniku mutacji komórki białaczkowe tracą zdolność do prawidłowego funkcjonowania i zaczynają niekontrolowanie się dzielić2. Wszystkie komórki powstałe z pierwotnej zmutowanej komórki również posiadają zmutowane DNA, co prowadzi do ciągłego namnażania się nieprawidłowych komórek2.

Ważne: Większość przypadków białaczki nie ma związku z dziedzicznością – mutacje powstają w trakcie życia pod wpływem różnych czynników, a nie są przekazywane z pokolenia na pokolenie4.

Proces leukemogenezy jest często wieloczynnikowy i może obejmować różne wydarzenia prowadzące do transformacji nowotworowej5. Uszkodzenia DNA i zaburzenia mechanizmów naprawy DNA podczas proliferacyjnej replikacji mogą prowadzić do mutacji inicjujących złośliwą transformację5.

Czynniki genetyczne i predyspozycje dziedziczne

Chociaż większość przypadków białaczki nie ma charakteru dziedzicznego, niektóre zaburzenia genetyczne znacząco zwiększają ryzyko zachorowania16. Najbardziej znanym przykładem jest zespół Downa, który zwiększa ryzyko rozwoju białaczki ostrej limfoblastycznej (ALL) nawet 10-20 razy w porównaniu z populacją ogólną7. Inne zaburzenia genetyczne związane z podwyższonym ryzykiem białaczki to zespół Fanconiego, zespół Blooma, zespół Li-Fraumeni czy neurofibromatoza typu 189.

Historia rodzinna również odgrywa istotną rolę w niektórych typach białaczki. Osoby mające krewnych pierwszego stopnia z przewlekłą białaczką limfocytową (CLL) mają 2-4 krotnie wyższe ryzyko zachorowania na tę chorobę710. W przypadku bliźniąt jednojajowych, jeśli jedno z nich zachoruje na ostrą białaczkę szpikową (AML) przed pierwszym rokiem życia, drugie dziecko ma bardzo wysokie ryzyko rozwoju tej samej choroby11.

Czynniki środowiskowe i chemiczne

Narażenie na różne substancje chemiczne jest jednym z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka białaczki Zobacz więcej: Czynniki chemiczne w etiologii białaczki - benzen i inne substancje. Benzen, szeroko stosowany w przemyśle chemicznym i obecny w benzynie oraz dymie tytoniowym, jest znanym kancerogenen zwiększającym ryzyko ostrej białaczki szpikowej812. Związek między benzenem a białaczką został po raz pierwszy udokumentowany już w 1928 roku, a w 1948 roku American Petroleum Institute oficjalnie potwerdził związek między tym rozpuszczalnikiem a przypadkami białaczki wśród pracowników13.

Formaldehyd, używany jako środek dezynfekujący w przemyśle i jako konserwant w zakładach pogrzebowych oraz laboratoriach medycznych, również został powiązany z podwyższonym ryzykiem białaczki, szczególnie białaczki szpikowej1415. Długotrwałe narażenie zawodowe na te substancje chemiczne stanowi szczególne zagrożenie dla pracowników określonych branż.

Promieniowanie jonizujące

Narażenie na wysokie poziomy promieniowania jonizującego jest dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka białaczki Zobacz więcej: Promieniowanie jonizujące jako przyczyna białaczki. Najsilniejsze dowody pochodzą z obserwacji osób, które przeżyły wybuchy bomb atomowych w Hiroszimie i Nagasaki, u których odnotowano znacząco podwyższoną częstość występowania białaczki716. Podobnie osoby narażone na promieniowanie w wyniku katastrofy w Czarnobylu miały zwiększone ryzyko zachorowania na białaczkę w ciągu 2-5 lat po wypadku16.

Informacja medyczna: Radioterapia stosowana w leczeniu nowotworów może zwiększać ryzyko rozwoju białaczki, szczególnie AML, przy czym najwyższe ryzyko występuje w okresie 5-9 lat po napromienianiu17.

Wcześniejsze leczenie onkologiczne

Pacjenci, którzy przeszli leczenie onkologiczne z zastosowaniem chemioterapii lub radioterapii, mają podwyższone ryzyko rozwoju wtórnej białaczki. Szczególnie niebezpieczne są leki alkilujące oraz inhibitory topoizomerazy II, które mogą prowadzić do rozwoju ostrej białaczki wiele lat po zakończeniu terapii18. Białaczka związana z wcześniejszym leczeniem onkologicznym stanowi obecnie prawie 10% wszystkich przypadków AML18.

Palenie tytoniu

Palenie papierosów jest jedynym znanym czynnikiem ryzyka białaczki związanym ze stylem życia19. Substancje rakotwórcze zawarte w dymie tytoniowym, w tym benzen, są wchłaniane przez płuca i rozprzestrzeniają się po całym organizmie przez krwiobieg19. Palenie zwiększa ryzyko ostrej białaczki szpikowej o około 30% i może być odpowiedzialne za około 20% wszystkich przypadków AML2021.

Zaburzenia krwi i choroby współistniejące

Niektóre zaburzenia hematologiczne znacząco zwiększają ryzyko rozwoju białaczki. Zespoły mielodysplastyczne, często nazywane „przedbiałaczką”, niosą ze sobą ryzyko transformacji w AML u około 30% pacjentów1721. Inne choroby krwi, takie jak czerwienica prawdziwa, mielofibroza czy nadpłytkowość samoistna, również zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju ostrej białaczki szpikowej22.

Czynniki demograficzne i inne aspekty

Wiek jest istotnym czynnikiem ryzyka dla większości typów białaczki. Ryzyko rozwoju przewlekłych białaczek wzrasta z wiekiem, szczególnie po 50. roku życia, z najwyższą częstością występowania między 85. a 89. rokiem życia23. Wyjątkiem jest ostra białaczka limfoblastyczna, która częściej występuje u dzieci niż u dorosłych24.

Płeć również odgrywa rolę – białaczka częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet, choć przyczyny tej różnicy nie są w pełni zrozumiałe2526. Dodatkowo, białaczka częściej diagnozowana jest u osób rasy kaukaskiej niż u Afroamerykanów27.

Teoria dwóch uderzeń w białaczce dziecięcej

W przypadku białaczki ostrej limfoblastycznej u dzieci naukowcy zaproponowali teorię „dwóch uderzeń”, która łączy czynniki genetyczne z narażeniem na infekcje2829. Pierwszy „cios” następuje w życiu płodowym, gdy dochodzi do fuzji genów lub hiperdiploidii, tworząc ukryty klon przedbiałaczkowy. Drugi „cios” to poporodowe nabycie wtórnych zmian genetycznych wywołanych przez infekcje, które przekształcają przedbiałaczkę w jawną białaczkę29. Jedynie 1% dzieci urodzonych z klonem przedbiałaczkowym rozwija białaczkę29.

Podsumowanie i perspektywy

Mimo znaczących postępów w zrozumieniu białaczki, jej dokładne przyczyny pozostają w dużej mierze nieznane. Choroba rozwija się w wyniku złożonej interakcji między predyspozycjami genetycznymi a czynnikami środowiskowymi. Identyfikacja czynników ryzyka pozwala na lepsze zrozumienie mechanizmów choroby i może przyczynić się do opracowania strategii prewencyjnych. Większość mutacji prowadzących do białaczki to prawdopodobnie przypadkowe wydarzenia zachodzące wewnątrz komórki, bez zewnętrznej przyczyny30. Kontynuacja badań nad etiologią białaczki jest niezbędna dla dalszego postępu w profilaktyce i leczeniu tej choroby.

Pytania i odpowiedzi

Co powoduje białaczkę?

Białaczka powstaje w wyniku mutacji DNA w komórkach szpiku kostnego. Dokładne przyczyny nie są znane, ale naukowcy uważają, że choroba rozwija się przez kombinację czynników genetycznych i środowiskowych.

Czy białaczka jest dziedziczna?

Większość przypadków białaczki nie jest dziedziczna. Mutacje zwykle powstają w trakcie życia. Jednak niektóre zaburzenia genetyczne jak zespół Downa zwiększają ryzyko zachorowania.

Jakie substancje chemiczne mogą powodować białaczkę?

Główne substancje to benzen (obecny w benzynie i dymie papierosowym) oraz formaldehyd. Długotrwałe narażenie zawodowe na te chemikalia zwiększa ryzyko rozwoju białaczki.

Czy palenie papierosów zwiększa ryzyko białaczki?

Tak, palenie papierosów zwiększa ryzyko ostrej białaczki szpikowej o około 30%. To jedyny znany czynnik ryzyka białaczki związany ze stylem życia.

Czy promieniowanie może wywołać białaczkę?

Wysokie poziomy promieniowania jonizującego, jak po wybuchach bomb atomowych czy katastrofach nuklearnych, znacząco zwiększają ryzyko białaczki. Radioterapia także może podwyższać to ryzyko.

REKLAMA