Barotrauma ucha – przyczyny urazu ciśnieniowego podczas lotów

Barotrauma ucha, określana również jako uraz ciśnieniowy ucha, to schorzenie powstające w wyniku nagłych zmian ciśnienia powietrza lub wody, które wpływają na prawidłowe funkcjonowanie ucha środkowego¹. Jest to najczęstsza forma barotraumy, która dotyka szczególnie podróżnych lotniczych oraz nurków².

Podstawowy mechanizm powstawania barotraumy

Aby zrozumieć przyczyny barotraumy ucha, należy poznać budowę i funkcję trąbki Eustachiusza. Jest to wąski kanał łączący ucho środkowe z tylną częścią nosa i gardła³. W normalnych warunkach ciśnienie powietrza w uchu środkowym jest takie samo jak ciśnienie zewnętrzne, a trąbka Eustachiusza reguluje te różnice⁴.

Problem powstaje, gdy ciśnienie powietrza lub wody zmienia się gwałtownie, szybciej niż trąbka Eustachiusza jest w stanie zareagować⁵. Gdy trąbka jest zablokowana, ciśnienie w uchu środkowym różni się od ciśnienia zewnętrznego, co prowadzi do powstania barotraumy⁴. Różnica ciśnień powoduje napięcie błony bębenkowej, która może być wypychana na zewnątrz lub wciągana do wewnątrz, powodując ból i dyskomfort⁶.

Główne sytuacje wywołujące barotraumę

Barotrauma ucha może wystąpić w różnych sytuacjach związanych z gwałtownymi zmianami ciśnienia. Najczęstszą przyczyną są loty samolotowe, szczególnie podczas startu i lądowania, kiedy wysokość zmienia się bardzo szybko¹. Podczas wznoszenia samolotu ciśnienie w uchu środkowym może być wyższe od ciśnienia w kabinie, natomiast podczas opadania sytuacja się odwraca⁷⁸.

Inne sytuacje, w których może dojść do barotraumy, to nurkowanie z butlą, gdzie zwiększające się ciśnienie wody „ściska” ucho środkowe⁹, przebywanie w komorach hiperbarycznych¹⁰, jazda windą w wysokich budynkach czy podróżowanie po terenach górskich⁹. Nawet eksplozje w pobliżu mogą spowodować gwałtowne zmiany ciśnienia prowadzące do barotraumy¹¹.

Czynniki zwiększające ryzyko powstania barotraumy

Nie wszyscy ludzie w równym stopniu narażeni są na rozwój barotraumy ucha. Istnieje szereg czynników, które znacząco zwiększają ryzyko wystąpienia tego schorzenia Zobacz więcej: Czynniki ryzyka barotraumy ucha - kto jest najbardziej narażony.

Szczególnie podatne na barotraumę są dzieci, zwłaszcza niemowlęta i małe dzieci¹². Wynika to z faktu, że ich trąbki Eustachiusza są mniejsze i ustawione bardziej poziomo niż u dorosłych, co utrudnia wyrównywanie ciśnienia¹³. U dorosłych trąbka dojrzewa i przyjmuje ukośne położenie, co ułatwia przepływ powietrza i odpływ płynów z ucha¹³.

Stany chorobowe górnych dróg oddechowych znacząco zwiększają ryzyko barotraumy. Przeziębienie jest najczęstszą przyczyną blokady trąbki Eustachiusza¹⁴, ponieważ opuchnięte błony śluzowe w nosie mogą rozciągać się na trąbkę i ją blokować¹⁴. Podobnie działają infekcje zatok, alergiczny nieżyt nosa czy zapalenie ucha środkowego¹².

Wpływ stanu zdrowia na rozwój barotraumy

Osoby cierpiące na różne schorzenia układu oddechowego są szczególnie narażone na rozwój barotraumy ucha. Przewlekłe stany zapalne, takie jak przewlekłe zapalenie zatok czy alergiczny nieżyt nosa, powodują stały stan zapalny błon śluzowych, co utrudnia prawidłowe funkcjonowanie trąbki Eustachiusza¹⁵.

Również czynniki anatomiczne mogą predysponować do barotraumy. Niektóre osoby rodzą się z wąskimi trąbkami Eustachiusza lub innymi wadami anatomicznymi, które utrudniają wyrównywanie ciśnienia³. Powiększone migdałki gardłowe (adenoidy) również mogą blokować ujście trąbki Eustachiusza¹⁶.

Rola trybu życia i zachowań

Niektóre zachowania podczas lotu mogą zwiększać ryzyko wystąpienia barotraumy. Spanie podczas startu lub lądowania samolotu jest szczególnie niekorzystne, ponieważ w czasie snu znacznie rzadziej przełykamy ślinę i ziewamy – czynności te pomagają otwierać trąbkę Eustachiusza¹². Z tego powodu dzieci często płaczą podczas lotów, gdyż odczuwają dyskomfort barotraumy, ale nie potrafią świadomie wykonywać ruchów wyrównujących ciśnienie¹⁷.

Palenie tytoniu i narażenie na inne drażniące substancje również może zwiększać ryzyko barotraumy poprzez podrażnienie błon śluzowych dróg oddechowych⁹. Zmiany hormonalne, na przykład podczas ciąży, również mogą wpływać na podatność na barotraumę⁹.

Mechanizmy uszkodzenia ucha

Szczegółowe zrozumienie mechanizmów prowadzących do uszkodzenia struktur ucha podczas barotraumy pozwala lepiej zrozumieć powagę tego schorzenia Zobacz więcej: Mechanizmy uszkodzenia ucha w barotraumie - patofizjologia procesu.

Gdy różnica ciśnień staje się zbyt duża, może dojść do poważnych uszkodzeń. Błona bębenkowa może pęknąć pod wpływem nadmiernego ciśnienia¹⁸, co prowadzi do perforacji i możliwej utraty słuchu¹⁸. W cięższych przypadkach może dojść do uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych w uchu¹⁸.

Długotrwałe lub powtarzające się epizody barotraumy mogą prowadzić do trwałych uszkodzeń struktur ucha środkowego lub trąbki Eustachiusza¹⁹, co zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia problemu w przyszłości²⁰. W rzadkich przypadkach mogą wystąpić długotrwałe powikłania, takie jak trwała utrata słuchu czy przewlekły szum uszny²⁰.

Znaczenie wczesnego rozpoznania przyczyn

Zrozumienie przyczyn barotraumy ucha jest kluczowe dla jej skutecznej prewencji i leczenia. Osoby, które często doświadczają problemów z uchem podczas lotów, powinny skonsultować się z laryngologiem w celu oceny funkcji trąbki Eustachiusza i wykluczenia schorzeń predysponujących do barotraumy.

Wczesne rozpoznanie czynników ryzyka pozwala na odpowiednie przygotowanie się do sytuacji związanych ze zmianami ciśnienia oraz zastosowanie odpowiednich środków zapobiegawczych. Dzięki temu można znacznie zmniejszyć ryzyko wystąpienia barotraumy i związanych z nią powikłań.