Epidemiologia alkaptonurii – częstość występowania w populacji

Alkaptonuria należy do najrzadszych chorób metabolicznych na świecie, charakteryzujących się niezwykle niską częstością występowania w większości populacji¹². Globalna zachorowalność na to schorzenie szacowana jest na 1 przypadek na 100 000 do 250 000 urodzeń, choć w niektórych źródłach podawane są jeszcze rzadsze wskaźniki – nawet 1 przypadek na milion mieszkańców¹³. Ta znacząca rozbieżność w danych epidemiologicznych wynika głównie z trudności w dokładnym określeniu rzeczywistej częstości występowania choroby, ponieważ wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych przez długi czas.

Rozmieszczenie geograficzne alkaptonurii

Mimo że alkaptonuria występuje na wszystkich kontynentach i dotyczy wszystkich grup etnicznych, jej rozmieszczenie geograficzne jest niezwykle nierównomierne³⁴. Szczególnie wysoką częstością występowania charakteryzują się dwa regiony świata: Słowacja i Republika Dominikańska, gdzie zachorowalność osiąga poziom 1:19 000 mieszkańców²³. Ta niezwykle wysoka częstość w porównaniu do reszty świata wynika z efektu założycielskiego i ograniczonej puli genowej w tych populacjach.

Na Słowacji wysoką zachorowalność tłumaczy się występowaniem aż 12 różnych mutacji w specyficznych „gorących punktach” genu HGD, co jest wynikiem historycznej izolacji genetycznej w małym regionie północno-zachodniej części kraju⁴⁵. Rozprzestrzenienie choroby na większy obszar nastąpiło dopiero po latach 50. XX wieku w związku z migracją ludności. W pozostałych krajach europejskich, w tym w Polsce, alkaptonuria występuje ze standardową częstością 1:100 000 do 1:250 000 urodzeń⁶.

Sytuacja epidemiologiczna w różnych regionach świata

W Stanach Zjednoczonych alkaptonuria występuje jeszcze rzadziej niż globalnie – z częstością około 1:1 000 000 mieszkańców¹⁷. Według danych AKU Society i DevelopAKUre Consortium, w całych Stanach Zjednoczonych zidentyfikowano jedynie 92 pacjentów z alkaptonurią, co potwierdza niezwykle rzadki charakter tego schorzenia w amerykańskiej populacji¹.

Interesującą sytuację epidemiologiczną obserwuje się w krajach Bliskiego Wschodu, szczególnie w Jordanii, gdzie w ostatnich latach odnotowano znaczący wzrost liczby rozpoznanych przypadków⁸. W południowym regionie Jordanii zidentyfikowano 40 przypadków alkaptonurii, z których większość wcześniej nie była diagnozowana lub była błędnie rozpoznawana. Wśród tych przypadków aż 9 wystąpiło w jednej rodzinie, co wskazuje na znaczącą rolę małżeństw krewniaczych w epidemiologii choroby w tym regionie⁸.

W krajach Azji Wschodniej, w tym na Tajwanie, alkaptonuria jest niezwykle rzadka⁹¹⁰. W jednym z tajwańskich ośrodków medycznych w ciągu długiego okresu zidentyfikowano jedynie 3 przypadki, co sugeruje, że choroba w tym regionie może być jeszcze rzadsza niż w populacjach europejskich czy amerykańskich. Podobną sytuację obserwuje się w całej Azji Wschodniej, gdzie większość wariantów genu HGD ma charakter nowy i prywatny dla danej rodziny.

Charakterystyka demograficzna pacjentów

Alkaptonuria dotyczy w równym stopniu mężczyzn i kobiet, ponieważ jest dziedziczona w sposób autosomalny recesywny⁶¹¹. Jednak obserwuje się pewne różnice w przebiegu choroby między płciami – u mężczyzn schorzenie ma tendencję do wcześniejszego ujawnienia się i cięższego przebiegu¹⁶. Ta różnica może wynikać z wpływu hormonów płciowych na metabolizm kwasu homogentyzowego lub z różnic w aktywności fizycznej między płciami.

Pomimo że deficyt enzymu homogentyzyna-1,2-dioksygenazy występuje od momentu poczęcia, objawy kliniczne alkaptonurii zazwyczaj ujawniają się dopiero po trzeciej dekadzie życia¹¹. Wcześniejszym objawem może być ciemne zabarwienie pieluszek u niemowląt, jednak nawet ten charakterystyczny znak występuje tylko u około 75% pacjentów z alkaptonurią³. Wiele osób pozostaje niezdiagnozowanych aż do dorosłości, co znacząco wpływa na statystyki epidemiologiczne choroby Zobacz więcej: Wczesne rozpoznanie alkaptonurii - znaczenie dla epidemiologii.

Współczesne tendencje epidemiologiczne

Według najnowszych danych, na całym świecie zidentyfikowano już ponad 1200 pacjentów z alkaptonurią w 61 krajach¹²¹³. Ten wzrost liczby rozpoznanych przypadków nie oznacza zwiększenia zachorowalności, lecz raczej poprawę diagnostyki i zwiększenie świadomości medycznej na temat tego rzadkiego schorzenia. Działalność organizacji pacjenckich, szczególnie AKU Society, znacząco przyczyniła się do identyfikacji nowych przypadków na całym świecie.

Współczesne badania epidemiologiczne wskazują również na występowanie alkaptonurii w populacjach wcześniej nieopisywanych, takich jak niektóre społeczności w Indiach czy wioski w Jordanii¹⁴. Te odkrycia sugerują, że globalne rozmieszczenie choroby może być bardziej złożone niż wcześniej sądzono, a rzeczywista częstość występowania w niektórych izolowanych populacjach może być znacząco wyższa od średniej światowej.

Ważnym aspektem współczesnej epidemiologii alkaptonurii jest również fakt, że średni wiek rozpoznania choroby systematycznie się obniża¹⁵. Podczas gdy w przeszłości większość pacjentów otrzymywała diagnozę między 40. a 58. rokiem życia, obecnie obserwuje się trend w kierunku wcześniejszego rozpoznawania, co ma kluczowe znaczenie dla rokowania i możliwości wdrożenia odpowiedniego leczenia Zobacz więcej: Długoterminowe rokowanie epidemiologiczne w alkaptonurii.