Epidemiologia alergii na leki – częstość występowania i czynniki ryzyka

Alergia na leki stanowi jeden z najważniejszych problemów zdrowia publicznego na całym świecie, dotykając znaczną część populacji i powodując poważne konsekwencje kliniczne¹. Reakcje alergiczne na leki nie tylko wpływają na jakość życia pacjentów, ale mogą także prowadzić do opóźnień w leczeniu, konieczności stosowania mniej optymalnych leków alternatywnych, niepotrzebnych badań diagnostycznych, zwiększonej zachorowalności, a nawet śmierci¹.

Prawdziwe obciążenie związane z alergią na leki pozostaje nieznane, a ostatnie wysiłki w gromadzeniu danych poprzez elektroniczne rejestry medyczne zaczynają dostarczać nowych wzorców występowania na całym świecie²³. Szacuje się, że alergia na leki będzie wzrastać w związku z dostępnością i stosowaniem nowych, ukierunkowanych antybiotyków, szczepionek, chemioterapeutyków, leków biologicznych i małych cząsteczek, które mają na celu poprawę opcji terapeutycznych i jakości życia pacjentów².

Częstość występowania alergii na leki w populacji ogólnej

Według dostępnych danych epidemiologicznych, alergia na leki dotyka około 5-10% wszystkich niepożądanych reakcji na leki¹⁴. Niepożądane reakcje na leki występują u 10-20% pacjentów hospitalizowanych oraz u ponad 7% populacji ogólnej⁵. W Stanach Zjednoczonych reakcje skórne wywołane przez leki występują u około 2-5% pacjentów hospitalizowanych i u ponad 1% pacjentów ambulatoryjnych⁶.

Badania populacyjne wykazują znaczne różnice w częstości występowania etykiet alergii na leki w różnych regionach świata. W Hong Kongu, w badaniu obejmującym 7,3 miliona osób, absolutna częstość występowania i zapadalność na udokumentowaną alergię na leki wynosiła odpowiednio 5,61% i 277 przypadków na 100 000 populacji⁷. Jest to znacznie niższy odsetek niż zgłaszany przez inne regiony oraz poprzednie badania szpitalne, które wahają się od 20% do jednej trzeciej⁸.

Według danych z amerykańskich gospodarstw domowych, 11,3% ankietowanych zgłasza nadwrażliwość na leki, przy czym częstość występowania różnych typów nadwrażliwości znacznie się różni⁹. Obecne dane wskazują, że nadwrażliwość na leki odgrywa rolę w około 5-10% niepożądanych reakcji na leki, dotykając około 15-25% pacjentów⁹.

Epidemiologia u dzieci

Dokładne dane dotyczące epidemiologii alergii na leki u dzieci są rzadkie, przy czym większość danych epidemiologicznych obejmuje zarówno reakcje typu A, jak i B¹⁰. Częstość występowania zgłaszanych niepożądanych reakcji na leki u dzieci jest niższa niż u dorosłych i wynosi w zakresie 2,9-16,8% według różnych raportów¹⁰. Jednak wśród zgłaszanych niepożądanych reakcji na leki odsetek potwierdzonej alergii na leki wynosi zaledwie 4% po ocenie diagnostycznej¹⁰.

W badaniu tureckim częstość występowania nadwrażliwości natychmiastowej na leki zgłaszanej przez rodziców wynosiła 7,87%, jednak po przeprowadzeniu diagnostyki rzeczywista częstość wynosiła 0,11%¹⁰. W badaniu z ośrodka tercjarnego rzeczywista alergia na leki została potwierdzona u 17,7% pacjentów z podejrzaną reakcją nadwrażliwości na leki¹¹.

Najczęstszymi lekami wywołującymi reakcje nadwrażliwości u dzieci są antybiotyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), leki przeciwpadaczkowe i szczepionki¹². Główne przyczyny nadwrażliwości na leki u dzieci obejmują antybiotyki beta-laktamowe, NLPZ i szczepionki¹².

Czynniki ryzyka alergii na leki

Identyfikowalne czynniki ryzyka reakcji nadwrażliwości na leki obejmują wiek, płeć żeńską, choroby współistniejące oraz wcześniejszą nadwrażliwość na powiązane leki¹³. Kobiety wydają się bardziej skłonne do rozwoju alergii na leki niż mężczyźni, ale może to być związane z ogólną przewagą kobiet w niepożądanych reakcjach na leki¹⁴. Starsi pacjenci mają zwiększoną częstość występowania niepożądanych reakcji na leki, a niepożądane reakcje skórne na leki są częstsze u kobiet niż u mężczyzn⁶.

Interesujące jest to, że w Hong Kongu zidentyfikowano, że większość alergii na leki była etykietowana wśród starszych osób, z nieproporcjonalnie wyższą zapadalność wśród osób powyżej 40 lat¹⁵. Dla osób o najwyższym ryzyku etykietowania obserwowano znacznie wyższą zapadalność ogólnej alergii na leki i alergii na beta-laktamy wśród osób w wieku 40 lat, które przyczyniły się do większości nowo etykietowanych alergii (377 004, 68,2%)⁷.

Czynniki związane z lekami, które wpływają na ich immunogenność, obejmują zdolność do działania jako hapten, prohapten lub do kovalencyjnego wiązania z receptorami immunologicznymi¹⁶. Najważniejsze czynniki ryzyka związane z lekami dotyczą właściwości chemicznych i masy cząsteczkowej leku. Większe leki o większej złożoności strukturalnej (np. białka nieludzkie) są bardziej prawdopodobne do bycia immunogennymi¹⁷.

Znaczenie czynników genetycznych i etnicznych

Pochodzenie etniczne i genetyka wydają się być coraz ważniejsze w predyspozycji do pewnych typów alergii na leki¹⁴. Badania genetyki medycznej w ostatnich latach koncentrowały się na obszarze genotypów HLA i ich związku z ciężką nadwrażliwością na leki¹⁴. Odkryto związki między allelami HLA a wieloma zespołami poważnych niepożądanych reakcji skórnych¹⁸.

Czynniki ryzyka, które zostały powiązane z niepożądanymi reakcjami na leki, mogą być związane z gospodarzem lub z lekiem¹⁸. Stan chorobowy może wpływać na rozwój alergicznych reakcji na leki poprzez zmiany szlaków metabolicznych i wywoływanie zmian w odpowiedziach immunologicznych na leki¹⁹. Istnieją pewne dowody, że pacjenci, którzy wykazywali nadwrażliwość na leki w przeszłości, mogą mieć zwiększoną tendencję do rozwoju wrażliwości na nowe leki¹⁹.

Ciężkie reakcje alergiczne – częstość i śmiertelność

Ciężkie reakcje, w tym anafilaksja, zespoły nadwrażliwości na leki, zespół Stevensa-Johnsona i toksyczna nekroliza naskórka, są również związane ze znaczną zachorowalnością i śmiertelnością⁵. Zgłaszana zapadalność na zespół Stevensa-Johnsona/toksyczną nekrolizę naskórka wynosi od 1,4 do 6 przypadków na milion osobolat¹⁶. Szacowana śmiertelność z zespołu Stevensa-Johnsona wynosi 10%, z zespołu Stevensa-Johnsona/toksycznej nekrolizy naskórka 30%, a z toksycznej nekrolizy naskórka prawie 50%¹⁶.

Leki mogą być odpowiedzialne za 58,8% wszystkich zgonów związanych z anafilaksją w Stanach Zjednoczonych⁴. Dożywotnia częstość występowania anafilaksji wywołanej przez leki wynosi 0,05-2%, a najczęstszymi lekami wywołującymi anafilaksję oposredkowaną przez IgE są penicyliny i środki znieczulające podawane w okresie okołooperacyjnym²⁰.

Trendy czasowe i wpływ pandemii COVID-19

Roczna zapadalność na nowe etykiety alergii była stabilna między 2016 a 2019 rokiem, aż do znacznego spadku w 2020 roku (16,3%) podczas pandemii COVID-19⁷. Zapadalność na etykiety alergii na leki pozostawała względnie stabilna przez 5-letni okres badania (331-352 na 100 000 populacji), aż do znacznego 16,3% spadku w 2020 roku¹⁵.

Znaczenie dla zdrowia publicznego

Nieprawidłowe etykiety alergii na leki pozostają globalnym problemem zdrowia publicznego⁷. Identyfikacja regionalnych trendów etykietowania alergii na leki może kierować odpowiednimi interwencjami zdrowia publicznego, ale podłużne lub populacyjne badania alergii na leki pozostają rzadkie⁷. Fakt, że tak wielu pacjentów zgłasza historię nadwrażliwości na leki, podkreśla znaczenie postępu wysiłków w testowaniu i usuwaniu etykiet pacjentów, gdy jest to odpowiednie, aby uniknąć niepotrzebnego stosowania alternatywnych środków²¹.