Przyczyny achalazji – co powoduje to rzadkie schorzenie przełyku

Achalazja należy do najczęściej spotykanych zaburzeń motoryki przełyku, ale mimo intensywnych badań jej dokładne przyczyny pozostają nieznane¹². To rzadkie schorzenie dotyka około jednej osoby na 100 tysięcy mieszkańców rocznie i charakteryzuje się progresywną degeneracją komórek nerwowych w ścianie przełyku³.

Podstawowe mechanizmy rozwoju achalazji

Achalazja powstaje w wyniku uszkodzenia splotu mięśniowo-jelitowego (splot Auerbacha) w ścianie przełyku, co prowadzi do utraty funkcji hamujących neuronów odpowiedzialnych za prawidłowe rozluźnianie dolnego zwieracza przełyku²³. Komórki nerwowe, które w normalnych warunkach kontrolują perystaltykę przełyku i koordynują pracę mięśni, ulegają stopniowej degeneracji z nieznanych przyczyn⁴.

Proces ten skutkuje zaburzeniem równowagi między bodźcami pobudzającymi i hamującymi w obrębie układu nerwowego przełyku. W rezultacie dolny zwieracz przełyku nie może się prawidłowo rozluźnić podczas połykania, a perystaltyka w dystalnej części przełyku zostaje utracona⁵.

Główne teorie etiologiczne

Teoria autoimmunologiczna

Jedną z najbardziej prawdopodobnych teorii dotyczących przyczyn achalazji jest hipoteza autoimmunologiczna. Badania wykazały, że u pacjentów z achalazją występuje zwiększona częstość chorób autoimmunologicznych w porównaniu do populacji ogólnej⁶. Szczególnie często współistnieją z achalazją cukrzyca typu 1, choroby tarczycy, zespół Sjögrena, łuszczyca, zapalenie błony naczyniowej oka, reumatoidalne zapalenie stawów czy choroba Crohna⁶.

Obserwacje te sugerują, że achalazja może być wynikiem nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej, w której system odpornościowy organizmu atakuje własne komórki nerwowe w przełyku⁷. Potwierdzeniem tej teorii jest obecność przeciwciał skierowanych przeciwko neuronom jelitowym u niektórych pacjentów oraz związek choroby z określonymi wariantami genów HLA-DQ, charakterystycznymi dla zaburzeń autoimmunologicznych⁷.

Rola infekcji wirusowych

Infekcje wirusowe są uważane za potencjalny czynnik wyzwalający rozwój achalazji, szczególnie u osób genetycznie predysponowanych⁸. Badania wykazały obecność DNA różnych wirusów u pacjentów z achalazją, w tym wirusa półpaśca, odry, wirusa opryszczki pospolitej typu 1 (HSV-1) oraz wirusa brodawczaka ludzkiego⁷⁹.

Szczególnie interesujące są wyniki badań wskazujące na obecność DNA wirusa półpaśca w ślinie u 80% pacjentów z achalazją⁶. Mechanizm działania może polegać na tym, że infekcja wirusowa w połączeniu z podobieństwem antygenowym prowadzi do powstania przeciwciał, które poprzez mimikrę molekularną uszkadzają neurony i zwoje nerwowe przełyku¹⁰.

Predyspozycje genetyczne

Chociaż achalazja na ogół nie jest dziedziczna, istnieją dowody wskazujące na udział czynników genetycznych w jej rozwoju⁸. Rodzinna postać achalazji stanowi około 0,63% wszystkich przypadków, a występowanie choroby u rodzeństwa, a nawet bliźniąt jednojajowych, sugeruje genetyczne podłoże⁸¹¹.

Badania genetyczne wykazały związek achalazji z wariantami genów w regionie HLA-DQ na chromosomie 6, który jest również powiązany z innymi chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak stwardnienie rozsiane, toczeń rumieniowaty układowy czy cukrzyca typu 1¹². Mutacje genu ALADIN są szczególnie często spotykane jako przyczyna achalazji u dzieci, zwłaszcza w ramach zespołu Allgrove’a¹³.

Formy achalazji według etiologii

Ze względu na przyczyny powstania wyróżnia się dwie główne formy achalazji, które różnią się mechanizmami rozwoju i rokowaniem Zobacz więcej: Achalazja pierwotna i wtórna - różnice w przyczynach i mechanizmach.

Czynniki środowiskowe i inne przyczyny

Oprócz głównych teorii etiologicznych, badacze rozważają również udział innych czynników w rozwoju achalazji. Stres, infekcje bakteryjne, a także ekspozycja na różne substancje chemiczne mogą potencjalnie przyczyniać się do rozwoju choroby, choć dowody na te związki są ograniczone¹⁴.

Interesującym aspektem jest również możliwość wystąpienia achalazji w ramach różnych zespołów genetycznych. Oprócz zespołu Allgrove’a, choroba może towarzyszyć zespołowi Downa, zespołowi Rozycki’ego (charakteryzującemu się głuchotą, niskim wzrostem, bielactwem i zanikiem mięśni) oraz innym rzadkim zaburzeniom¹⁵¹⁶.

Perspektywy badawcze i wyzwania diagnostyczne

Obecne rozumienie etiologii achalazji wskazuje na jej wieloczynnikowy charakter, w którym predyspozycje genetyczne, infekcje wirusowe i reakcje autoimmunologiczne odgrywają kluczową rolę¹⁷. Hipoteza zakłada, że u osób genetycznie predysponowanych infekcje wirusowe lub inne czynniki środowiskowe mogą wyzwalać odpowiedź autoimmunologiczną skierowaną przeciwko hamującym neuronom dolnego zwieracza przełyku¹⁸.

Dalsze badania koncentrują się na lepszym zrozumieniu mechanizmów molekularnych leżących u podstaw degeneracji neuronów, co może przyczynić się do opracowania bardziej skutecznych metod leczenia i prewencji. Szczególnie ważne jest zidentyfikowanie biomarkerów, które mogłyby pomóc we wczesnym wykrywaniu choroby oraz przewidywaniu jej przebiegu Zobacz więcej: Najnowsze teorie i badania nad przyczynami achalazji.

Znaczenie kliniczne poznania etiologii

Zrozumienie przyczyn achalazji ma fundamentalne znaczenie dla praktyki klinicznej. Poznanie mechanizmów etiologicznych może prowadzić do opracowania bardziej celowanych terapii, które nie tylko łagodzą objawy, ale również mogą wpływać na przebieg choroby¹⁸. Obecnie dostępne metody leczenia koncentrują się głównie na mechanicznym rozszerzaniu dolnego zwieracza przełyku lub jego przecięciu, ale przyszłe terapie mogą obejmować interwencje immunomodulujące lub neuroprotekcyjne.

Wiedza o etiologii achalazji jest również istotna z perspektywy counselingu genetycznego, szczególnie w przypadkach rodzinnych lub zespołowych postaci choroby. Identyfikacja osób z grupy ryzyka może umożliwić wczesne wykrywanie i monitorowanie, co jest kluczowe dla poprawy rokowania pacjentów z tym rzadkim, ale poważnym schorzeniem przełyku.