Menu

Surowce roślinne

Złocień maruna

Złocień maruna (Tanacetum parthenium) to roślina z rodziny astrowatych, stosowana od stuleci w tradycyjnym ziołolecznictwie jako środek przeciwgorączkowy, przeciwbólowy i przeciwzapalny. Jej główny składnik aktywny – partenolid, lakton seskwiterpenowy – hamuje aktywację kompleksu NF-κB, blokuje syntezę prostaglandyn i ogranicza uwalnianie serotoniny z płytek krwi, co leży u podstaw działania tej rośliny w profilaktyce migreny. Standaryzowane ekstrakty z liści zawierają co najmniej 0,2% partenolidu; skuteczna dawka profilaktyczna to ok. 50–150 mg suchego ekstraktu dziennie, a efekty pojawiają się po 4–6 tygodniach regularnego stosowania. Dowody kliniczne na skuteczność w migrenie są obiecujące, lecz niejednoznaczne – przegląd Cochrane z 2015 r. wykazał redukcję liczby ataków o ok. 0,6 na miesiąc względem placebo. Ziele maruny, wyciąg z liści i wyciąg z kwiatów są dostępne w formie kapsułek, tabletek, nalewek i herbat. Stosowanie wymaga ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe oraz jest bezwzględnie przeciwwskazane w ciąży.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jak działa partenolid i dlaczego złocień maruna jest badany w kontekście migreny?
Jaką dawkę stosuje się w profilaktyce bólów głowy i jak długo czekać na efekty?
Jakie działania niepożądane i interakcje z lekami są znane?
Kto absolutnie nie powinien sięgać po preparaty z maruny?
Czym różnią się wyciągi standaryzowane od zwykłego ziela i które wybrać?

Co to jest złocień maruna i skąd jego działanie?

Złocień maruna (Tanacetum parthenium) to wieloletnia roślina z rodziny astrowatych (Asteraceae), znana też jako „średniowieczna aspiryna” – przez wieki stosowana na gorączki, bóle głowy, dolegliwości reumatyczne i bóle menstruacyjne⁸. Dziś interesuje nas przede wszystkim jako surowiec zielarski dostępny w aptekach i sklepach zielarskich w postaci kapsułek, tabletek, nalewek i suszonych liści. Surowcem są liście, ziele oraz kwiaty – stąd dostępne formy to wyciąg z liści, wyciąg z kwiatów i ziele maruny.

Za aktywność biologiczną odpowiada kilka grup związków. Najważniejszy to partenolid – lakton seskwiterpenowy stanowiący ok. 85% frakcji laktonów seskwiterpenowych rośliny¹. Obok niego w roślinie obecne są flawonoidy (luteolina, apigenina, kwercetyna, kemferol), kwasy hydroksycynamonowe (kwas chlorogenowy, kwas kawowy i ich pochodne dwukawowe) oraz olejki eteryczne zawierające kamfor, kamfen i octan bornilu⁹¹⁰¹¹. Każda z tych grup wnosi coś do ogólnego profilu działania – flawonoidy działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie, a olejki eteryczne wykazują właściwości przeciwdrobnoustrojowe¹².

Partenolid działa wielokierunkowo: blokuje aktywację kompleksu NF-κB, co ogranicza transkrypcję białek prozapalnych; hamuje enzymy cyklooksygenazę i 5-lipoksygenazę, zmniejszając produkcję prostaglandyn i leukotrienów; ogranicza też uwalnianie serotoniny i innych mediatorów z płytek krwi¹³¹⁴. Właśnie to kombinowane działanie przeciwzapalne i przeciwpłytkowe stanowi podstawę zainteresowania maruną w kontekście migreny.

Złocień maruna a migrena – co mówią badania?

Profilaktyka migreny to najlepiej przebadane zastosowanie złocienia maruny. Badania kliniczne pokazują redukcję częstości i nasilenia ataków migrenowych przy regularnym stosowaniu standaryzowanych ekstraktów, choć wyniki nie są jednoznaczne¹⁵. Ważne jest, żeby rozumieć: maruna nie leczy ostrego ataku migreny – działa profilaktycznie, zmniejszając liczbę i nasilenie napadów przy długotrwałym stosowaniu¹⁶.

Co wykazały przeglądy kliniczne:

Przegląd Cochrane z 2015 r. (6 badań, 561 pacjentów) – największe z nich wykazało redukcję liczby ataków o ok. 0,6 na miesiąc względem placebo; wyniki między badaniami były niejednorodne³.
Badanie RCT z 2005 r. (ekstrakt CO₂ 6,25 mg trzy razy dziennie) – redukcja częstości migreny o 1,9 ataku na miesiąc w porównaniu z placebo¹⁷.
Przegląd z 2020 r. obejmujący 7 badań (634 uczestników) wykazał niespójne wyniki – różnice w preparatach i dawkach utrudniają porównanie¹⁸.
Badanie z połączeniem maruny i imbiru – 63% pacjentów odczuło ulgę w ciągu 2 godzin wobec 39% w grupie placebo¹⁹.
Maruna nie wykazała istotnej skuteczności w reumatoidalnym zapaleniu stawów w randomizowanym badaniu kontrolowanym³.

Mechanizm działania w migrenie jest powiązany z hamowaniem uwalniania serotoniny i prostaglandyn – substancji odpowiedzialnych za rozszerzanie naczyń mózgowych i inicjowanie napadów bólowych²⁰. Efekty profilaktyczne pojawiają się zazwyczaj po 4–6 tygodniach regularnego stosowania – warto uzbroić się w cierpliwość i nie oceniać skuteczności po kilku dniach².

Jak stosować preparaty ze złocienia maruny i jakie dawki są badane?

Kluczowa zasada przy wyborze preparatu: szukaj produktów ze standaryzowaną zawartością partenolidu. Kanadyjski rząd dopuszcza oświadczenie o profilaktyce migreny dla preparatów zawierających co najmniej 0,2% partenolidu, a górna granica w standaryzowanych ekstraktach sięga 0,7%²²¹. Partenolid jest wrażliwy na ciepło i wilgoć – suszony liść może stracić ok. 20% zawartości partenolidu w ciągu pierwszego roku i ponad 50% po dwóch latach nieodpowiedniego przechowywania²².

Postać preparatu	Dawka stosowana w badaniach	Uwagi
Kapsułki/tabletki z suszonym liściem	50–150 mg raz dziennie	Standardowa forma; wymagana zawartość ≥0,2% partenolidu²³
Ekstrakt CO₂ (MIG-99)	6,25 mg trzy razy dziennie	Skoncentrowana forma; stosowana w badaniu RCT przez 3–4 miesiące²⁴
Kapsułki standaryzowanego ekstraktu	100–300 mg do czterech razy dziennie (0,2–0,4% partenolidu)	Wyższa dawka dzienna; stosowana w części badań²⁵
Nalewka (1:2, 60% etanol)	1–4 ml dwa do trzech razy dziennie	Uwaga: ekstrakt alkoholowy może być mniej skuteczny niż suchy liść²⁶
Świeże liście	2–3 liście dziennie	Może powodować owrzodzenia jamy ustnej; rzadko stosowane²⁷

Zwróć uwagę na ważną obserwację z badań: ekstrakt alkoholowy okazał się nieskuteczny w profilaktyce migreny, podczas gdy suchy liść w tabletkach i kapsułkach wykazywał działanie – wybór formy preparatu ma więc znaczenie praktyczne¹⁶²⁶.

Działania niepożądane i zespół odstawienia

Złocień maruna jest ogólnie dobrze tolerowany przy krótkotrwałym stosowaniu (do 4 miesięcy). Działania niepożądane występują u ok. 18% użytkowników²⁸. Najczęstsze to dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego – nudności, wzdęcia, bóle brzucha – oraz owrzodzenia jamy ustnej przy żuciu świeżych liści⁷. Kontaktowe zapalenie skóry może wystąpić przy stosowaniu preparatów zewnętrznych zawierających partenolid; produkty kosmetyczne „bez partenolidu” (purified feverfew extract) znacznie rzadziej wywołują takie reakcje²⁸.

Osobnym problemem jest zespół poherbowy (post-feverfew syndrome) – jeśli nagle odstawisz preparat po długotrwałym stosowaniu, mogą pojawić się: bóle głowy z odbicia, sztywność mięśni, niepokój, zaburzenia snu i bóle stawów²⁹³⁰. Dlatego zaleca się stopniowe zmniejszanie dawki, a nie nagłe odstawienie.

Interakcje z lekami – to musisz wiedzieć:

Złocień maruna wpływa na krzepnięcie krwi i metabolizm wątrobowy. Jeśli przyjmujesz którykolwiek z poniższych leków, koniecznie skonsultuj stosowanie maruny z lekarzem lub farmaceutą:

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe (warfaryna, heparyna, klopidogrel, aspiryna, dalteparyna) – maruna hamuje aktywność płytek krwi; łączne stosowanie zwiększa ryzyko krwawień⁵³¹.
Substraty cytochromu P450 – maruna hamuje enzymy CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 i CYP3A4; może zwiększać stężenie leków metabolizowanych przez te enzymy (m.in. amitryptylina, haloperydol, teofilina, werapamil, diazepam, sertralina, zolpidem)⁴³².
Leki przeciwmigrenowe – ostrożność ze względu na możliwe interakcje farmakodynamiczne³³.
NLPZ (ibuprofen, naproksen, diklofenak) – potencjalne addytywne działanie na krzepnięcie³³.

Planowany zabieg operacyjny? Odstawiaj marunę co najmniej 2 tygodnie przed operacją ze względu na ryzyko krwawienia⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Złocień maruna to zioło, które – mimo naturalnego pochodzenia – może realnie oddziaływać na organizm. Skonsultuj stosowanie z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe (warfaryna, aspiryna, klopidogrel, heparyna) – ryzyko nasilonego krwawienia⁴;
przyjmujesz leki metabolizowane przez cytochrom P450 (antydepresanty, leki na arytmię, teofilina) – maruna może zmieniać ich stężenie we krwi³²;
masz zaplanowany zabieg operacyjny – odstawianie co najmniej 2 tygodnie wcześniej⁶;
jesteś w ciąży lub karmisz piersią – maruna jest bezwzględnie przeciwwskazana ze względu na ryzyko skurczów macicy i brak danych o bezpieczeństwie w laktacji⁶⁷;
masz stwierdzoną alergię na rośliny z rodziny astrowatych (ambrozja, chryzantemy, rumianek, nagietek) – możliwa reakcja krzyżowa³⁴;
po odstawieniu maruny pojawiają się nasilone bóle głowy, silna sztywność mięśni, niepokój lub bezsenność – to objawy zespołu poherbowego wymagające oceny lekarskiej²⁹;
doświadczysz nieoczekiwanych krwawień (np. krwawienie z nosa, przedłużone krwawienie z rany, krwawienie z dróg rodnych)²⁹.

Preparatów ze złocienia maruny nie należy podawać dzieciom poniżej 2. roku życia³⁵. Długoterminowe bezpieczeństwo stosowania u dzieci i młodzieży nie zostało dobrze udokumentowane.

Złocień maruna a skóra – wyciągi bez partenolidu

Wyciągi z maruny trafiają też do kosmetyków – kremów, balsamów i produktów do pielęgnacji skóry wrażliwej. Tu jednak ważna różnica: partenolid, który odpowiada za działanie przeciwzapalne, jest jednocześnie częstą przyczyną kontaktowego zapalenia skóry i alergii kontaktowej²⁸. Dlatego preparaty do stosowania zewnętrznego są zazwyczaj wytwarzane jako wyciągi bez partenolidu (parthenolide-free extract). Takie oczyszczone wyciągi zachowują właściwości antyoksydacyjne dzięki zawartości pochodnych kwasu kawowego, flawonoidów (apigenina, santin) i kwasu chlorogenowego, który dodatkowo hamuje enzymy rozkładające kolagen⁹³⁶. Według danych z DermNet NZ aktywność topiczna wyciągów z maruny (bez partenolidu) w łagodzeniu atopowego zapalenia skóry i alergicznego kontaktowego zapalenia skóry może być porównywalna ze słabymi miejscowymi steroidami⁸ – to wstępne obserwacje, które wymagają dalszych badań.

Przy wyborze preparatu do stosowania doustnego kieruj się przede wszystkim standaryzacją na partenolid (≥0,2%) i formą suchego ekstraktu z liści. Przechowuj w chłodnym, ciemnym miejscu – partenolid jest wrażliwy na ciepło i wilgoć, a źle przechowywany preparat może stracić znaczną część aktywności²². Jeśli rozważasz marunę w profilaktyce migreny, omów to z neurologiem lub farmaceutą – zarówno w celu dobrania odpowiedniego preparatu, jak i wykluczenia interakcji z innymi lekami, które przyjmujesz.

Pytania i odpowiedzi

Czy złocień maruna faktycznie pomaga na migrenę?

Badania kliniczne dają niejednoznaczne wyniki. Przegląd Cochrane z 2015 r. (6 badań, 561 pacjentów) wykazał redukcję liczby ataków o ok. 0,6 na miesiąc względem placebo, a jedno z badań RCT z ekstraktem CO₂ wykazało redukcję o 1,9 ataku na miesiąc³¹⁷. Maruna działa profilaktycznie – nie przyniesie ulgi w trakcie trwającego ataku, lecz przy regularnym stosowaniu może zmniejszyć ich częstość¹⁶.

Ile partenolidu powinien zawierać dobry preparat z maruny?

Standaryzowane preparaty powinny zawierać co najmniej 0,2% partenolidu; w niektórych ekstraktach zawartość sięga 0,7%². Partenolid jest markerem jakości surowca – jego zawartość gwarantuje, że masz do czynienia z właściwą odmianą rośliny i prawidłowo przechowanym preparatem³⁷.

Jak długo trzeba stosować marunę, żeby zobaczyć efekty?

Efekty profilaktyczne w migrenie pojawiają się zazwyczaj po 4–6 tygodniach ciągłego stosowania². Ocenianie skuteczności po kilku dniach nie ma sensu – roślina działa kumulacyjnie, a nie doraźnie jak lek przeciwbólowy.

Czy mogę łączyć marunę z aspiryną lub ibuprofenem?

Ostrożnie – złocień maruna hamuje aktywność płytek krwi, więc łączenie z aspiryną, ibuprofenem, naproksenem czy innymi NLPZ może nasilić ryzyko krwawień⁵³³. Przed takim połączeniem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Czy złocień maruna jest bezpieczny w ciąży?

Nie – maruna jest bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży, ponieważ może wywoływać skurcze macicy⁶⁷. Nie jest też zalecana w okresie karmienia piersią ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa.

Co to jest zespół poherbowy i jak go uniknąć?

Zespół poherbowy (post-feverfew syndrome) to zestaw objawów po nagłym odstawieniu maruny po długotrwałym stosowaniu – obejmuje bóle głowy z odbicia, sztywność mięśni, niepokój i bezsenność²⁹. Aby go uniknąć, odstawiaj preparat stopniowo, zmniejszając dawkę przez kilka tygodni.

Czy maruna działa na reumatoidalne zapalenie stawów?

Mimo że składniki maruny wykazują działanie przeciwzapalne w badaniach laboratoryjnych, randomizowane badanie kliniczne nie wykazało istotnej klinicznie korzyści w reumatoidalnym zapaleniu stawów³³⁸. Nie ma podstaw, by traktować marunę jako lek na RZS.

Czy maruna wpływa na leki metabolizowane przez wątrobę?

Tak – złocień maruna hamuje enzymy cytochromu P450, w tym CYP1A2, CYP2C9, CYP2D6 i CYP3A4⁴. Może przez to zwiększać stężenie takich leków jak amitryptylina, haloperydol, teofilina, werapamil, sertralina czy zolpidem³². Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki regularnie, skonsultuj się z farmaceutą przed sięgnięciem po preparaty z maruny.

Dlaczego ekstrakt alkoholowy z maruny może być nieskuteczny?

Badania kliniczne wykazały, że nalewki alkoholowe nie redukowały ataków migreny, podczas gdy suchy liść w tabletkach i kapsułkach dawał efekty¹⁶²⁶. Prawdopodobnie wynika to z różnic w profilu ekstrakcji składników aktywnych – alkohol może nie wyodrębniać wszystkich frakcji odpowiedzialnych za działanie.

Czy maruna może uczulać?

Tak. Partenolid jest jedną z głównych przyczyn alergii kontaktowej z roślin z rodziny astrowatych (compositae allergy)²⁸. Osoby uczulone na ambrozję, chryzantemy, rumianek lub nagietki powinny zachować szczególną ostrożność lub unikać preparatów z maruny³⁴.

Jaką postać preparatu wybrać – kapsułki, tabletki czy herbatę?

Najlepiej udokumentowane w badaniach klinicznych są kapsułki i tabletki z suchym ekstraktem liści standaryzowanym na ≥0,2% partenolidu². Herbaty i nalewki alkoholowe mają niestabilną zawartość składników aktywnych i słabsze potwierdzenie skuteczności²⁶.

Czy preparaty z maruny mogą być stosowane u dzieci?

Preparatów ze złocienia maruny nie należy podawać dzieciom poniżej 2. roku życia³⁵. Jedno obserwacyjne badanie sugerowało możliwą korzyść w profilaktyce bólów głowy u dzieci i nastolatków starszych, ale dane są bardzo ograniczone³⁹. Każde zastosowanie u dziecka powinno być omówione z pediatrą.

Jak przechowywać preparaty z maruny?

Partenolid rozkłada się pod wpływem ciepła i wilgoci – suszony liść może stracić ok. 20% zawartości partenolidu w pierwszym roku i ponad 50% po dwóch latach bez odpowiedniej ochrony²². Przechowuj preparaty w chłodnym, suchym i ciemnym miejscu, szczelnie zamknięte.

Skąd wzięła się nazwa i historia maruny

Nazwa „feverfew” pochodzi od łacińskiego febrifugia – środek obniżający gorączkę⁴⁰. Dioskorides, grecki lekarz z I wieku n.e., jako jeden z pierwszych opisał stosowanie wyciągów z tej rośliny w leczeniu stanów zapalnych⁴¹. Przez wieki maruna była w Europie tym, czym dziś jest aspiryna – środkiem na ból, gorączkę i dolegliwości reumatyczne, stąd przydomek „średniowieczna aspiryna”⁸. Nowoczesne zainteresowanie ziołem wybuchło w latach 70. XX wieku, gdy żona walijskiego lekarza doniosła, że codzienne żucie kilku liści maruny znacząco zmniejszyło jej ataki migreny⁴². To anegdotyczne doniesienie zapoczątkowało serię badań klinicznych, które trwają do dziś.

Partenolid a badania onkologiczne – co wiemy?

Partenolid wzbudza zainteresowanie badaczy onkologicznych – w badaniach laboratoryjnych wykazał aktywność antyproliferacyjną wobec komórek raka jelita grubego, szyjki macicy, piersi, wątroby i glejaka¹⁴. Mechanizmy obejmują indukcję apoptozy przez generowanie reaktywnych form tlenu (ROS), blokadę NF-κB i aktywację szlaków kaspazowych¹⁴. Badania te prowadzone były wyłącznie na liniach komórkowych i w modelach zwierzęcych – żadne badanie kliniczne nie potwierdziło skuteczności maruny jako środka przeciwnowotworowego u ludzi³⁹. Maruna nie zastępuje i nie może zastępować leczenia onkologicznego.

Wyciągi bez partenolidu – maruna w pielęgnacji skóry

W kosmetykach i dermokosmetykach coraz częściej pojawia się tzw. oczyszczony wyciąg z maruny – pozbawiony partenolidu, który jest główną przyczyną alergii kontaktowej²⁸. Takie wyciągi zawierają pochodne kwasu kawowego (m.in. cynarynę, kwas kawowy i jego estry), flawonoidy (apigeninę, santin) oraz kwas chlorogenowy, które wykazują silne właściwości antyoksydacyjne i mogą chronić skórę przed stresem oksydacyjnym wywołanym promieniowaniem UV⁹³⁶. Przy zakupie kosmetyków z maruną szukaj oznaczenia „parthenolide-free” lub „purified feverfew extract”, aby zminimalizować ryzyko podrażnienia⁴³.