Zeaksantyna

Czym jest zeaksantyna i dlaczego gromadzi się akurat w oku?

Zeaksantyna to żółty barwnik należący do ksantofilów – podgrupy karotenoidów, spokrewnionych z beta-karotenem i likopen. W odróżnieniu od wielu innych karotenoidów, zeaksantyna ma wyjątkową właściwość: spośród kilkuset karotenoidów obecnych w diecie ludzki organizm selektywnie gromadzi ją właśnie w siatkówce oka⁸. Nie jest jednak syntetyzowana przez organizm – musi trafić do niego z jedzeniem lub suplementem¹.

Po wchłonięciu w jelicie cienkim zeaksantyna jest pakowana do chylomikronów, transportowana do wątroby, a następnie rozprowadzana do tkanek pozawątrobowych przez lipoproteiny LDL i HDL⁹. Do siatkówki dostaje się za pośrednictwem receptora SR-B1 na komórkach nabłonka barwnikowego siatkówki (RPE), a wewnątrz plamki żółtej wiąże ją specyficzne białko GSTP1 (transferaza glutationowa Pi)¹⁰. Dzięki temu mechanizmowi zeaksantyna dominuje w centralnej części plamki – dołku środkowym (fovea) – podczas gdy luteina przeważa w jej obrzeżach³.

Jak zeaksantyna chroni wzrok? Mechanizm działania

Zeaksantyna chroni oko dwiema komplementarnymi drogami. Po pierwsze, pochłania krótkofalowe (niebieskie) światło w zakresie 400–500 nm (szczyt ok. 460 nm), zanim dotrze ono do wrażliwych fotoreceptorów – tym samym ogranicza uszkodzenia fotochemiczne i redukuje aberrację chromatyczną, co poprawia ostrość widzenia i czułość kontrastową³¹¹. Po drugie, działa jako silny antyoksydant: wychwytuje reaktywne formy tlenu i wygasza tlen singletowy, chroniąc błony komórkowe fotoreceptorów przed stresem oksydacyjnym⁴¹².

Razem z luteiną i meso-zeaksantyną tworzy pigment plamkowy – żółtą warstwę ochronną w centralnej siatkówce. Gęstość optyczna tego pigmentu (MPOD) koreluje z jakością widzenia: w badaniach klinicznych wzrost MPOD był powiązany z poprawą ostrości wzroku (r = –0,58, p = 0,02) i czułości kontrastowej (r = 0,94, p < 0,001)¹³. Badania na komórkach RPE wykazały dodatkowo, że zeaksantyna ogranicza kumulację lipofuscyny i stabilizuje lizosomy, a w modelach zwierzęcych długotrwała suplementacja zmniejszała apoptozę fotoreceptorów po ekspozycji na intensywne światło¹⁴¹⁵ – choć wyniki badań na zwierzętach nie przekładają się automatycznie na efekty u ludzi.

Zwyrodnienie plamki żółtej (AMD) – co pokazują badania?

AMD to najczęstsza przyczyna utraty wzroku u osób starszych, a zeaksantyna jest jednym z nielicznych składników odżywczych, dla których istnieją dane z dużych randomizowanych badań kontrolowanych. Metaanaliza z 2012 r. wykazała, że dieta bogata w luteinę i zeaksantynę wiązała się z 26-procentowym zmniejszeniem ryzyka progresji z wczesnego do późnego AMD i ok. 4-procentowym zmniejszeniem ryzyka wystąpienia wczesnego AMD¹⁸. Przegląd z 2017 r. potwierdził, że zarówno dieta, jak i suplementy mogą spowalniać postęp choroby¹⁸.

Warto jednak zachować umiar w interpretacji tych danych. Recenzja opublikowana w American Journal of Clinical Nutrition wskazuje, że FDA, analizując 12 badań interwencyjnych i 23 obserwacyjnych, nie znalazła wystarczających podstaw, by sformułować twierdzenie zdrowotne o zmniejszaniu ryzyka AMD lub zaćmy przez zeaksantynę – m.in. dlatego, że część badań oceniała leczenie, a nie prewencję, stosowała surogaty (gęstość pigmentu plamkowego) zamiast twardych punktów końcowych, lub łączyła zeaksantynę z innymi składnikami, uniemożliwiając izolację jej efektu¹⁹²⁰. Oznacza to, że zeaksantyna jest obiecującym składnikiem wspierającym zdrowie oczu, ale nie lekiem o udowodnionym działaniu prewencyjnym wobec AMD czy zaćmy w populacji ogólnej.

Zaćma, retinopatia cukrzycowa i inne schorzenia oczu

Poza AMD zeaksantynę badano w kontekście kilku innych chorób oczu. Przegląd z 2017 r. wykazał, że wyższe stężenia luteiny i zeaksantyny we krwi były związane ze zmniejszonym ryzykiem zaćmy jądrowej, choć dowody na ochronę przed innymi rodzajami zaćmy są niewystarczające²¹. Badania in vitro sugerują działanie przeciwzapalne na komórki błony naczyniowej oka (uveitis), ale brakuje danych z kontrolowanych badań klinicznych u ludzi²². W przypadku retinopatii cukrzycowej istnieją wyłącznie dane ze zwierzęcych modeli choroby – nie ma dotąd badań potwierdzających efekt u ludzi²³. Wyniki tych badań są wstępne i nie stanowią podstawy do stosowania zeaksantyny zamiast leczenia zaleconego przez okulistę.

Źródła zeaksantyny w diecie i wchłanianie

Zeaksantyna naturalnie występuje w żółtych i pomarańczowych warzywach oraz ciemnozielonych liściach – znajdziesz ją w kukurydzy, papryce, szpinaku, jarmużu i żółtkach jaj. Jako karotenoid jest rozpuszczalna w tłuszczach, co ma bezpośrednie przełożenie na jej wchłanianie: w jednym badaniu kontrolowanym stężenie luteiny w osoczu wzrosło o 207% przy spożyciu z tłuszczem (36 g), a tylko o 88% przy niskotłuszczowym posiłku (3 g tłuszczu)²⁴. Warto więc przyjmować suplementy z zeaksantyną do posiłku zawierającego tłuszcz.

Na wchłanianie mogą negatywnie wpływać duże dawki wapnia i magnezu przyjmowane jednocześnie, a także beta-karoten – te składniki wzajemnie ograniczają swoją biodostępność²⁵. Zeaksantyna wchłania się przez receptor SR-B1 w jelicie cienkim, a jej transport do siatkówki odbywa się za pośrednictwem lipoprotein HDL i LDL⁹.

Dawkowanie i bezpieczeństwo zeaksantyny

Zeaksantyna jest uznawana za bezpieczną przy dawkach do 2 mg/dobę; dawki do 10 mg/dobę były stosowane w badaniach trwających do roku bez poważnych działań niepożądanych⁷. W badaniu z użyciem 20 mg luteiny i 4 mg zeaksantyny dziennie przez 16 tygodni nie odnotowano żadnych poważnych zdarzeń niepożądanych²⁷. Bezpieczne dzienne spożycie szacuje się na ≤ 0,75 mg/kg masy ciała dla zeaksantyny²⁸. Formuła AREDS2, stosowana w badaniach klinicznych AMD, zawierała 10 mg luteiny i 2 mg zeaksantyny w połączeniu z witaminami C i E, cynkiem oraz miedzią²⁹.

Syntetyczne formy zeaksantyny nie były badane w obserwacjach dłuższych niż 5 lat, więc długoterminowe bezpieczeństwo bardzo wysokich dawek nie jest w pełni udokumentowane³⁰. Jeden opis przypadku wskazywał na krystaliczną makulopatię przy nadmiernym, supra-fizjologicznym spożyciu luteiny – podkreśla to potrzebę trzymania się zalecanych dawek²⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Zeaksantyna jest składnikiem suplementów diety, a nie lekiem – nie zastępuje konsultacji okulistycznej ani leczenia AMD. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą przed rozpoczęciem suplementacji, jeśli:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie suplementacji w tych grupach;
• masz zdiagnozowaną chorobę wątroby lub nerek, która może wpływać na metabolizm karotenoidów;
• przyjmujesz leki wpływające na gospodarkę lipidową (statyny, fibraty) lub leki immunosupresyjne – karotenoid transportowany przez HDL/LDL może teoretycznie wchodzić w interakcje;
• palisz papierosy lub jesteś byłym palaczem – choć zeaksantyna nie zwiększa ryzyka raka płuca (w odróżnieniu od beta-karotenu), warto omówić pełen skład przyjmowanych suplementów z lekarzem¹⁶;
• przyjmujesz inne suplementy karotenoidowe (beta-karoten, astaksantyna) – wzajemnie ograniczają wchłanianie²⁵;
• zauważysz jakiekolwiek pogorszenie widzenia, zniekształcenia obrazu lub inne niepokojące objawy oczne – wymagają pilnej konsultacji okulistycznej, niezależnie od suplementacji.

Zeaksantyna to jeden z niewielu karotenoidów, dla których dysponujemy danymi z dużych, wieloletnich badań klinicznych dotyczących oczu. Jeśli stosujesz ją profilaktycznie lub jako wsparcie przy AMD, przyjmuj ją regularnie do posiłku zawierającego tłuszcz, trzymaj się zalecanych dawek (2–10 mg/dobę) i nie rezygnuj z wizyt kontrolnych u okulisty. Suplementacja to uzupełnienie – nie zamiennik – zaleconego leczenia i zdrowej diety bogatej w warzywa liściaste, kukurydzę i paprykę.