Witamina B1 (tiamina)

Jak tiamina działa w organizmie – rola aktywnej formy TPP

Tiamina sama w sobie jest nieaktywna – po wchłonięciu zostaje przekształcona w organizmie do pirofosforanu tiaminy (TPP), zwanego też difosfораnem tiaminy. Reakcja ta zachodzi w wątrobie, nerkach i leukocytach przy udziale enzymu kinazy pirofosforanowej tiaminy, a do jej zajścia potrzebne są ATP i magnez¹⁰.

TPP pełni rolę kofaktora dla kilku kluczowych kompleksów enzymatycznych. W mitochondriach uczestniczy w pracy dehydrogenazy pirogronianowej (przekształca pirogronian w acetylo-CoA wchodzący do cyklu Krebsa) oraz dehydrogenazy α-ketoglutaranowej (niezbędna w samym cyklu Krebsa). Poza mitochondriami TPP jest koenzymem transketolazy w szlaku pentozofosforanowym, gdzie pomaga wytwarzać rybozę-5-fosforanową do syntezy nukleotydów i NADPH do syntezy kwasów tłuszczowych¹⁰¹¹.

Kiedy tiaminy brakuje, dehydrogenaza pirogronianowa traci aktywność. Pirogronian nie może przejść do acetylo-CoA i zamiast tego ulega przekształceniu do mleczanu – prowadzi to do kwasicy mleczanowej, która leży u podłoża zarówno beri-beri, jak i zespołu Wernickego-Korsakowa¹²¹³.

Na co działa tiamina – potwierdzone właściwości zdrowotne

Na podstawie Oświadczeń Zdrowotnych zatwierdzonych przez Komisję Europejską (rozporządzenie UE 432/2012) tiamina przyczynia się do czterech potwierdzonych efektów zdrowotnych¹²³⁴:

• Prawidłowy metabolizm energetyczny – tiamina jest niezbędna do efektywnego pozyskiwania energii z węglowodanów, tłuszczów i aminokwasów rozgałęzionych.
• Prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego – wspiera przewodnictwo nerwowe i utrzymanie osłonki mielinowej.
• Prawidłowe funkcje psychologiczne – uczestniczy w syntezie neuroprzekaźników i zachowaniu sprawności poznawczej.
• Prawidłowa praca serca – niezbędna do prawidłowego metabolizmu energetycznego mięśnia sercowego.

Powyższe oświadczenia mogą być stosowane wyłącznie w odniesieniu do produktów spożywczych będących co najmniej źródłem tiaminy w rozumieniu przepisów UE.

Objawy niedoboru witaminy B1 – od zmęczenia do stanu zagrożenia życia

Ponieważ zapasy tiaminy w organizmie wystarczają na ok. miesiąc, objawy niedoboru mogą pojawić się stosunkowo szybko⁵. Pierwsze sygnały to utrata apetytu, przewlekłe zmęczenie, osłabienie mięśni i drażliwość.

Przy pogłębiającym się niedoborze wyróżnia się dwa główne zespoły kliniczne. Beri-beri suche (postać nerwowa) objawia się obwodową neuropatią – mrowieniem i drętwieniem kończyn, osłabieniem odruchów, zaburzeniami chodu i ataksją. Beri-beri mokre (postać sercowo-naczyniowa) to niewydolność serca z wysokim rzutem, obrzęki, tachykardia i powiększenie serca – wynik intensywnego rozszerzenia naczyń wskutek gromadzenia się pirogronianu i mleczanu⁹¹⁶.

Encefalopatia Wernickego to nagły stan zagrożenia życia, charakteryzujący się klasyczną triadą: splątaniem (quiet confusion), ataksją i zaburzeniami ruchów gałek ocznych (ophthalmoplegia). Nieleczona lub leczona zbyt późno może przejść w nieodwracalny zespół Korsakowa z trwałą utratą pamięci i konfabulacjami⁹¹⁶.

Gdzie szukać tiaminy w diecie – naturalne źródła witaminy B1

Tiamina występuje szeroko w produktach spożywczych, choć jej zawartość jest zróżnicowana. Szczególnie bogate źródła to wieprzowina, rośliny strączkowe (groch, soja, fasola), orzechy, pełnoziarniste produkty zbożowe i drożdże piwne¹⁷. Dla porównania: 100 g chudej wieprzowiny dostarcza ok. 0,8 mg tiaminy, a filiżanka płatków wzbogaconych – nawet do 1,9 mg¹⁸.

Warto pamiętać, że przetworzone zboża (biały ryż, oczyszczona mąka) tracą większość tiaminy podczas obróbki przemysłowej. Niektóre produkty – herbata, kawa, surowe ryby i skorupiaki – zawierają tiaminazy, enzymy rozkładające tiaminę, co przy ich nadmiernym spożyciu może przyspieszać niedobór.

Zapotrzebowanie na tiaminę – ile witaminy B1 potrzebujesz każdego dnia?

Zalecane dzienne spożycie (RDA) tiaminy dla dorosłych wynosi 1,2 mg dla mężczyzn i 1,1 mg dla kobiet. W ciąży i podczas karmienia piersią zapotrzebowanie wzrasta do 1,4 mg na dobę⁶. Poniższa tabela przedstawia wartości RDA dla poszczególnych grup wiekowych.

Tiamina jest wchłaniana w jelicie cienkim (głównie jelito czcze i kręte) za pośrednictwem dwóch transporterów o wysokim powinowactwie – THTR-1 i THTR-2. Przy małych dawkach dominuje aktywny transport; przy większych dawkach, gdy transportery ulegają wysyceniu, do głosu dochodzi dyfuzja bierna¹⁹²⁰. Nadmiar tiaminy jest wydalany z moczem – nie kumuluje się w organizmie²¹.

Dawkowanie tiaminy – od profilaktyki po leczenie ciężkiego niedoboru

Dawkowanie tiaminy zależy od wskazania i ciężkości stanu klinicznego. Przy łagodnym niedoborze dorośli przyjmują zazwyczaj 25–100 mg doustnie raz na dobę. W przypadku ciężkiego niedoboru stosuje się 100 mg doustnie 2–3 razy na dobę, a leczenie kontynuuje się do czasu normalizacji stężeń i ustąpienia objawów²⁶²⁷.

W przypadku encefalopatii Wernickego, będącej stanem nagłym, stosuje się wysokie dawki dożylne: 500 mg we wlewie przez 30 minut, trzy razy na dobę przez 3 dni, a następnie 250 mg dożylnie lub domięśniowo raz na dobę przez kolejne 3–5 dni lub do ustąpienia poprawy²⁸²⁹. Podkreślenia wymaga zasada kliniczna: tiaminę należy podać PRZED glukozą lub innymi roztworami węglowodanowymi – podanie glukozy bez uprzedniego uzupełnienia tiaminy może gwałtownie wyczerpać jej resztkowe zapasy i pogłębić encefalopatię³⁰³¹.

W profilaktyce u osób uzależnionych od alkoholu z dobrym stanem odżywienia zaleca się 300 mg doustnie na dobę (100 mg trzy razy dziennie) przez 3–5 dni, a następnie 100 mg na dobę przez kolejne 4–9 dni³². U osób z przewlekłym nadużywaniem alkoholu i złym stanem odżywienia preferuje się drogę pozajelitową: 300 mg domięśniowo lub dożylnie przez kilka dni, a następnie 300 mg doustnie przez kilka tygodni³³.

Interakcje tiaminy z lekami – co może zaburzyć jej wchłanianie?

Tiamina może wchodzić w istotne interakcje z kilkoma grupami leków³⁴³⁵:

• Furosemid i inne diuretyki pętlowe – zwiększają wydalanie tiaminy z moczem, co przy długotrwałym stosowaniu może prowadzić do niedoboru.
• Makrolidy (np. erytromycyna) – mogą hamować transporter SLC19A2, obniżając stężenie tiaminy w osoczu.
• Patiromer – może zmniejszać wchłanianie tiaminy podawanej doustnie.
• Fluorouracyl (5-FU) – chemioterapeutyk mogący interferować z metabolizmem tiaminy.
• Metformina i niektóre leki przeciwcukrzycowe – zwiększają ryzyko niedoboru u osób z cukrzycą.

Jeśli przyjmujesz którykolwiek z tych leków, skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą potrzebę monitorowania stężenia tiaminy lub włączenia suplementacji.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają objawy encefalopatii Wernickego: nagłe splątanie, zaburzenia równowagi (ataksja) i nieprawidłowe ruchy gałek ocznych. Jest to stan zagrożenia życia – każda godzina zwłoki zwiększa ryzyko trwałego uszkodzenia mózgu (zespół Korsakowa)⁹.

Skonsultuj się z lekarzem, jeśli:

• Zauważasz przewlekłe mrowienie lub drętwienie dłoni i stóp, osłabienie mięśni, zaburzenia pamięci lub przewlekłe zmęczenie niewyjaśnione innymi przyczynami³⁶.
• Należysz do grupy ryzyka niedoboru: nadużywasz alkoholu, chorujesz na cukrzycę, przeszedłeś operację bariatryczną, jesteś na dializach lub przyjmujesz furosemid, metforminę bądź antybiotyki makrolidowe⁷⁸.
• Jesteś w ciąży z nasilonymi wymiotami (hyperemesis gravidarum) – zwiększa to ryzyko niedoboru tiaminy³⁷.
• Masz powyżej 65 lat – badania pokazują, że 20–30% osób starszych może mieć obniżone stężenie tiaminy³⁷.
• Chorujesz na nowotwór – suplementacja tiaminy powinna być stosowana wyłącznie przy udokumentowanym niedoborze i skonsultowana z onkologiem, ponieważ istnieją wstępne dane sugerujące, że nadmiar tiaminy może wpływać na wzrost guza³⁸.
• Po podaniu tiaminy drogą iniekcji wystąpiły objawy reakcji alergicznej: trudności w oddychaniu, pokrzywka, zawroty głowy lub gwałtowny spadek ciśnienia – to rzadkie, ale możliwe powikłanie po dożylnym podaniu wysokich dawek³⁹.

Tiamina w dawkach doustnych do 200 mg na dobę jest dobrze tolerowana i nie ustalono dla niej górnego bezpiecznego limitu spożycia. Nadmiar jest wydalany z moczem⁴⁰. Nie oznacza to jednak, że można stosować dowolne dawki bez konsultacji – szczególnie przy dawkach terapeutycznych i w przypadku chorób towarzyszących decyzja powinna należeć do lekarza.

Jeśli przyjmujesz tiaminę w postaci suplementu na łagodny niedobór, pamiętaj: czas do odczuwalnej poprawy to zazwyczaj kilka tygodni⁴¹. Objawy sercowe po leczeniu szpitalnym mogą ustępować w ciągu kilku godzin lub dni, natomiast objawy neurologiczne potrafią utrzymywać się do 6 miesięcy⁴². Unikaj alkoholu podczas suplementacji – alkohol bezpośrednio upośledza wchłanianie i zwiększa wydalanie tiaminy⁴¹.