Streptococcus thermophilus

Czym jest Streptococcus thermophilus i skąd go znamy?

Streptococcus thermophilus to gram-dodatnia, termofilna bakteria kwasu mlekowego – jeden z najszerzej stosowanych mikroorganizmów w przemyśle spożywczym i suplementacji probiotycznej⁷. Jej nazwa pochodzi od zdolności do wzrostu w wyższych temperaturach (ok. 40–45 °C), co czyni ją idealną do fermentacji mleka⁸. Mimo że słowo „streptococcus” brzmi niepokojąco, S. thermophilus jest jedynym gatunkiem z tego rodzaju posiadającym status GRAS od FDA i QPS od EFSA – czyli jest uznawany za bezpieczny zarówno w USA, jak i w Unii Europejskiej²⁹. Nie posiada genów ani białek powierzchniowych charakterystycznych dla chorobotwórczych Streptococcus – nie wywołuje infekcji¹⁰.

Spotykamy go przede wszystkim w jogurtach i serach – zazwyczaj razem z Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus, z którym tworzy synergiczną parę fermentacyjną nadającą jogurtowi charakterystyczny smak i konsystencję¹¹. Szczep ten przeżywa kwaśne środowisko żołądka i żółć, docierając do jelita cienkiego i grubego, gdzie przejściowo kolonizuje błonę śluzową¹². Co ważne, jest jednym z pierwszych bakterii zasiedlających jelita noworodków¹³.

Jak działa S. thermophilus w jelitach?

Główny mechanizm działania opiera się na produkcji kwasu mlekowego (L-mleczanu) w wyniku fermentacji laktozy. Kwas mlekowy obniża pH jelita, hamując namnażanie się szkodliwych drobnoustrojów¹⁴. W doświadczeniach na szczurach gnotobiotycznych stężenie L-mleczanu w kątnicy sięgało 13,6 mmol/l – co potwierdziło, że bakteria aktywnie fermentuje cukry w warunkach jelitowych¹⁵.

Równie ważna jest produkcja beta-galaktozydazy (laktazy) – enzymu rozkładającego laktozę na glukozę i galaktozę. To dzięki niemu osoby z nietolerancją laktozy mogą lepiej tolerować jogurty niż zwykłe mleko; bakteria niejako „wstępnie trawi” cukier mleczny jeszcze podczas fermentacji i w trakcie trawienia¹⁶. Poza tym S. thermophilus wytwarza eksopolisacharydy (EPS) wzmacniające warstwę mucyny i szczelność połączeń ścisłych nabłonka jelitowego, krótko-łańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA) – m.in. octan i maślan – oraz bakteriocyny (m.in. termofiliną 110) hamujące wzrost patogenów¹⁷¹⁸. Szczep potrafi też rozkładać białko kazeinowe i lipidy, uwalniając aminopeptydy przydatne organizmowi¹⁹.

Czy S. thermophilus pomaga przy biegunkach i problemach jelitowych?

Szczep ten był badany w kilku kontekstach klinicznych dotyczących biegunki. W randomizowanym badaniu u hospitalizowanych niemowląt podawanie Bifidobacterium bifidum razem z S. thermophilus zmniejszało ryzyko biegunki rotawirusowej²¹. Inne kontrolowane badanie u niemowląt wykazało, że preparat zawierający S. thermophilus wraz z B. lactis ograniczał biegunkę poantybiotykową²². W badaniach na modelu mysim (zakażenie Clostridium difficile) żywa bakteria powodowała 46-procentowe zmniejszenie utraty masy ciała, mniej biegunek i niższe stężenie toksyn w jelicie – efekt powiązano z produkcją mleczanu hamującego wzrost C. difficile²³. Wyniki zwierzęce nie przekładają się automatycznie na ludzi, ale wskazują na mechanizm biologiczny wartości dalszych badań.

S. thermophilus jest też jednym z ośmiu szczepów wchodzących w skład VSL#3 – preparatu wieloszczepowego badanego w chorobach zapalnych jelit. W metaanalizie trzech randomizowanych badań kontrolowanych (łącznie 319 pacjentów z łagodnym do umiarkowanego wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego) VSL#3 stosowany w dawce 3,6 × 10¹² CFU/dobę osiągnął 54% wskaźnik odpowiedzi klinicznej wobec 29% w grupie placebo i 44% remisji wobec 25%⁴. Ponieważ preparat zawiera wiele szczepów, efektu nie można przypisać wyłącznie S. thermophilus – niemniej jego rola jako składnika formuły jest dobrze udokumentowana.

Wpływ na odporność i stan zapalny

Badanie opublikowane w PLOS ONE wykazało, że ekspozycja ludzkich jednojądrzastych komórek krwi obwodowej (PBMC) na S. thermophilus prowadziła do mierzalnych zmian w ekspresji genów – aktywacji szlaków przeciwzapalnych i modulacji różnicowania limfocytów T²⁴. Odrębne badanie in vitro na makrofagach THP-1 pokazało, że nawet inaktywowane termicznie komórki (postbiotyki) obniżały stężenie prozapalnych cytokin TNF-α i IL-6 – m.in. przez hamowanie enzymów degradujących endokannabinoidy (FAAH i MAGL)²⁵²⁶. To oznacza, że działanie przeciwzapalne może zachodzić nawet bez żywych bakterii. Wyniki te pochodzą jednak z badań laboratoryjnych – ich znaczenie kliniczne wymaga potwierdzenia w dobrze zaprojektowanych próbach na ludziach.

W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu z krzyżowaniem (crossover) suplementacja szczepem S. thermophilus FP4 w połączeniu z Bifidobacterium breve BR03 łagodziła spadek szczytowej siły mięśniowej i zakresu ruchu po ekscentrycznym wysiłku powodującym uszkodzenia mięśni u zdrowych dorosłych⁵²⁷. Mechanizm prawdopodobnie wiąże się z tłumieniem układowych markerów stanu zapalnego i szybszą regeneracją tkanek.

Badania nad rakiem jelita grubego – co mówi nauka?

Dane z metagenomu sekwencjonowanego shotgun (526 próbek kału z wielu kohort) wykazały, że S. thermophilus jest istotnie zubożony w mikrobiomie pacjentów z rakiem jelita grubego (CRC) w porównaniu ze zdrowymi osobami²⁹. W badaniach in vitro i na modelach zwierzęcych szczep IDCC 2201 hamował proliferację komórek nowotworowych linii HCT116 i HT-29 – efekt powiązano z produkcją kwasu foliowego (folanu) oraz beta-galaktozydazy, która wytwarza galaktozę aktywującą szlak AMPK i hamującą kinazy Hippo³⁰³¹. Poza tym szczep produkuje ryboflawinę (witaminę B₂) i moduluje skład mikrobioty w kierunku korzystnych gatunków³². Są to jednak dane wstępne – uzyskane głównie w warunkach laboratoryjnych i na zwierzętach. Nie stanowią podstawy do stosowania probiotyku w profilaktyce czy leczeniu nowotworów.

Źródła w diecie, formy i dawkowanie suplementów

Najbogatszym naturalnym źródłem S. thermophilus są jogurty z żywymi kulturami bakterii oraz inne fermentowane przetwory mleczne – kefir, niektóre sery dojrzewające³³. Wybierając jogurt, warto zwrócić uwagę na oznaczenie „żywe kultury bakterii” lub „live and active cultures” na etykiecie. Regularne spożycie ok. jednej porcji (≈200 ml) kilka razy w tygodniu dostarcza probiotyk w naturalnej formie³⁴.

W suplementach doustnych S. thermophilus najczęściej występuje w kapsułkach lub tabletkach, zwykle w dawkach od 3 do 5 miliardów CFU (jednostek tworzących kolonie) na porcję, nierzadko razem z prebiotykiem inuliną wspierającą jego przeżywalność³⁵. Kliniczne badania z VSL#3 stosowały znacznie wyższe dawki – 3,6 × 10¹² CFU/dobę – w kontekście wrzodziejącego zapalenia jelita grubego⁴; są to jednak warunki specjalistyczne, a nie codziennej suplementacji. Producenci zalecają przechowywanie preparatów w lodówce – temperatura pokojowa może obniżać żywotność bakterii³⁶. Wybierając preparat, warto sprawdzić konkretny szczep (np. FP4, DSM 17843, Z 57), liczbę CFU, skład wieloszczepowy, datę ważności i warunki przechowywania³⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Dla większości zdrowych osób S. thermophilus jest bezpieczny przy stosowaniu doustnym przez okres do roku¹. Istnieją jednak grupy, które powinny skonsultować suplementację z lekarzem lub farmaceutą przed jej rozpoczęciem:

• Osoby z niedoborami odporności (np. po przeszczepach, w trakcie chemioterapii, z HIV) – rzadko opisywano przypadki sepsy wywołanej przez probiotyki u ciężko chorych pacjentów z upośledzoną odpornością⁶.
• Pacjenci z chorobami zastawek serca i centralnym cewnikiem dożylnym – zwiększone ryzyko powikłań infekcyjnych⁶.
• Osoby z zespołem krótkiego jelita lub innymi poważnymi chorobami przewodu pokarmowego⁶.
• Wcześniaki i noworodki – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa u bardzo małych wcześniaków³⁸.
• Osoby z nietolerancją histaminy – S. thermophilus może produkować niewielkie ilości histaminy i tyraminy (biogenne aminy); takie osoby powinny unikać probiotyków i fermentowanych produktów zawierających ten szczep³⁹.
• Kobiety w ciąży – dostępne dane sugerują prawdopodobne bezpieczeństwo przy krótkotrwałym stosowaniu (8 tygodni od 24.–28. tygodnia ciąży), ale przed suplementacją warto skonsultować się z lekarzem³⁸.
• Kobiety karmiące piersią – brak wystarczających danych; zaleca się ostrożność³⁸.

Jeśli podczas stosowania suplementu z S. thermophilus pojawią się gorączka, dreszcze, wyraźne nasilenie dolegliwości jelitowych lub inne niepokojące objawy – przerwij suplementację i skontaktuj się z lekarzem.

Podsumowując: S. thermophilus to jeden z najlepiej przebadanych i najbezpieczniejszych szczepów probiotycznych. Najsilniejsze dowody dotyczą wspomagania trawienia laktozy – warto sięgać po jogurty z żywymi kulturami, jeśli odczuwasz dyskomfort po mleku. Przy wyborze suplementu sprawdzaj konkretny szczep, liczbę CFU i skład całej formuły, a nie tylko nazwę gatunkową na etykiecie. Jeśli masz przewlekłą chorobę jelit lub osłabioną odporność, każdą suplementację probiotyczną skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.