Streptococcus salivarius K12

Czym jest Streptococcus salivarius K12 i skąd pochodzi?

Streptococcus salivarius K12 to szczep bakterii wyizolowany ze śliny zdrowego dziecka, który stał się pierwszym komercyjnie dostępnym doustnym probiotykiem z gatunku Streptococcus salivarius⁹. S. salivarius to naturalny, dominujący kolonizator jamy ustnej u ludzi – w odróżnieniu od większości probiotyków dostępnych w aptece, które celują w mikrobiom jelitowy, SsK12 działa właśnie w jamie ustnej, gardle i nosogardłu¹.

Szczep ma za sobą ponad 25 lat badań klinicznych i komercyjnego stosowania – pierwsze wdrożenie miało miejsce w Nowej Zelandii, gdzie podano go w około 150 000 dawkach przed opublikowaniem pierwszych formalnych ocen bezpieczeństwa⁹. Dziś jest dostępny na całym świecie w postaci pastylek do ssania, tabletek wolnorozpuszczalnych lub proszku.

Jak SsK12 działa w organizmie – mechanizmy działania

Główną bronią tego probiotyku są lantybiotyki: saliwarycyna A2 i saliwarycyna B – naturalne białkowe substancje przeciwdrobnoustrojowe kodowane przez megaplazmid bakterii. Hamują one wzrost Streptococcus pyogenes (paciorkowca wywołującego anginę), a częściowo też Moraxella catarrhalis, Haemophilus influenzae i Streptococcus pneumoniae¹². Badania laboratoryjne wskazują, że saliwarycyny wiążą się z powierzchnią komórek patogenów i zaburzają ich błony komórkowe¹⁰.

Jednak SsK12 nie działa wyłącznie przez bezpośrednie zabijanie bakterii. Badania na ludzkich fibroblastach dziąsłowych wykazały, że szczep wydziela małą cząsteczkę białkową (poniżej 10 kDa), która tłumi uwalnianie prozapalnych cytokin IL-6 i IL-8 – niezależnie od aktywności bakteriobójczej¹¹. Mechanizm ten prawdopodobnie angażuje szlak NF-κB i przypomina działanie opisywanych wcześniej związków przeciwzapalnych pochodzących od S. salivarius¹².

Trzecim mechanizmem jest konkurencja o przestrzeń i składniki odżywcze na powierzchniach śluzówkowych – SsK12 zajmuje miejsca adhezji na nabłonku jamy ustnej i nosogardła, fizycznie utrudniając zasiedlenie przez patogeny¹³. Dodatkowo wstępne badania sugerują, że spożycie SsK12 może podnosić poziom interferonu gamma (IFN-γ) w ślinie już w ciągu 24 godzin, co aktywuje komórki NK i makrofagi oraz wzmacnia odpowiedź przeciwwirusową¹⁴.

Zapalenie gardła i migdałków – co mówią badania?

Obszar, w którym zebrano najwięcej danych klinicznych, to nawracające zapalenie gardła i migdałków. W 90-dniowym badaniu u 30 dzieci z nawracającymi infekcjami paciorkowcowymi (1 miliard CFU dziennie) liczba epizodów paciorkowcowego zapalenia gardła spadła o ponad 90% w porównaniu z rokiem poprzednim, a dni antybiotykoterapii wyniosły 30 w grupie leczonej wobec 900 w grupie kontrolnej⁴.

Przegląd systematyczny obejmujący cztery badania (łącznie 1846 uczestników) pokazuje jednak bardziej złożony obraz⁵. W jednym badaniu u dzieci w wieku 33–45 miesięcy SsK12 podawany codziennie przez 6 miesięcy istotnie zmniejszył częstość paciorkowcowego zapalenia gardła (16,2% vs 48,6%; p < 0,01)¹⁷. Natomiast w większym, podwójnie zaślepionym RCT obejmującym 1314 dzieci w wieku 5–14 lat (podawanie tylko w dni szkolne) różnica okazała się nieistotna statystycznie (7,8% vs 8,8%; p = 0,34)¹⁷. U dorosłych hospitalizowanych z powodu ostrego zapalenia gardła i migdałków, gdy SsK12 podawano jednocześnie z penicyliną dożylną, nie obserwowano dodatkowych korzyści klinicznych – autorzy sugerują, że antybiotyk może niszczyć probiotyk zanim ten zdąży zasiedlić błonę śluzową¹⁸. Ogólna ocena metodologiczna dostępnych badań jest niska (GRADE: bardzo niska pewność dowodów)⁵.

Ochrona błony śluzowej jamy ustnej podczas radioterapii

Najsilniejsze dotychczas opublikowane dowody dotyczą stosowania SsK12 u pacjentów onkologicznych. W prospektywnym, randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu kontrolowanym placebo (160 pacjentów z nowotworami głowy i szyi poddawanych radioterapii) ciężkie zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (stopień 3–4) wystąpiło u 36,6% osób przyjmujących SsK12 wobec 54,2% w grupie placebo (p = 0,0351)¹⁹. Mediana czasu trwania ciężkiego zapalenia wyniosła 0 dni w grupie SsK12 vs 7 dni w grupie placebo (p = 0,0084), a ryzyko jego wystąpienia było o 45% niższe (hazard ratio 0,55; 95% CI 0,34–0,89; p = 0,0123)²⁰.

Mechanizmem ochronnym było prawdopodobnie zachowanie naturalnej kolonii Streptococcus w jamie ustnej przy jednoczesnym hamowaniu oportunistycznych patogenów – Selenomonas i Acinetobacter – które nasilają uszkodzenie błony śluzowej podczas napromieniania²¹. W tym badaniu pastylki zawierające ≥ 1 × 10⁹ CFU SsK12 były ssane trzy razy dziennie przez cały okres radioterapii, a pacjenci nie jedli ani nie pili przez co najmniej godzinę po każdej dawce²².

Zapalenie ucha środkowego i migdałek gardłowy – mieszane wyniki

Badania nad wpływem SsK12 na zapalenie ucha środkowego dają niejednoznaczne wyniki. W pilotażowym, niekontrolowanym badaniu u 22 dzieci z wysiękowym zapaleniem ucha środkowego (90 dni, 1 miliard CFU wieczorem) odnotowano około 40-procentowe zmniejszenie liczby epizodów ostrego zapalenia ucha, poprawę audiometrii tonalnej o ponad 50% oraz zmniejszenie powiększenia migdałka gardłowego²³. Brak grupy kontrolnej ogranicza jednak wnioski.

Duże, randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kontrolowane placebo (827 dzieci w wieku 1–6 lat, 6 miesięcy stosowania) nie wykazało istotnej statystycznie różnicy w częstości ostrego zapalenia ucha środkowego wymagającego antybiotyku: 8,2% w grupie SsK12 vs 5,8% w grupie placebo⁶. Autorzy spekulują, że doustna droga podania może być mniej skuteczna niż aplikacja donosowa, a SsK12 może nie wystarczać do eliminacji głównych patogenów ucha – H. influenzae i M. catarrhalis²⁴.

Zapalenie przyzębia i zdrowie jamy ustnej

SsK12 wykazuje właściwości potencjalnie korzystne dla zdrowia dziąseł. W badaniach laboratoryjnych na myszach z eksperymentalnym zapaleniem przyzębia doustne podanie szczepu (2 × 10⁹ CFU dwa razy dziennie przez 30 dni) zmniejszyło liczbę beztlenowych bakterii w jamie ustnej o 75% oraz przesunęło skład mikrobioty w kierunku większego udziału bakterii Gram-dodatnich (z 13% do 30%), przy jednoczesnym ograniczeniu Gram-ujemnych patogenów (z 75% do 30%)²⁵²⁶. Warto podkreślić, że są to wyniki na modelu zwierzęcym – nie można ich bezpośrednio przekładać na efekty u ludzi.

W badaniu na ludzkich fibroblastach dziąsłowych SsK12 hamował aktywację zapalną wywoływaną przez Fusobacterium nucleatum – kluczowy patogen przyzębia – poprzez wspomnianą małą cząsteczkę białkową, a nie przez bezpośrednie zabijanie bakterii¹¹. Dane kliniczne dotyczące periodontitis u ludzi są na razie bardzo ograniczone.

Dawkowanie i formy dostępne w aptece

Streptococcus salivarius K12 dostępny jest przede wszystkim w postaci pastylek do ssania lub tabletek wolnorozpuszczalnych. Standardowa dawka stosowana w badaniach klinicznych wynosiła 1 miliard CFU (10⁹ CFU) na tabletkę lub pastylkę²⁸. W badaniu dotyczącym radioterapii stosowano pastylki zawierające ≥ 1 × 10⁹ CFU trzy razy dziennie²². Niektóre produkty dostępne na rynku zawierają 2,5 miliarda CFU na porcję²⁹.

Kluczowa zasada stosowania: po rozpuszczeniu pastylki nie jedz, nie pij i nie szczotkuj zębów przez co najmniej 30–60 minut. Unikaj też gorących napojów bezpośrednio przed i po dawce – wysoka temperatura może uszkodzić żywe bakterie. Jeśli jednocześnie przyjmujesz antybiotyk, rozważ stosowanie SsK12 po zakończeniu antybiotykoterapii, a nie w jej trakcie – antybiotyk może niszczyć probiotyk zanim ten zdąży zasiedlić śluzówkę³⁰.

Profil bezpieczeństwa SsK12

Bezpieczeństwo Streptococcus salivarius K12 jest dobrze udokumentowane. W formalnym badaniu na 14 zdrowych ochotnikach (ssanie pastylek z ~1 × 10⁹ CFU przez 3 dni) nie stwierdzono żadnych objawów niepożądanych, a skład mikrobioty śliny nie uległ istotnym zmianom³¹. Szczep nie wykazuje aktywności hemolitycznej, nie posiada znanych genów wirulencji charakterystycznych dla patogennych paciorkowców i jest wrażliwy na antybiotyki stosowane w leczeniu zakażeń górnych dróg oddechowych³²³³.

W dużym badaniu dotyczącym radioterapii (80 pacjentów przyjmujących SsK12) jedynymi odnotowanymi zdarzeniami niepożądanymi były łagodne lub umiarkowane dolegliwości żołądkowo-jelitowe (wzdęcia lub niestrawność) u dwóch osób – objawy ustąpiły samoistnie³⁴. Przegląd systematyczny czterech RCT potwierdza dobrą tolerancję; w jednym badaniu u 3% dzieci zaobserwowano pokrzywkę, którą autorzy wiązali raczej z wcześniejszą alergią pokarmową³⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Streptococcus salivarius K12 jest suplementem diety / produktem probiotycznym, nie lekiem. Mimo dobrego profilu bezpieczeństwa istnieją sytuacje, w których przed zastosowaniem warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą:

• Niedobór odporności (wrodzone lub nabyte zaburzenia immunologiczne, chemioterapia, leki immunosupresyjne) – u osób z poważnie osłabioną odpornością każdy szczep bakteryjny, nawet probiotyczny, powinien być stosowany pod nadzorem medycznym⁸.
• Ciąża i karmienie piersią – brak wystarczających danych klinicznych u tych grup; skonsultuj się z lekarzem przed zastosowaniem⁸.
• Jednoczesna antybiotykoterapia – antybiotyk może eliminować SsK12, zanim ten zasiedli śluzówkę; omów z lekarzem optymalny moment rozpoczęcia suplementacji³⁰.
• Pojawienie się pokrzywki, obrzęku lub nasilonego świądu po przyjęciu preparatu – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem³⁵.
• Utrzymujące się lub nasilające objawy zapalenia gardła, ucha lub jamy ustnej pomimo stosowania SsK12 – probiotyk nie zastępuje leczenia przyczynowego; infekcja bakteryjna może wymagać antybiotyku przepisanego przez lekarza.
• Leki na receptę – jeśli regularnie przyjmujesz leki immunosupresyjne lub inne, skonsultuj stosowanie z lekarzem⁸.

Podsumowując: Streptococcus salivarius K12 to dobrze przebadany doustny probiotyk z unikalnym mechanizmem działania – produkuje lantybiotyki hamujące patogeny górnych dróg oddechowych i moduluje odpowiedź zapalną śluzówki. Najsilniejsze dowody przemawiają za jego stosowaniem w ochronie błony śluzowej jamy ustnej podczas radioterapii głowy i szyi. Dane dotyczące nawracającego zapalenia gardła u dzieci są obiecujące, ale niejednolite. Aby probiotyk zadziałał, pastylkę należy ssać (nie żuć), nie jeść ani nie pić przez minimum 30–60 minut po dawce i – jeśli to możliwe – nie stosować go jednocześnie z antybiotykiem.